ਕੀ ਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੈਰੀਅਨ ਤੋਂ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ? ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸੱਚ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਬਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੱਚ ਜਾਣੋ।
**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੈਰੀਅਨ (ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ) ਖਾਣ ਕਾਰਨ ਮਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਫੇਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 99.9% ਤੱਕ ਘਟ ਗਈ ਸੀ (ਬੰਬੇ ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ, 2017)।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਵਿੱਚ, ਗਿਰਝਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਕ ਦਵਾਈ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਰਝਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਵਾਈ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰਿਕ ਐਸਿਡ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਫੇਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਗ੍ਰੀਨ, ਆਰ.ਈ., ਐਟ ਅਲ., 2004)।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਰਬੋਫੁਰਾਨ ਅਤੇ ਫੋਰੇਟ, ਚੂਹਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ 2023 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜ ਦੇ 45% ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਏ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੈਰੀਅਨ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਕੀ ਹੈ?
ਜਦੋਂ ਗਿਰਝਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸੜਨ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੇਬੀਜ਼ ਅਤੇ ਐਂਥ੍ਰੈਕਸ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 2005 ਤੋਂ 2015 ਦਰਮਿਆਨ 5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ (ਫਰੈਂਕ, ਈ., ਐਟ ਅਲ., 2019)।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 40 ਲੱਖ ਹੈ, ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਰਝਾਂ, ਸਗੋਂ ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤੇ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੀਟ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਸਿਹਤ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
“ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੱਕ ਸੰਕਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਚਾਇਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਵੀ ਭਾਰੀ ਪੈਣਗੇ।”
ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਗੂ ਹੋਈ ਹੈ?
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। 2021 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਨੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 20% ਵਿੱਚ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਏ (PPCB, 2021)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਾਲ 2023 ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਦਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨੀਤੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਬਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਇਸ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
| ਖ਼ਤਰਾ | ਪ੍ਰਭਾਵ | ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਹੱਲ |
|---|---|---|
| ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ | ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੇ ਫੇਲ | ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾਉਣਾ |
| ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ | ਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ | ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ |
| ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ | ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਣਾ | ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ |
| ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤਸਕਰੀ | ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਖਤਮ | ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ |
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਜੌਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਨੂੰ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ-ਮੁਕਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਸਬਸਿਡੀ ਵੀ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟੇਗੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਉਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੈਰੀਅਨ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ (1990-2020)
ਕੀ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਣਨੀਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਝੋਨੇ ਦੇ ਨਾੜ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ ਲਗਾਉਣਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਣਾਉਣੇ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਰਝਾਂ, ਸਗੋਂ ਤੇਂਦੂਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ 5 ਕਦਮ
- ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰੋ
- ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ
- ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਅਪਣਾਓ
- ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰੋ
- ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭੂਮੀ ਖਰੀਦੋ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਪਾਅ ਕੀ ਹਨ?
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ, 1972, ਗਿਰਝਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੈਰੀਅਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਸਤੇ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਨੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)
ਕੀ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ?
ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 99.9% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ 1992 ਤੋਂ 2007 ਦਰਮਿਆਨ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਰੁਝਾਨ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਰਕਾਰੀ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਹੁਣ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਕੀ ਬਾਜ਼ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ?
ਹਾਂ, ਬਾਜ਼ ਅਕਸਰ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਬੀਜਾਂ ਜਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਟਰੀਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਾਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ?
2020 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ਼ 300 ਤੋਂ 500 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1990 ਵਿੱਚ ਇਹ 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਕੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ?
ਬਿਲਕੁਲ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਿਰਝਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨੇ ਕੋਈ ਫਰਕ ਪਾਇਆ ਹੈ?
2006 ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰੁਕੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਅਜੇ ਵੀ 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ/ਸਕਦੀ ਹਾਂ?
ਤੁਸੀਂ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਖਰੀਦ ਕੇ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
- ✓ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 99% ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਡਾਈਕਲੋਫੇਨਾਕ ਹੈ
- ✓ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੀ ਹੈ
- ✓ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ
- ✓ਸਰਕਾਰੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਖ਼ਤ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ
- ✓ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ ਕਰਕੇ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ
ਬਾਈਕੈਚ ਬਨਾਮ ਟ੍ਰਾਲਿੰਗ: ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ?
ਬਾਈਕੈਚ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਲਿੰਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ।
7 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹਨਾ
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਵਪਾਰ 2026: ਟਰਾਫੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਦਾਅ
2026 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟਰਾਫੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਧੰਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਭਾਲ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਕੀ ਸਬਕ ਹਨ।
8 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹਨਾ
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਤਨ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੈਟਲੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣੇ ਲਈ ਅਸਲ ਖ਼ਤਰਾ ਕੀ ਹੈ?
ਜਾਣੋ ਕਿ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਤਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੈਟਲੈਂਡਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
7 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹਨਾ
