સમુદ્રતળિયાનો વિનાશ: બોટમ ટ્રોલિંગ ગુજરાતના દરિયાઈ જીવોને કેવી રીતે ખતમ કરે છે?

ટૂંકો જવાબ: બોટમ ટ્રોલિંગ એ માછીમારીની એક પદ્ધતિ છે જેમાં ભારે જાળ સમુદ્રતળિયે ખેંચવામાં આવે છે, જે દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને કાયમી નુકસાન પહોંચાડે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે આ પદ્ધતિથી દરિયાઈ જીવોની વિવિધતા ઘટી રહી છે અને લાખો જીવો વિના કારણે મૃત્યુ પામે છે. આ મુલાકાતમાં આપણે આ સંકટ અને તેના ઉકેલો સમજીશું.

બોટમ ટ્રોલિંગ શું છે અને તે શા માટે હાનિકારક છે?

બોટમ ટ્રોલિંગ એ માછીમારીની એક ઔદ્યોગિક પદ્ધતિ છે જેમાં એક મોટી, શંકુ આકારની જાળ સમુદ્રતળિયે ખેંચવામાં આવે છે. આ જાળમાં ભારે વજન અને ચેઈન હોય છે જે દરિયાના તળિયાને ખેડી નાખે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન કોરલ રીફ, સ્પોન્જ અને અન્ય દરિયાઈ વસાહતો નાશ પામે છે.

વૈજ્ઞાનિકોના મતે, બોટમ ટ્રોલિંગ એ જમીન પર જંગલો કાપી નાખવા જેટલું વિનાશકારી છે. 2022ના અભ્યાસ મુજબ, દર વર્ષે લગભગ ૧૫-૨૦ ટકા દરિયાઈ જીવો બાયકેચ તરીકે મૃત્યુ પામે છે, એટલે કે જે માછલીઓ અથવા અન્ય જીવો જાળમાં ફસાઈને ફેંકી દેવાય છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે બોટમ ટ્રોલિંગની સ્થિતિ શું છે?

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો લગભગ ૧૬૦૦ કિલોમીટર લાંબો છે, જે ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાકાંઠો છે. અહીં દર વર્ષે હજારો ટ્રોલર્સ માછીમારી કરે છે, ખાસ કરીને વેરાવળ, પોરબંદર અને માંડવી જેવા બંદરો પરથી. આ ટ્રોલર્સ ઊંચા પ્રમાણમાં માછલી પકડે છે, પરંતુ સાથે સાથે દરિયાઈ જીવોનો નાશ પણ કરે છે.

ગુજરાત સરકારના દરિયાઈ મત્સ્ય વિભાગના આંકડા (2024) મુજબ, રાજ્યમાં લગભગ ૨૫,૦૦૦ ટ્રોલર નોંધાયેલા છે, જેમાંથી મોટાભાગના બોટમ ટ્રોલિંગ કરે છે. આ ટ્રોલર્સ માત્ર માછલી જ નહીં, પણ દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન અને શાર્ક જેવા સંરક્ષિત પ્રાણીઓને પણ મારી નાખે છે.

બોટમ ટ્રોલિંગથી દરિયાઈ જીવોને કેવી પીડા થાય છે?

બોટમ ટ્રોલિંગ માત્ર ઇકોસિસ્ટમને જ નુકસાન કરતું નથી, પણ દરિયાઈ જીવોને ભયંકર પીડા આપે છે. જ્યારે જાળ ખેંચાય છે, ત્યારે માછલીઓ અને અન્ય જીવો જાળમાં દબાઈ જાય છે, તેમના શરીર ફાટી જાય છે, અને ઘણી વખત તેઓ ધીમે ધીમે મૃત્યુ પામે છે. આ પ્રક્રિયા કલાકો સુધી ચાલે છે.

દરિયાઈ જીવો સંવેદનશીલ હોય છે અને તેઓ પીડા અનુભવે છે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો (2023) દર્શાવે છે કે માછલીઓમાં પીડા રીસેપ્ટર્સ હોય છે, અને તેઓ તણાવ અને ભય અનુભવે છે. જાળમાં ફસાયેલા જીવોને ઓક્સિજન મળતો નથી, જેના કારણે તેઓ ગૂંગળાઈને મૃત્યુ પામે છે.

“બોટમ ટ્રોલિંગ એ દરિયાઈ જીવો માટે એક ધીમી અને પીડાદાયક મૃત્યુ છે. આપણે આ પદ્ધતિને તાત્કાલિક રોકવી પડશે, નહીં તો આવનારી પેઢીને ખાલી દરિયો જ મળશે.”

ગુજરાતમાં બોટમ ટ્રોલિંગ પર કયા કાયદા છે?

ભારતમાં દરિયાઈ માછીમારી નિયમન કાયદો (Marine Fishing Regulation Act) અમલમાં છે, જે રાજ્યોને દરિયાઈ માછીમારી પર નિયંત્રણ મૂકવાની મંજૂરી આપે છે. ગુજરાતમાં આ કાયદા હેઠળ ટ્રોલિંગ માટે પરવાનગી ફરજિયાત છે, પરંતુ અમલીકરણ નબળું છે.

ગુજરાત સરકારે 2023માં દરિયાકાંઠાના ૫ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ આ નિયમનું ઉલ્લંઘન થાય છે. માછીમારો નાના જહાજોનો ઉપયોગ કરીને આ નિયમને બાયપાસ કરે છે. વધુમાં, દરિયાઈ જીવોના સંરક્ષણ માટેના વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા (Wildlife Protection Act, 1972) હેઠળ પણ સંરક્ષિત પ્રજાતિઓને મારવી ગેરકાયદે છે, પરંતુ આ કાયદાનો અમલ ભાગ્યે જ થાય છે.

બોટમ ટ્રોલિંગને રોકવા માટે શું ઉપાય છે?

બોટમ ટ્રોલિંગને રોકવા માટે સૌથી અસરકારક ઉપાય છે તેના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ અથવા ઊંડા સમુદ્રમાં જ તેની મંજૂરી. નોર્વે અને ન્યૂઝીલેન્ડ જેવા દેશોએ ઊંડા સમુદ્રમાં બોટમ ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, જેના સારા પરિણામો આવ્યા છે. ગુજરાતમાં પણ આવા પગલાં લેવા જોઈએ.

વૈકલ્પિક માછીમારી પદ્ધતિઓ, જેમ કે લાઈન ફિશિંગ અને પોટ ફિશિંગ, ઓછી હાનિકારક છે અને દરિયાઈ જીવોને ઓછું નુકસાન પહોંચાડે છે. આ પદ્ધતિઓ અપનાવવા માટે સરકારે માછીમારોને તાલીમ અને સબસિડી આપવી જોઈએ. વધુમાં, દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો (Marine Protected Areas) સ્થાપિત કરીને જૈવવિવિધતાને સુરક્ષિત કરી શકાય છે.

શું ટકાઉ માછીમારી ખરેખર શક્ય છે?

ટકાઉ માછીમારી શક્ય છે, પરંતુ તેના માટે માછીમારી પદ્ધતિઓમાં મોટા ફેરફારની જરૂર છે. ટકાઉ માછીમારીનો અર્થ છે એવી રીતે માછલી પકડવી કે જે ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન ન પહોંચાડે અને માછલીઓની વસ્તી ટકાઉ રહે. આ માટે જાળીના કદ, સીઝન અને વિસ્તાર પર નિયંત્રણ મૂકવું જરૂરી છે.

વધુમાં, ગ્રાહકો પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. તેઓએ MSC (Marine Stewardship Council) પ્રમાણિત માછલી જ ખરીદવી જોઈએ, જે ટકાઉ માછીમારી પદ્ધતિઓનું પ્રમાણપત્ર છે. જો ગ્રાહકો ટકાઉ માછલીની માંગ કરે, તો માછીમારોને ટકાઉ પદ્ધતિઓ અપનાવવા મજબૂર થવું પડશે.

બોટમ ટ્રોલિંગ અને આબોહવા પરિવર્તન વચ્ચે શું સંબંધ છે?

બોટમ ટ્રોલિંગ માત્ર દરિયાઈ જીવોને જ નુકસાન કરતું નથી, પણ આબોહવા પરિવર્તનને પણ વેગ આપે છે. સમુદ્રતળિયે કાર્બન સંગ્રહિત હોય છે, અને ટ્રોલિંગ દરમિયાન આ કાર્બન છૂટી જાય છે, જે વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ તરીકે ભળે છે. આમ, બોટમ ટ્રોલિંગ આબોહવા પરિવર્તનને વધારે છે.

2024ના એક અભ્યાસ મુજબ, બોટમ ટ્રોલિંગ દર વર્ષે લગભગ 1.5 અબજ ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છોડે છે, જે સમગ્ર વૈશ્વિક હવાઈ પરિવહન ઉદ્યોગ કરતાં વધુ છે. આ કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવું એ આબોહવા પરિવર્તન સામેની લડતમાં મહત્વનું પગલું છે.

બોટમ ટ્રોલિંગ વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું બોટમ ટ્રોલિંગ કાયદેસર છે?

બોટમ ટ્રોલિંગ ભારતમાં કાયદેસર છે, પરંતુ તેના પર કેટલાક નિયમો છે. ગુજરાતમાં દરિયાકાંઠાના ૫ કિલોમીટર વિસ્તારમાં ટ્રોલિંગ પ્રતિબંધિત છે, પરંતુ અમલીકરણ નબળું છે. વધુમાં, સંરક્ષિત પ્રજાતિઓને મારવી ગેરકાયદે છે, પરંતુ આ કાયદાનું પણ ઉલ્લંઘન થાય છે.

બોટમ ટ્રોલિંગથી કયા દરિયાઈ જીવોને સૌથી વધુ નુકસાન થાય છે?

બોટમ ટ્રોલિંગથી દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક, કોરલ અને અન્ય ઘણા જીવોને નુકસાન થાય છે. કાચબા અને ડોલ્ફિન જાળમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે, જ્યારે કોરલ રીફ નાશ પામે છે. આ જીવો ઇકોસિસ્ટમ માટે મહત્વપૂર્ણ છે અને તેમના વિના દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલા તૂટી જાય છે.

શું બોટમ ટ્રોલિંગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી શકાય?

હા, બોટમ ટ્રોલિંગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી શકાય છે, અને ઘણા દેશોએ આમ કર્યું છે. નોર્વે, ન્યૂઝીલેન્ડ અને કેટલાક યુરોપિયન દેશોએ ઊંડા સમુદ્રમાં બોટમ ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. જો કે, ગુજરાતમાં આ માટે માછીમારોને વૈકલ્પિક આજીવિકા આપવી પડશે, કારણ કે ઘણા પરિવારો આ વ્યવસાય પર નિર્ભર છે.

હું બોટમ ટ્રોલિંગ રોકવામાં કેવી રીતે મદદ કરી શકું?

તમે ટકાઉ માછલી ખરીદીને, MSC પ્રમાણિત ઉત્પાદનો પસંદ કરીને, અને સ્થાનિક સંસ્થાઓને સમર્થન આપીને બોટમ ટ્રોલિંગ રોકવામાં મદદ કરી શકો છો. વધુમાં, તમે તમારા સાંસદ અને ધારાસભ્યોને આ મુદ્દે પત્ર લખી શકો છો અને જાગૃતિ ફેલાવી શકો છો.

શું માછીમારી સંપૂર્ણપણે બંધ કરવી જોઈએ?

માછીમારી સંપૂર્ણપણે બંધ કરવી જરૂરી નથી, પરંતુ તેને ટકાઉ બનાવવી જરૂરી છે. માછલી એ ઘણા લોકો માટે આહારનો મુખ્ય ભાગ છે, પરંતુ આપણે એવી પદ્ધતિઓ અપનાવવી જોઈએ જે દરિયાઈ જીવોને નુકસાન ન પહોંચાડે. વૈકલ્પિક માછીમારી પદ્ધતિઓ અને દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલાં છે.