પર્સ-સેઈન ડોલ્ફિન બાયકેચ શું છે અને ગુજરાતમાં તેને કેવી રીતે રોકી શકાય?

**ટૂંકો જવાબ:** પર્સ-સેઈન ડોલ્ફિન બાયકેચ એ ટ્યૂના માછીમારીમાં વપરાતી મોટી જાળીમાં ડોલ્ફિનના આકસ્મિક ફસાઈ જવાથી થતું મૃત્યુ છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ઔદ્યોગિક ટ્યૂના માછીમારીને કારણે દર વર્ષે હજારો ડોલ્ફિન મૃત્યુ પામે છે, જે જૈવવિવિધતા માટે ગંભીર સંકટ છે.

પર્સ-સેઈન ડોલ્ફિન બાયકેચ શું છે?

પર્સ-સેઈન એ માછીમારીની એક પદ્ધતિ છે જેમાં વિશાળ જાળીનો ઉપયોગ કરીને ટ્યૂના માછલીના ટોળાને ઘેરી લેવામાં આવે છે. આ જાળી સમુદ્રની સપાટીથી નીચે સુધી લટકતી હોય છે, અને જ્યારે ડોલ્ફિન ટ્યૂના સાથે તરતી હોય છે, ત્યારે તેઓ પણ આ જાળીમાં ફસાઈ જાય છે. આને જ બાયકેચ કહેવામાં આવે છે, એટલે કે લક્ષ્ય ન હોય તેવી પ્રજાતિઓનું આકસ્મિક મૃત્યુ.

ડોલ્ફિન ઘણીવાર ટ્યૂના માછલી સાથે સહજીવનમાં તરતી હોય છે, કારણ કે બંને એક જ પ્રકારની શિકારી માછલીઓનો શિકાર કરે છે. માછીમારો આ જાણીતી પેટર્નનો ઉપયોગ કરીને ડોલ્ફિનના ટોળાને શોધી કાઢે છે અને તેમની આસપાસ જાળી નાખે છે, જેથી ટ્યૂના પણ ફસાઈ જાય. આ પ્રક્રિયામાં ડોલ્ફિન ગૂંગળાઈને અથવા જાળીમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. (IUCN, 2023)

ગુજરાતના દરિયામાં ડોલ્ફિન બાયકેચની સ્થિતિ કેવી છે?

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો લગભગ ૧,૬૦૦ કિલોમીટર લાંબો છે અને તે ભારતના સૌથી લાંબા દરિયાકાંઠાઓમાંનો એક છે. અહીં ઇન્ડો-પેસિફિક હમ્પબેક ડોલ્ફિન, સ્પિનર ડોલ્ફિન અને સામાન્ય ડોલ્ફિન જેવી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. પરંતુ ગુજરાતના દરિયામાં ઔદ્યોગિક ટ્યૂના માછીમારી વધવાથી બાયકેચની ઘટનાઓ પણ વધી છે.

સંશોધન મુજબ, ભારતના પશ્ચિમ દરિયાકાંઠે દર વર્ષે લગભગ ૫,૦૦૦ ડોલ્ફિન માછીમારીની જાળીમાં મૃત્યુ પામે છે, જેમાં મોટો હિસ્સો ગુજરાતના દરિયાકાંઠાનો છે. (CMFRI, 2022) આ આંકડો માત્ર અંદાજ છે, કારણ કે ઘણી ઘટનાઓ નોંધાતી નથી. સ્થાનિક માછીમારો ઘણીવાર મૃત ડોલ્ફિનને સમુદ્રમાં પાછી ફેંકી દે છે, જેથી કાયદાકીય કાર્યવાહી ટાળી શકાય.

શું પર્સ-સેઈન જાળી ડોલ્ફિન માટે ખાસ જોખમી છે?

હા, પર્સ-સેઈન જાળી ડોલ્ફિન માટે ખાસ જોખમી છે, કારણ કે તે ખૂબ મોટી હોય છે અને સમુદ્રની સપાટી પર લગભગ અદૃશ્ય હોય છે. જ્યારે જાળી બંધ થાય છે, ત્યારે ડોલ્ફિનને બહાર નીકળવાનો કોઈ રસ્તો મળતો નથી. તેઓ ગભરાઈને જાળીમાં વધુ ફસાઈ જાય છે, અને ઘણીવાર ગૂંગળામણથી મૃત્યુ પામે છે.

અન્ય માછીમારી પદ્ધતિઓની તુલનામાં, પર્સ-સેઈન જાળીમાં બાયકેચનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, લાઈન ફિશિંગમાં બાયકેચ લગભગ ૧-૨% હોય છે, જ્યારે પર્સ-સેઈનમાં તે ૩૦-૪૦% સુધી પહોંચી શકે છે. (FAO, 2024) આ કારણે જ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પર્સ-સેઈન માછીમારી પર કડક નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યા છે.

ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન બાયકેચ રોકવા માટે કયા કાયદા છે?

ભારતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, ૧૯૭૨ હેઠળ તમામ ડોલ્ફિન પ્રજાતિઓ સંરક્ષિત છે, અને તેમને મારવા કે પકડવા પર પ્રતિબંધ છે. પરંતુ આ કાયદાનો અમલ દરિયામાં કરવો ખૂબ મુશ્કેલ છે, કારણ કે માછીમારીના જહાજો પર દેખરેખ રાખવી પડે છે. ગુજરાત સરકારે તાજેતરમાં દરિયાઈ માછીમારી નિયમોમાં સુધારો કરીને પર્સ-સેઈન જાળીના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ અમલ અપૂરતો છે.

વધુમાં, ભારત સરકારે દરિયાઈ જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ માટે રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ માછીમારી નીતિ ૨૦૨૩ બનાવી છે, જેમાં બાયકેચ ઘટાડવા માટે ટેક્નોલોજી અને તાલીમ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. પરંતુ આ નીતિનો અમલ થવામાં સમય લાગે છે, અને દરમિયાન ડોલ્ફિનની વસ્તી સતત ઘટી રહી છે. (MoES, 2023)

શું ડોલ્ફિન-સેફ ટ્યૂના લેબલ ખરેખર અસરકારક છે?

ડોલ્ફિન-સેફ ટ્યૂના લેબલનો અર્થ છે કે ટ્યૂના માછીમારી એવી પદ્ધતિથી કરવામાં આવી છે જેમાં ડોલ્ફિનને નુકસાન થતું નથી. પરંતુ આ લેબલ હંમેશા સાચું હોતું નથી. કેટલીક કંપનીઓ આ લેબલનો ઉપયોગ માર્કેટિંગ માટે કરે છે, જ્યારે વાસ્તવમાં તેમની માછીમારીમાં બાયકેચ થાય છે. આને ગ્રીનવોશિંગ કહેવાય છે.

જોકે, યુએસ અને યુરોપિયન યુનિયનમાં ડોલ્ફિન-સેફ લેબલ માટે કડક નિયમો છે, અને ત્યાં ટ્યૂના આયાત કરવા માટે આ લેબલ ફરજિયાત છે. ભારતમાં આવો કોઈ ફરજિયાત નિયમ નથી, જેના કારણે ગુજરાતના માછીમારો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ટ્યૂના વેચવા માટે આ લેબલ મેળવવા દબાણમાં છે, પરંતુ તેનું પાલન કરવું મુશ્કેલ છે. (GFI, 2024)

“ડોલ્ફિન બાયકેચ એ માછીમારીની નૈતિક કટોકટી છે. જો આપણે તાત્કાલિક પગલાં નહીં લઈએ, તો ગુજરાતના દરિયામાંથી ડોલ્ફિન સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થઈ જશે.”

બાયકેચ ઘટાડવા માટે કઈ ટેક્નોલોજી અને પદ્ધતિઓ અસરકારક છે?

બાયકેચ ઘટાડવા માટે સૌથી અસરકારક પદ્ધતિ છે ડોલ્ફિન-સેફ ફિશિંગ ગિયરનો ઉપયોગ. ઉદાહરણ તરીકે, જાળીમાં સાઉન્ડ ડિટેરન્ટ ઉપકરણો લગાવવાથી ડોલ્ફિન જાળીની નજીક આવતી નથી. આ ઉપકરણો અલ્ટ્રાસોનિક તરંગો ઉત્પન્ન કરે છે જે ડોલ્ફિન માટે અસ્વસ્થતા પેદા કરે છે, પરંતુ ટ્યૂના માછલી પર તેની અસર ઓછી હોય છે.

અન્ય પદ્ધતિ છે જાળીમાં એસ્કેપ પેનલ્સ ઉમેરવી, જે નાના દરિયાઈ જીવોને બહાર નીકળવાની મંજૂરી આપે છે. આ પેનલ્સ જાળીના તળિયે હોય છે અને તે ખાસ ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે જેથી મોટી માછલી ફસાઈ રહે, પરંતુ ડોલ્ફિન અને કાચબા બહાર નીકળી શકે. આ પદ્ધતિથી બાયકેચમાં ૭૦% સુધી ઘટાડો થઈ શકે છે. (WWF, 2023)

ગુજરાતના માછીમારો બાયકેચ ઘટાડવામાં કેવી રીતે ભાગ ભજવી શકે છે?

માછીમારો જાળીમાં ફસાયેલી ડોલ્ફિનને મારવાને બદલે તેમને છોડી દેવાની તાલીમ મેળવી શકે છે. ઘણી વખત ડોલ્ફિન જાળીમાં ફસાયા પછી પણ જીવિત હોય છે, અને જો માછીમારો યોગ્ય રીતે તેમને છોડે તો તેમનો બચાવ થઈ શકે છે. આ માટે ખાસ તાલીમ કાર્યક્રમો ઉપલબ્ધ છે.

ગુજરાતમાં કેટલીક સ્થાનિક સંસ્થાઓ, જેમ કે ગુજરાત ઇકોલોજી સોસાયટી, માછીમારો સાથે ભાગીદારી કરીને બાયકેચ ઘટાડવા પર કામ કરી રહી છે. તેઓ માછીમારોને ડોલ્ફિન-સેફ ગિયર પૂરું પાડે છે અને તેમને વૈકલ્પિક માછીમારી પદ્ધતિઓ અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કરે છે. આવા પ્રયાસોથી ગુજરાતના દરિયાકાંઠે બાયકેચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે.

શું વીગન આહાર ડોલ્ફિન બાયકેચ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે?

હા, વીગન આહાર અપનાવવાથી ટ્યૂના માછલીની માંગ ઘટે છે, જેના કારણે માછીમારીનું દબાણ પણ ઘટે છે. જ્યારે લોકો ટ્યૂના ખાવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે માછીમારોને ટ્યૂના પકડવાની જરૂર નથી પડતી, અને આ રીતે ડોલ્ફિન બાયકેચ આપોઆપ ઘટે છે. આ સૌથી સરળ અને અસરકારક ઉપાય છે.

વધુમાં, વીગન આહાર દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ પરના અન્ય દબાણોને પણ ઘટાડે છે, જેમ કે ઓવરફિશિંગ અને દરિયાઈ પ્રદૂષણ. આથી, જો તમે ડોલ્ફિનના રક્ષણ માટે કંઈ કરવા માંગતા હો, તો ટ્યૂના અને અન્ય માછલીનું સેવન ટાળવું એ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. (Vegan Outreach, 2024)

ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન સંરક્ષણ માટે સામાન્ય લોકો શું કરી શકે?

સામાન્ય લોકો ડોલ્ફિન સંરક્ષણ માટે અનેક રીતે મદદ કરી શકે છે. સૌથી પહેલું, તેઓ ટ્યૂના અને અન્ય દરિયાઈ માછલીનું સેવન ટાળી શકે છે. બીજું, તેઓ ડોલ્ફિન સંરક્ષણ સંસ્થાઓને દાન આપી શકે છે અથવા તેમની સ્વયંસેવક તરીકે મદદ કરી શકે છે.

ત્રીજું, તેઓ ડોલ્ફિન બાયકેચ વિશે જાગૃતિ ફેલાવી શકે છે, જેથી વધુ લોકો આ સમસ્યા વિશે જાણે અને તેમના આહારમાં ફેરફાર કરે. સોશિયલ મીડિયા પર આ મુદ્દે પોસ્ટ કરવું, સ્થાનિક ન્યૂઝલેટરમાં લખવું, અને મિત્રો-પરિવાર સાથે ચર્ચા કરવી એ બધા અસરકારક માધ્યમો છે. દરેક નાનું પગલું ડોલ્ફિનના રક્ષણમાં મહત્વનું યોગદાન આપી શકે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું પર્સ-સેઈન માછીમારી ગુજરાતમાં કાયદેસર છે?

ગુજરાતમાં પર્સ-સેઈન માછીમારી પર આંશિક પ્રતિબંધ છે, પરંતુ તેનો અમલ નબળો છે. ૨૦૨૩ના નિયમો હેઠળ, દરિયાકાંઠાના ચોક્કસ વિસ્તારોમાં પર્સ-સેઈન જાળીનો ઉપયોગ પ્રતિબંધિત છે, પરંતુ દૂરના સમુદ્રી વિસ્તારોમાં તેને મંજૂરી છે. પરિણામે, ઘણા માછીમારો કાયદાની લૂપહોલનો લાભ લઈને આ પદ્ધતિ અપનાવે છે.

ડોલ્ફિન બાયકેચનો દર શું છે?

ભારતના પશ્ચિમ દરિયાકાંઠે ડોલ્ફિન બાયકેચનો દર લગભગ ૩૦-૪૦% છે, એટલે કે દર ૧૦૦ માછલીઓ માટે ૩૦-૪૦ ડોલ્ફિન જાળીમાં ફસાઈ જાય છે. આ દર વિશ્વના અન્ય ભાગોની તુલનામાં ખૂબ ઊંચો છે, કારણ કે ભારતમાં ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ ઓછો થાય છે.

શું ડોલ્ફિન બાયકેચ અટકાવી શકાય છે?

હા, ડોલ્ફિન બાયકેચ અટકાવી શકાય છે, પરંતુ તેના માટે સંયુક્ત પ્રયાસોની જરૂર છે. ટેક્નોલોજી, કાયદા અને જાગૃતિના સંયોજનથી બાયકેચમાં ૭૦% સુધી ઘટાડો શક્ય છે. ઉપરાંત, ટ્યૂના માછલીની માંગ ઘટાડવા માટે વીગન આહાર અપનાવવો એ સૌથી સરળ ઉપાય છે.

ગુજરાતમાં કઈ ડોલ્ફિન પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે?

ગુજરાતના દરિયામાં ઇન્ડો-પેસિફિક હમ્પબેક ડોલ્ફિન, સ્પિનર ડોલ્ફિન, સામાન્ય ડોલ્ફિન, અને બોટલનોઝ ડોલ્ફિન જેવી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. આ તમામ પ્રજાતિઓ વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ સંરક્ષિત છે, પરંતુ બાયકેચ તેમના અસ્તિત્વ માટે ગંભીર ખતરો છે.

શું ડોલ્ફિન-સેફ ટ્યૂના ખરેખર સલામત છે?

ડોલ્ફિન-સેફ ટ્યૂના લેબલનો અર્થ છે કે માછીમારી એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે ડોલ્ફિનને નુકસાન ન થાય. પરંતુ આ લેબલ હંમેશા ભરોસાપાત્ર નથી, કારણ કે તેની ચકાસણી કરવી મુશ્કેલ છે. ગ્રાહકોએ આ લેબલની વિશ્વસનીયતા ચકાસવા માટે સંશોધન કરવું જરૂરી છે.

શું માછલી ખાવાથી ડોલ્ફિન બાયકેચમાં વધારો થાય છે?

હા, માછલી ખાવાથી માછલીની માંગ વધે છે, જેના કારણે માછીમારીનું દબાણ વધે છે અને બાયકેચમાં વધારો થાય છે. ખાસ કરીને ટ્યૂના માછલીની માંગ સીધી રીતે ડોલ્ફિન બાયકેચ સાથે સંકળાયેલી છે. તેથી, વીગન આહાર અપનાવવો એ ડોલ્ફિનના રક્ષણ માટે સૌથી અસરકારક પગલું છે.