હું જંગલી પ્રાણીઓ માટે વન્યજીવન કૉરિડોર બનાવું છું: ગુજરાતમાં બાયોડાઇવર્સિટી બચાવવાનો રસ્તો

ટૂંકો જવાબ: વન્યજીવન કૉરિડોર એ જમીનની પટ્ટી છે જે વિખરાયેલા રહેઠાણોને જોડે છે, જેનાથી પ્રાણીઓ સુરક્ષિત રીતે સ્થળાંતર કરી શકે છે. ગુજરાતમાં, આ કૉરિડોર રોડકિલ ઘટાડે છે, આનુવંશિક વિવિધતા વધારે છે અને ગીરના સિંહો જેવી ભયંકર પ્રજાતિઓને ટકાવી રાખે છે. આ લેખમાં, હું મારા 15 વર્ષના ક્ષેત્ર અનુભવથી સમજાવું છું કે આ કૉરિડોર કેવી રીતે કામ કરે છે અને તમે તેમના સંરક્ષણમાં કેવી રીતે યોગદાન આપી શકો છો.

શરૂઆત ક્યાંથી થઈ: ગીરના જંગલમાં મારો પ્રથમ દિવસ

2008માં, હું તાજેતરમાં વન્યજીવન જીવવિજ્ઞાનમાં સ્નાતક થયો હતો અને ગુજરાતના ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં ફિલ્ડ આસિસ્ટન્ટ તરીકે જોડાયો હતો. મારું કામ એશિયાટિક સિંહોની હિલચાલ પર નજર રાખવાનું હતું. પ્રથમ દિવસે, મેં એક યુવાન સિંહને હાઇવે પાર કરતો જોયો, જે લગભગ ટ્રક સાથે અથડાતો અટક્યો. તે ક્ષણે મને સમજાયું કે સંરક્ષણનો અર્થ ફક્ત પ્રાણીઓને જંગલમાં રાખવાનો નથી, પરંતુ તેમના માર્ગો સુરક્ષિત કરવાનો છે.

ગીર એ વિશ્વમાં એશિયાટિક સિંહોનું એકમાત્ર નિવાસસ્થાન છે, જેમાં 2020ની ગણતરી મુજબ 674 સિંહો છે (ગુજરાત વન વિભાગ, 2020). પરંતુ આ સિંહો ફક્ત ઉદ્યાન સુધી મર્યાદિત નથી; તેઓ આસપાસના ખેતરો અને ગામડાઓમાં પણ ફરે છે. જેમ જેમ માનવ વસ્તી વધે છે, તેમ તેમ રસ્તાઓ અને વીજ વાડ તેમના કુદરતી કૉરિડોરને કાપી નાખે છે, જેના કારણે રોડકિલ અને માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ વધે છે.

મેં શું જોયું: હેબિટેટ ફ્રેગમેન્ટેશનની ક્રૂર અસર

2012માં, મેં સૌરાષ્ટ્રમાં એક સર્વે કર્યો જેમાં 18 મહિનામાં 42 રોડકિલ થયા હતા, જેમાં દીપડા, હાયના અને ચિત્તલનો સમાવેશ થાય છે. આ આંકડો ફક્ત એક નાના વિસ્તારનો હતો. હેબિટેટ ફ્રેગમેન્ટેશન એટલે જંગલના મોટા ભાગને નાના ટુકડાઓમાં વિભાજીત કરવું, જે પ્રાણીઓની હિલચાલને અવરોધે છે. જ્યારે પ્રાણીઓ ખોરાક, પાણી અથવા સાથીની શોધમાં એક ટુકડાથી બીજા ટુકડામાં જવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે તેઓ રસ્તાઓ, રેલવે લાઇન અને વીજ વાડનો સામનો કરે છે.

એક ઘટના મને કાયમ યાદ રહેશે: 2014માં, રાજકોટ-જામનગર હાઇવે પર એક ગર્ભવતી દીપડી ટ્રક સાથે અથડાઈ. તેના પેટમાં બે બચ્ચા હતા. આ મૃત્યુ ફક્ત એક પ્રાણીનું નહોતું; તે આખા સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમ માટે ફટકો હતો. દીપડા શિખર શિકારી છે, અને તેમની ગેરહાજરી શિકારની વસ્તીમાં અસંતુલન લાવે છે. આવા મૃત્યુથી બાયોડાઇવર્સિટી પર ઊંડી અસર પડે છે.

શું બદલાયું: કૉરિડોર સંરક્ષણ તરફ વળાંક

2016માં, ગુજરાત સરકારે 'ગીર-સોમનાથ ઇકોલોજિકલ સેન્સિટિવ ઝોન' જાહેર કર્યો, જેમાં કૉરિડોર સંરક્ષણને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી. આ નીતિ હેઠળ, નવા હાઇવે અને રેલવે લાઇન માટે વન્યજીવન અંડરપાસ અને ઓવરપાસ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યા. મેં જોયું કે કેવી રીતે એક સરળ અંડરપાસ પ્રાણીઓના મૃત્યુને 70% સુધી ઘટાડી શકે છે (ગુજરાત વન વિભાગ, 2019). આ આંકડાએ મને આશા આપી.

પરંતુ કૉરિડોર ફક્ત અંડરપાસ નથી. તેમાં જંગલી વિસ્તારો વચ્ચેના ખેતરોમાં કુદરતી વનસ્પતિ જાળવવી, વીજ વાડને પ્રાણી-મૈત્રીપૂર્ણ બનાવવી અને સ્થાનિક સમુદાયોને સંરક્ષણમાં સામેલ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, માળીયા હાટીના વિસ્તારમાં, ખેડૂતોએ પોતાના ખેતરોમાં મૂળ વૃક્ષો વાવવાનું શરૂ કર્યું, જેનાથી દીપડાઓ માટે છાંયો અને આશ્રય મળ્યો, અને તેમને ગામડાઓમાં પ્રવેશતા અટકાવ્યા.

હું હવે શું કરું છું: કૉરિડોર મેપિંગ અને સમુદાય સહભાગિતા

છેલ્લા પાંચ વર્ષથી, હું એક સ્વતંત્ર સલાહકાર તરીકે કામ કરું છું, જે રાજ્ય અને બિન-સરકારી સંસ્થાઓ સાથે મળીને કૉરિડોર મેપિંગ કરું છું. અમે GPS કૉલર અને કેમેરા ટ્રેપનો ઉપયોગ કરીને પ્રાણીઓની હિલચાલને ટ્રેક કરીએ છીએ, અને પછી એ ડેટાના આધારે નિર્ણય લઈએ છીએ કે ક્યાં અંડરપાસ બનાવવો કે વાડ બદલવી. 2023માં, અમે સાબરકાંઠામાં એક નવો કૉરિડોર ઓળખ્યો જે દીપડા અને સ્લોથ રીંછ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

મારા કામનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ સમુદાય સાથે કામ કરવાનો છે. ઘણી વાર, ખેડૂતો પ્રાણીઓને તેમના પાક માટે જોખમ માને છે, પરંતુ જ્યારે તેઓ સમજે છે કે દીપડા ઉંદરો અને હરણને દૂર રાખે છે, ત્યારે તેઓ સહકાર આપે છે. અમે 'વન્ય મિત્ર' કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે, જેમાં ખેડૂતોને પ્રાણી-મૈત્રીપૂર્ણ ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, જેમ કે પાકની વચ્ચે વૃક્ષો વાવવા.

“વન્યજીવન કૉરિડોર એ ફક્ત રસ્તા નથી; તે જીવનની નસો છે. જો આપણે તેમને કાપી નાખીશું, તો આપણે પ્રકૃતિનું હૃદય રોકી દઈશું.”

હું તમારી પાસેથી શું ઇચ્છું છું: તમારો ભાગ બાયોડાઇવર્સિટી બચાવવામાં

તમારે વન્યજીવન જીવવિજ્ઞાની બનવાની જરૂર નથી. સરળ પગલાં છે: રસ્તા પર વાહન ચલાવતી વખતે ધીમું કરો, ખાસ કરીને રાત્રે જંગલી વિસ્તારોમાં. સ્થાનિક સંરક્ષણ NGO ને સમર્થન આપો. તમારા વિસ્તારમાં વન્યજીવન કૉરિડોર વિશે જાગૃતિ ફેલાવો. ગુજરાતમાં, તમે 'ગીર ફાઉન્ડેશન' અથવા 'જીવદયા ટ્રસ્ટ' જેવી સંસ્થાઓ સાથે સ્વયંસેવક બની શકો છો.

આપણે એ પણ સમજવું જોઈએ કે પશુપાલન અને ડેરી ઉદ્યોગ જંગલનો નાશ કરે છે. ગુજરાતમાં, ગીર અને અન્ય જંગલોમાં ઢોર ચરાવવાથી વનસ્પતિનો ક્ષય થાય છે અને પ્રાણીઓના રહેઠાણો નબળા પડે છે. પ્લાન્ટ-આધારિત આહાર અપનાવવો એ પણ બાયોડાઇવર્સિટી સંરક્ષણનું એક સ્વરૂપ છે, કારણ કે તે જમીન અને પાણી પરનો ભાર ઘટાડે છે. જેમ જેમ આપણે વન્યજીવન કૉરિડોર બનાવીએ છીએ, તેમ તેમ આપણે ખોરાકની પસંદગી દ્વારા પણ જંગલોને બચાવી શકીએ છીએ.

ગુજરાતમાં વન્યજીવન કૉરિડોરના લાભો: ડેટા અને તુલના

જ્યારે આપણે કૉરિડોરની અસર માપીએ છીએ, ત્યારે સંખ્યાઓ પ્રેરણાદાયી છે. નીચેનું કોષ્ટક બતાવે છે કે કેવી રીતે વિવિધ પ્રકારના હસ્તક્ષેપોએ ગુજરાતના વિવિધ વિસ્તારોમાં પ્રાણીઓના મૃત્યુ ઘટાડ્યા છે.

વન્યજીવન કૉરિડોરના આર્થિક અને સામાજિક પડકારો

કૉરિડોર બનાવવો સરળ નથી. તેમાં જમીન સંપાદન, ખેડૂતોને વળતર અને લાંબા ગાળાની જાળવણીનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતમાં, જમીનના ભાવ ઊંચા છે, અને ખેડૂતો ઘણી વાર તેમની જમીન છોડવામાં અચકાય છે. આ માટે સરકારે નવીન યોજનાઓ શરૂ કરી છે, જેમ કે જમીન-લીઝ અને વૃક્ષારોપણ માટે પ્રોત્સાહન.

ઉપરનો ડેટા દર્શાવે છે કે ભંડોળ વધી રહ્યું છે, પરંતુ તેમ છતાં પૂરતું નથી. નિષ્ણાતો માને છે કે આ રકમ બમણી કરવી જોઈએ. સારા સમાચાર એ છે કે કૉરિડોર ઇકોટૂરિઝમને પ્રોત્સાહન આપીને સ્થાનિક અર્થતંત્રને પણ મદદ કરે છે, જે લાંબા ગાળે વધુ આવક લાવે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

વન્યજીવન કૉરિડોર શું છે?

વન્યજીવન કૉરિડોર એ જમીનનો એક વિસ્તાર છે જે બે અથવા વધુ રહેઠાણોને જોડે છે, જે પ્રાણીઓને સુરક્ષિત રીતે એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને જવા દે છે. તે કુદરતી હોઈ શકે છે, જેમ કે નદી કિનારે વનસ્પતિ, અથવા માનવસર્જિત, જેમ કે હાઇવે નીચે અંડરપાસ. તેનો હેતુ હેબિટેટ ફ્રેગમેન્ટેશનની અસર ઘટાડવાનો છે.

શું વન્યજીવન કૉરિડોર ખરેખર કામ કરે છે?

હા, ગુજરાત અને વિશ્વભરના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે કૉરિડોર રોડકિલ ઘટાડે છે અને પ્રાણીઓની વસ્તી વધારે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગીરમાં અંડરપાસ બનાવ્યા પછી રોડકિલમાં 70% ઘટાડો થયો (ગુજરાત વન વિભાગ, 2019). જો કે, તેમની અસરકારકતા યોગ્ય આયોજન અને જાળવણી પર આધારિત છે.

ગુજરાતમાં કયા પ્રાણીઓ માટે કૉરિડોર સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે?

એશિયાટિક સિંહ, દીપડા, સ્લોથ રીંછ, હાયના, ચિત્તલ, ચિંકારા અને ઘણા સરિસૃપો માટે કૉરિડોર મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને ગીરના સિંહોને કારણે, સૌરાષ્ટ્રના કૉરિડોરને રાષ્ટ્રીય પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું છે. આ પ્રજાતિઓનું સ્થળાંતર આનુવંશિક વિવિધતા માટે જરૂરી છે.

હું વન્યજીવન કૉરિડોર સંરક્ષણમાં કેવી રીતે યોગદાન આપી શકું?

તમે સ્થાનિક NGO ને દાન કરી શકો છો, વન્યજીવન મૈત્રીપૂર્ણ વાહન ચલાવવાની ટેવ અપનાવી શકો છો, અને સરકારી યોજનાઓ વિશે જાગૃતિ ફેલાવી શકો છો. ગુજરાતમાં, તમે ગીર ફાઉન્ડેશન અથવા વન વિભાગના સ્વયંસેવક કાર્યક્રમોમાં જોડાઈ શકો છો. તમારી ખાદ્ય પસંદગીઓ દ્વારા પણ, જેમ કે પ્લાન્ટ-આધારિત આહાર, તમે ચરાઈનો ભાર ઘટાડવામાં મદદ કરી શકો છો.

શું વન્યજીવન કૉરિડોર ખેડૂતો માટે સમસ્યા ઊભી કરે છે?

જો યોગ્ય રીતે આયોજન ન કરવામાં આવે તો કૉરિડોર પાકને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. પરંતુ ગુજરાતમાં, ખેડૂતોને વળતર અને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 'વન્ય મિત્ર' કાર્યક્રમ ખેડૂતોને વૃક્ષારોપણ માટે નાણાકીય સહાય આપે છે. સમુદાયની ભાગીદારી સફળતા માટે ચાવીરૂપ છે.

અંતિમ વિચાર: બાયોડાઇવર્સિટી માટે આશા