ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲਰ ਕਸਬੇ ਦਾ ਸਬਕ

ਸੰਖੇਪ ਜਵਾਬ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲਰ ਕਸਬਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਮਲੀ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਕੌਂਸਲਾਂ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ, ਪਸ਼ੂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੀਪੇਅਰ ਕਲਚਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਕੇ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਤਜਰਬਾ ਅਤੇ ਸਬਕ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਮੈਂ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਤੋਂ

ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲਗਭਗ 1,200 ਟਨ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 60% ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੜਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਖਤਰਾ ਸੀ – ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾ ਕੇ ਮਰਦੇ ਸਨ।

ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਸੰਕਟ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜੈਵਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੀਥੇਨ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਹਗੀਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਆਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਮੌਤ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ।

ਮੈਂ ਕੀ ਦੇਖਿਆ: ਪਿੰਡ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਪ੍ਰਯੋਗ

ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਕੂੜਾ-ਮੁਕਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਸਾਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ – ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੂੜਾ ਸੈਗਰੀਗੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦੀ ਸਮਝਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹਰ ਘਰ ਨੂੰ ਦੋ ਬਾਲਟੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ – ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ ਲਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜੈਵਿਕ ਲਈ – ਅਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਸਬਕ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣ ਲੱਗੀ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਪਸ਼ੂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗਊਆਂ, ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਗੋਬਰ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਖਾਦ ਟੋਆ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਗੋਬਰ ਨੂੰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਛਿਲਕਿਆਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੂੜਾ ਘਟਿਆ, ਸਗੋਂ ਖੇਤਾਂ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਵੀ ਮਿਲੀ।

ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਬਦਲੀ: ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ

ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ, ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਖਾਦ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਲਈ ਭੇਜਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਕੂੜੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ 70% ਕਮੀ ਲਿਆਂਦੀ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ 30% ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੂੜਾ ਕੋਈ ਬੋਝ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਖਾਦ ਨੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਈ, ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਆਮਦਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ: ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸਰਕੂਲਰ ਮਾਡਲ ਦੀ ਵਕਾਲਤ

ਅੱਜ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕੂਲਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਣ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ 40 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਂ ਰੀਪੇਅਰ ਕਲਚਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਕੂੜਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਟੁੱਟੇ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਨਵਾਂ ਖਰੀਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਫ਼ੋਨ, ਪੱਖੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੂੜਾ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਥਾਨਕ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲਰ ਕਸਬੇ ਲਈ ਮੁੱਖ ਕਦਮ

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਸਬੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਮਾਡਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਦਮ ਚੁੱਕੋ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰੋ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕੂੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਓ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ। ਤੀਜਾ, ਜੈਵਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਲਈ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਚੌਥਾ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੀਸਾਈਕਲੇਬਲ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਓ। ਪੰਜਵਾਂ, ਰੀਪੇਅਰ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈਪ ਇਵੈਂਟਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਓ।

ਪਸ਼ੂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁੱਦਾ: ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਕੂੜਾ

ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਅਕਸਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਥੈਲੇ, ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਪਟਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਰਗੇ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਾਭ

ਸਰਕੂਲਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕੂੜਾ ਸੈਗਰੀਗੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ₹200 ਦੀ ਬਚਤ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਦ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ₹50,000 ਦੀ ਆਮਦਨ ਹੋਈ।

ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਾਭ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ। ਜੈਵਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਅਸੀਂ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲੋਂ 28 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਰਾਬ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਸਿੱਧਾ ਸਿਹਤ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਚਾਰਟ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੂੜਾ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰਕੂਲਰ ਮਾਡਲ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦੇ, ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇਗੀ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ-ਕੂੜਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ, ਪਰ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਤੋਂ ਖਾਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਟੋਆ ਜਾਂ ਬਾਲਟੀ ਲਓ ਅਤੇ ਹਰੇ ਪਦਾਰਥ (ਸਬਜ਼ੀ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਗੋਬਰ) ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਪਦਾਰਥ (ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ, ਭੂਸਾ) ਨਾਲ 2:1 ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਓ। ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਲਟੋ ਅਤੇ ਨਮੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੋ। 40-60 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਹਰ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਸਰੋਤ 'ਤੇ ਕੂੜਾ ਸੈਗਰੀਗੇਸ਼ਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਜੈਵਿਕ, ਰੀਸਾਈਕਲੇਬਲ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਕੂੜਾ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਦਬੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਬਦਬੂ ਉਦੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹਰੇ ਪਦਾਰਥ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ। ਹਰੇ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ, ਨਿਯਮਤ ਪਲਟਾਈ ਅਤੇ ਢੱਕਣ ਨਾਲ ਬਦਬੂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹਾਂ, ਰੀਪੇਅਰ ਕਲਚਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੂੜਾ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੀਪੇਅਰ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕੂੜਾ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਕਰੋ, ਪੈਕੇਜ-ਮੁਕਤ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰੋ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਰੀਦਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਲਾਸਟਿਕ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ (Key Takeaways)

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੂੜਾ ਕੋਈ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਬਣਾਈ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਬਸ ਲੋੜ ਹੈ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।