ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਨਾਮ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਾਰਗਰ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਅਤੇ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ — ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਹੱਲ ਵਧੇਰੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਹੈ।
**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਰਗਰ ਤਰੀਕਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ (ਜੋ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ) ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ (ਜੋ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ) ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਅਤੇ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਫਰਕ ਕੀ ਹੈ?
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਉਹ ਤੰਗ ਪੱਟ ਹਨ ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰ ਭੋਜਨ, ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (IUCN, 2024)
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ?
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਵੈਟਲੈਂਡਜ਼ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਾਂਗ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸੜਕਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਤੇਂਦੁਆ ਅਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। (ਪੰਜਾਬ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ, 2024)
ਕੋਰੀਡੋਰਾਂ ਦੇ ਸਫਲ ਉਦਾਹਰਨ: ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਬਕ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਡੋਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਤੀਜੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸਰਿਸਕਾ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਸੰਖਿਆ 21 ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕੋਰੀਡੋਰ ਨੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ 40% ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। (WWF ਇੰਡੀਆ, 2023) ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਨਾਲ, ਸੀਮਤ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਰੀਡੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
“ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਾਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।”
ਕੀ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਲਈ ਵਿਹਾਰਕ ਹੈ?
ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਲਈ ਵੱਡੇ, ਨਿਰੰਤਰ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੈਕਟੇਅਰ — ਜਿੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਸ਼ਿਕਾਰ ਚੱਕਰ ਚੱਲ ਸਕਣ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਖੰਡਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ 500 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੇਂਦੁਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 100 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਾਈਗਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਅਥਾਰਟੀ, 2022)
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ (2023)
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਆਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ-ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਟਕਰਾਅ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣਾ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਜੋਖਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਡਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਨਾਮ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ: ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਪਹਿਲੂ
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਸਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਡਰਪਾਸ ਜਾਂ ਓਵਰਪਾਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਾਗਤ ₹1-2 ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਐਕੁਆਇਰ ਕਰਨ, ਵਾੜ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲਾਗਤ ₹10-20 ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। (ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ, 2024) ਇਹ ਲਾਗਤ ਅੰਤਰ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਸੀਮਤ ਬਜਟ ਵਾਲੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਕੋਰੀਡੋਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
| ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ | ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ | ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ |
|---|---|---|
| ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ | ਘੱਟ (100 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) | ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ (ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੈਕਟੇਅਰ) |
| ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਤ | ₹1-2 ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ | ₹10-20 ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ |
| ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ | 1-3 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜੇ | 10-20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵੀ ਨਤੀਜੇ |
| ਜਾਨਵਰਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ | ਉੱਚ (ਆਵਾਜਾਈ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁਰੂ) | ਘੱਟ (ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਥਿਰ ਨਾ ਹੋਵੇ) |
| ਮਨੁੱਖ-ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਟਕਰਾਅ | ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਸਤੇ) | ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਜਾਨਵਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ) |
| ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ | ਘੱਟ (ਸੜਕ/ਰੇਲ ਅਥਾਰਟੀ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ) | ਉੱਚ (ਜ਼ਮੀਨ ਐਕੁਆਇਰ ਕਰਨਾ, ਮੁਆਵਜ਼ਾ) |
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਫਾਇਦੇ
- ✓ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ
- ✓ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਧਕਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ
- ✓ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਘਟਦੀ ਹੈ
- ✓ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ
- ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਘੱਟ
- ਜੇਕਰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਜਾਲ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ
- ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ
- ਲਗਾਤਾਰ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ
ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਦੇ ਫਾਇਦੇ
- ✓ਪੂਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨਹੀਂ
- ✓ਕਾਰਬਨ ਸੋਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ
- ✓ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੱਲਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ
- ✓ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਖੁਰਾਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ
- ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ
- ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕੇ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ
- ਮਨੁੱਖ-ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਜੋਖਮ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ
- ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਨੀਤੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 'ਪੰਜਾਬ ਵਾਈਲਡ ਲਾਈਫ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ 2025' ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਡੋਰ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ 5 ਨਵੇਂ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਲਈ ਕੋਈ ਠੋਸ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਵਿਹਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, 2025)
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏ.ਐੱਸ.ਆਰ.ਏ.ਡੀ. ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਕੋਰੀਡੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਰੀਡੋਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ 30% ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਰੀਡੋਰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਲਕਿ ਵਿਹਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਅਤੇ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ: ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ
ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨੈਤਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਹਨ। ਕੋਰੀਡੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਲਈ, ਕੋਰੀਡੋਰ ਰਾਹੀਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੰਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹੈ।
| ਮਾਪਦੰਡ | ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ | ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ |
|---|---|---|
| ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ | ਉੱਚ (ਕੁਦਰਤੀ) | ਘੱਟ (ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਤਬਦੀਲੀ) |
| ਤਣਾਅ ਦਾ ਪੱਧਰ | ਘੱਟ | ਉੱਚ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ) |
| ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ | ਕੁਦਰਤੀ ਝੁੰਡ/ਪਰਿਵਾਰ ਬਰਕਰਾਰ | ਵਿਘਨ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ |
| ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲ | ਸਿਰਫ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ | ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ |
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)
ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ?
ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕੋਰੀਡੋਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ। ਪੰਜਾਬ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਐਨ.ਐਚ.ਏ.ਆਈ. (ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਜ਼ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ) ਨੇ ਰੂਪਨਗਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 'ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅੰਡਰਪਾਸ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਹਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਤੇਂਦੁਆਵਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਹੋਰ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਕੀ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ?
ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੱਦ ਤੱਕ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਵੈਟਲੈਂਡ ਖੇਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਅਤੇ ਕੰਜਲੀ ਵੈਟਲੈਂਡ, ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਪਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸਿਰਫ 3.7% ਖੇਤਰ ਜੰਗਲੀ ਹੈ। (ISFR, 2023)
ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਾਗਤ ਕੌਣ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੀ ਲਾਗਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ ਅਕਸਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਫੰਡਿੰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦਾ ਖਰਚਾ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੀ.ਐਸ.ਆਰ. (ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸੋਸ਼ਲ ਰਿਸਪਾਂਸੀਬਿਲਿਟੀ) ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਵੀ ਫੰਡ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕੀ ਕੋਰੀਡੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਕੋਰੀਡੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਇਹ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤਿਆਂ 'ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੈਮਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਕੋਰੀਡੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਜਾਲ ਨਾ ਬਣਨ, ਨਿਯਮਤ ਗਸ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਹਨ?
ਹਾਂ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਰੀਡੋਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤਿਆਂ 'ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਨਵਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਰੀਡੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਟਾ: ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਮਾਡਲ ਬਿਹਤਰ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਹਾਰਕ, ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਗਰ ਹੱਲ ਹਨ। ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਆਦਰਸ਼ਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ, ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਛੋਟੇ ਵੈਟਲੈਂਡ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਣਵੀਂ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਕੋਰੀਡੋਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਰਾਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
- ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।
- ਕੋਰੀਡੋਰ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਨਤੀਜੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਰੀਵਾਈਲਡਿੰਗ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਵਿਹਾਰਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੋਰੀਡੋਰ ਵਧੇਰੇ ਨੈਤਿਕ ਹਨ।
- ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ
ਕੌਣ ਬਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ? ਹਰੀਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੀਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਬਚਾਅ ਦਾ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ — ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਲਾਕੇ ਨੇ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਬਕ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਹਨ।
9 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹਨਾ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਨਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਗਾਈਡ: ਪਹਿਲੇ 30 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ
ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗਾਈਡ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਨਯਾਤਰਾ (ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਬਹਾਲੀ) ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਠੋਸ ਕਦਮ ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਕਣੇ ਹਨ।
8 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹਨਾ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ 8 ਮਿੱਥਾਂ ਡਿਬੰਕਡ: ਸੱਚ ਅਤੇ ਹੱਲ
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਆਮ ਭਰਮਾਂ ਦਾ ਸੱਚ ਜਾਣੋ — ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਰਿਵਾਈਲਡਿੰਗ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਅਸਲ ਹੱਲ ਸਮਝੋ।
8 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹਨਾ