ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਬਚਾਉਣ ਦੀਆਂ 8 ਮਿੱਥਾਂ ਡਿਬੰਕਡ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦਾ ਸੱਚ

ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ: ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਥੀ ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਤਸਕਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ 8 ਆਮ ਮਿੱਥਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਦੱਸਾਂਗੇ ਕਿ ਨੈਤਿਕ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਕਿਵੇਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮਿੱਥ 1: ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਇਹ ਇੱਕ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ' ਦਾ ਲੇਬਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਸੈੰਕਚੂਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਸਫਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਸੱਟਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ (ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੋਸ਼, 2022), ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਲੇਬਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਮਿੱਥ 2: ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਨਾਫਾ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਰਿਜ਼ੌਰਟਸ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ (ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 2023) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਸਾਈਟਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਰੋਪੜ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਨਕ ਗਾਈਡਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕੰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤਸਕਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਧਾ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਿੱਥ 3: ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ (ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸੰਭਾਲ ਸੰਸਥਾ, 2024) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ 30% ਤੱਕ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੀੜ ਬੰਬੀਹਾ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਵਿੱਚ, ਪਰਿੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀ ਅਕਸਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਨਾ ਵੀ ਕਰਨ।

ਮਿੱਥ 4: ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਆਮ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਸੈੰਕਚੂਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੈਲਾਨੀ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿਪਸ ਅਤੇ ਬਿਸਕੁਟ ਖੁਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾਪਾ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੈਲਾਨੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਚੰਗੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਮਿੱਥ 5: ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤਸਕਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ

ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪਿਕ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤਸਕਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇਕਰ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਘੱਟ ਹੈ ਜਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਸਕਰੀ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਤੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ (ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਕ੍ਰਾਈਮ ਕੰਟਰੋਲ ਬਿਊਰੋ, 2023) ਮੁਤਾਬਕ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤਸਕਰੀ ਦੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਮਿੱਥ 6: ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਗਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਹੈ

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿੜੀਆਘਰ ਅਤੇ ਸਰਕਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਗਏ ਜਾਨਵਰ ਅਕਸਰ ਗੰਭੀਰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਚਿੜੀਆਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ। ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪ ਵਿਵਹਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਨਾ, ਇਹਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ (ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 2021) ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਚਿੜੀਆਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਗਏ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 70% ਵਿੱਚ ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪ ਵਿਵਹਾਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰੂਰਤਾ ਹੈ।

ਮਿੱਥ 7: ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ

ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵਾਤਾਵਰਨ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ, ਕੂੜਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਦਾ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਲਈ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ (ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ, 2022) ਮੁਤਾਬਕ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੈੰਕਚੂਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 60% ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕੂੜਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਾਤਾਵਰਨ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਾਅ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਗਲ-ਯੂਜ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨੀ।

ਮਿੱਥ 8: ਸੈਲਾਨੀ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਰਚ ਕਰਨ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਪੈਸਾ ਸਿੱਧਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪੈਸਾ ਅਕਸਰ ਲਗਜ਼ਰੀ ਰਿਜ਼ੌਰਟਸ, ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਟਰੈਵਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਰਿਜ਼ੌਰਟਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਈਕੋ-ਫਰੈਂਡਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ (ਗਲੋਬਲ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਕੌਂਸਲ, 2023) ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 5% ਹੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੀ ਚੋਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ, ਖੁਆਉਣਾ, ਜਾਂ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੂਰ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਗਾਈਡਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੀਜਾ, ਸਿੰਗਲ-ਯੂਜ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕੂੜਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਜਾਓ। ਚੌਥਾ, ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਓ। ਇਹਨਾਂ ਸਧਾਰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ 'ਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

ਕੀ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾੜਾ?

ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਫੰਡ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਹ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਤਣਾਅ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਸਕਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਵਾਰੀ ਜਾਂ ਖੁਆਉਣਾ। ਦੂਜਾ, ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਸਤਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾ ਕਰਨਾ। ਤੀਜਾ, ਸਿੰਗਲ-ਯੂਜ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕੂੜਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਜਾਓ। ਚੌਥਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੂਰ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹਨ।

ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨੈਤਿਕ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਸਥਾਨ ਹਨ?

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਥਾਨ ਹਨ ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਹਰੀਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹਨ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤਸਕਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਆਮ ਹੈ?

ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤਸਕਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਕ੍ਰਾਈਮ ਕੰਟਰੋਲ ਬਿਊਰੋ ਦੇ 2023 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤਸਕਰੀ ਦੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋਤੇ, ਕੱਛੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਤਸਕਰੀ ਅਕਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸੈਲਾਨੀ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੂਰ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਫੰਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੱਲ, ਨਾ ਖਰੀਦੋ। ਤੀਜਾ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੰਭਾਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੋ, ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹੀ। ਚੌਥਾ, ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰੋ।

ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੋਸ਼ (WWF), ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਕ੍ਰਾਈਮ ਕੰਟਰੋਲ ਬਿਊਰੋ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ, ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਕੌਂਸਲ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।