ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਬਨਾਮ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ: ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੋਤ ਕੀ ਹੈ?

ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ: ਹਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮੀਥੇਨ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (UNEP, 2024) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 32% ਹਿੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਦਾ ਕੱਢਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਗਭਗ 30% ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਫਰਕ ਮਾਮੂਲੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਭਾਵ CO2 ਨਾਲੋਂ 80 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰ ਹੈ।

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਬਨਾਮ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ: ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੋਤ ਕੀ ਹੈ?

ਮੀਥੇਨ (CH4) ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਹੈ ਜੋ 20 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲੋਂ 80 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਗਰਮੀ ਫੜਦੀ ਹੈ (IPCC, 2021)। ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ, ਮੀਥੇਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਾਚਨ ਦੌਰਾਨ (ਐਂਟਰਿਕ ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਤੋਂ ਮੀਥੇਨ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦੇ ਕੱਢਣ, ਪਾਈਪਲਾਈਨ ਲੀਕ ਅਤੇ ਤੇਲ ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।

ਮੀਥੇਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਮੀਥੇਨ ਇੱਕ ਰੰਗਹੀਣ, ਗੰਧਹੀਣ ਗੈਸ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਫੜਦੀ ਹੈ। IPCC (2021) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੀਥੇਨ ਨੇ 2010 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 30% ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ 'ਤੇਜ਼-ਅਦਾਕਾਰੀ' ਗਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲਾਭ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਮੀਥੇਨ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ?

ਪਸ਼ੂਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਐਂਟਰਿਕ ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਮੀਥੇਨ ਡਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੋਬਰ ਦੇ ਟੋਇਆਂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮੀਥੇਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਸ਼ੂ ਕੈਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗੋਬਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਟੋਏ ਲਗਾਤਾਰ ਮੀਥੇਨ ਛੱਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਇਹ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੈਮਾਨੇ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੈ।

ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਤੋਂ ਮੀਥੇਨ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?

ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਮੀਥੇਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਹਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ, ਫ੍ਰੈਕਿੰਗ, ਪਾਈਪਲਾਈਨ ਲੀਕ ਅਤੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਲੇਅਰਿੰਗ (ਗੈਸ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ) ਦੌਰਾਨ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ (IEA, 2024) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਲੋਬਲ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਉਦਯੋਗ ਨੇ 2023 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 120 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਮੀਥੇਨ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਬਨਾਮ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ: ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ

ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 40% ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ (FAO, 2023)। ਊਰਜਾ ਖੇਤਰ (ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ) ਲਗਭਗ 35% ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਾਸ ਕੁੱਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 50% ਹੈ (ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੋਏਫ਼, 2021)। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਕਿਹੜਾ ਸਰੋਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ?

ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਦੋਵੇਂ ਮੀਥੇਨ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਮੀਥੇਨ 'ਜੈਵਿਕ ਕਾਰਬਨ' ਹੈ, ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੋਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਦਾ ਮੀਥੇਨ 'ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਾਰਬਨ' ਹੈ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੁਕਸਾਨ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਕਾਰਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਨਿਕਾਸ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਲਈ ਚਾਰਾ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਧੂ ਕਾਰਬਨ ਛੱਡਦੀ ਹੈ।

“ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੀਥੇਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਗੈਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਝੱਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੌਤ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ — ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।”

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਸੰਕਟ: ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ

ਪੰਜਾਬ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਨਦਾਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 40 ਲੱਖ ਭੈਂਸਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਹਨ (ਪੰਜਾਬ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ, 2023)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਬਰ ਦੇ ਟੋਏ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੀਥੇਨ ਸਿੱਧਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲਗਭਗ 18% ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਮੀਥੇਨ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ: ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਮੀਥੇਨ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਤਕਨੀਕੀ ਉਪਾਅ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦੇ ਮਿਲਾਉਣੇ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਬਦਲਣੀ, ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਬਾਇਓਗੈਸ ਬਣਾਉਣਾ। ਪਰ ਇਹ ਉਪਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੱਲ ਪਸ਼ੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ। ਈਟ-ਲੈਂਸੇਟ ਕਮਿਸ਼ਨ (2019) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਸ਼ੂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਬਦਲਣਾ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਜਲਵਾਯੂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਾਲ

ਭਾਰਤ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਤਹਿਤ 2030 ਤੱਕ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ 45% ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ (ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, 2022)। ਪਰ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੀਤੀ ਅਜੇ ਬਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੀਥੇਨ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਕੀਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਪੈਰਿਸ ਟੀਚੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ (UNEP, 2024)।

ਆਮ ਸਵਾਲ (FAQ)

ਕੀ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੀਥੇਨ ਛੱਡਦੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ (ਐਂਟਰਿਕ ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੋਬਰ) ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 32% ਹਿੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਸੈਕਟਰ ਲਗਭਗ 28% (UNEP, 2024)। ਇਹ ਅੰਤਰ ਛੋਟਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਮੀਥੇਨ ਵਧੇਰੇ ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਭਾਵ CO2 ਨਾਲੋਂ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ?

ਮੀਥੇਨ ਦਾ 20-ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਸੰਭਾਵੀ CO2 ਨਾਲੋਂ 80 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ (IPCC, 2021)। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਟਨ ਮੀਥੇਨ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਨ CO2 ਨਾਲੋਂ 80 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 40 ਲੱਖ ਭੈਂਸਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਚਨ ਤੋਂ ਐਂਟਰਿਕ ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਦੇ ਟੋਇਆਂ ਤੋਂ ਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਥੇਨ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।

ਕੀ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਤੋਂ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਤੋਂ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ ਲੀਕ ਠੀਕ ਕਰਕੇ, ਫਲੇਅਰਿੰਗ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਰਗਰ ਉਪਾਅ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਮੀਥੇਨ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਬਿਲਕੁਲ। ਈਟ-ਲੈਂਸੇਟ ਕਮਿਸ਼ਨ (2019) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ 50% ਤੱਕ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਦਾਲਾਂ, ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਖੁਰਾਕ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਹਤ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਵੀ।

ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ (Key Takeaways)