ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ: ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲੀਏ?

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਸੋਈ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ — ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਚਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ — ਨੂੰ ਹਵਾ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਲੈਂਡਫਿਲ ਤੋਂ ਜੈਵਿਕ ਕੂੜਾ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਹਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਲਾਭਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲਗਭਗ 3,000 ਟਨ ਠੋਸ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੈਵਿਕ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ, 2023)। ਇਹ ਜੈਵਿਕ ਕੂੜਾ ਲੈਂਡਫਿਲ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਮੀਥੇਨ ਛੱਡਦਾ ਹੈ — ਇੱਕ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਜੋ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲੋਂ 28 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ (IPCC, 2021)। ਹੋਮ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਹੱਲ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੇ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਰਸੋਈ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਤੋਂ ਵੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਹੈ।

ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ?

ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਖਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਟ-ਮੀਲ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚੂਰਾ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਖਾਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਕਰੂਰ ਉਦਯੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਜਗ੍ਹਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?

ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ 8 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਡੱਬਾ, ਬਾਲਕੋਨੀ ਦਾ ਕੋਨਾ ਜਾਂ ਰਸੋਈ ਦੀ ਅਲਮਾਰੀ ਵੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।

ਛੋਟੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕੰਪੋਸਟਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ?

ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਪੋਸਟਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਡੱਬੇ, ਸਟੇਨਲੈੱਸ ਸਟੀਲ ਦੇ ਬਿਨ ਅਤੇ ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਬਾਕਸ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਦੋ ਡੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਿਸਟਮ — ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਕੂੜਾ (ਸਬਜ਼ੀਆਂ) ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਭੂਰਾ ਕੂੜਾ (ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ, ਕਾਗਜ਼)।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਸਸਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਲਗਭਗ ₹500-800 ਵਿੱਚ — ਅਤੇ ਇਹ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਠੰਡੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਡੱਬੇ ₹1,000-2,000 ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੇਨਲੈੱਸ ਸਟੀਲ ਵਧੀਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ?

ਸਹੀ ਕੰਪੋਸਟ ਲਈ ਸੰਤੁਲਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹਰੇ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਚਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ, ਘਾਹ ਦੇ ਕਟਿੰਗਜ਼ — ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭੂਰੇ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ, ਭੂਸਾ, ਕਾਗਜ਼, ਗੱਤਾ — ਕਾਰਬਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਦਰਸ਼ ਅਨੁਪਾਤ ਹੈ 2 ਹਿੱਸਾ ਭੂਰਾ ਅਤੇ 1 ਹਿੱਸਾ ਹਰਾ।

ਪਰ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ: ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੇ ਉਤਪਾਦ, ਮੀਟ, ਮੱਛੀ, ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਰਗੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਿਮਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਜਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।

ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਘਰੇਲੂ ਕੰਪੋਸਟ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ 2 ਤੋਂ 6 ਮਹੀਨੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਰਮ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗਰਮੀ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤੇਜ਼ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਲਈ 5 ਸੁਝਾਅ

ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 40 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਨਮੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ — ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਕੰਪੋਸਟ ਸੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕੋ।"

“ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਕੂੜਾ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖਾਦ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਦਮ ਹੈ।”

ਕੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਨਾਲ ਕੀੜੇ ਜਾਂ ਮੱਖੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?

ਜੇਕਰ ਕੰਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਫਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਨਾ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਮੱਖੀਆਂ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਕੰਪੋਸਟ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੰਪੋਸਟਰ ਵਿੱਚ ਢੱਕਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬ ਦਿਓ।

ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੀੜੇ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਖੋ ਕਿ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਪਾਈ ਹੈ ਜੋ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਜਾਂ ਕੀ ਕੰਪੋਸਟ ਬਹੁਤ ਗਿੱਲਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਕੂੜਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤਿਆਰ ਕੰਪੋਸਟ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਕਰੀਏ?

ਤਿਆਰ ਕੰਪੋਸਟ ਗੂੜ੍ਹੇ ਭੂਰੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਭੁਰਭੁਰੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਛਾਣ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਇਹ ਖਾਦ ਛੋਟੇ ਬਗੀਚਿਆਂ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਗਾਰਡਨ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿਆਰ ਕੰਪੋਸਟ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 2-3 ਹਫ਼ਤੇ ਹੋਰ ਪੱਕਣ ਦਿਓ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਕੀੜਾ ਜਾਂ ਬੀਜ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਦ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਟੋਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਨਮੀ ਕਰੋ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2023 ਵਿੱਚ 'ਸਵੱਛ ਪੰਜਾਬ ਮਿਸ਼ਨ' ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਿਗਮਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਲਿਜਾ ਕੇ ਖਾਦ ਬਣਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਘਰੇਲੂ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਮੂਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਨੇ ਵੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਤਬਦੀਲੀ ਘਰ-ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਕਮਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਘਰੇਲੂ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਕਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਖਾਦ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਖਾਦ ਵੇਚਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ

ਕੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਲਾਇਸੈਂਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਲਈ ਕੋਈ ਲਾਇਸੈਂਸ ਜਾਂ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਘਰੇਲੂ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖਾਦ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਨਿਗਮ ਤੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਨਾਲ ਦੁਰਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?

ਜੇਕਰ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਰਗੰਧ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਦੁਰਗੰਧ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਮੀ, ਮੀਟ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਕਾਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਨਾਲ ਚੂਹੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਚੂਹੇ ਉਦੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕੰਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਮੀਟ, ਮੱਛੀ ਜਾਂ ਰਸੋਈ ਦਾ ਬਚਿਆ ਭੋਜਨ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਹੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਕੰਪੋਸਟਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਕੰਪੋਸਟ ਖਾਦ ਨੂੰ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਤਿਆਰ ਕੰਪੋਸਟ ਨੂੰ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹੀ ਵਰਤੋਂ। ਸ਼ੁੱਧ ਕੰਪੋਸਟ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਮ ਅਨੁਪਾਤ ਹੈ 1 ਹਿੱਸਾ ਕੰਪੋਸਟ ਅਤੇ 3 ਹਿੱਸਾ ਮਿੱਟੀ।

ਕੀ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਬਾਰੇ ਮੁਫਤ ਗਾਈਡਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਥਾਨਕ ਨਿਗਮ ਦੇ ਸਵੱਛਤਾ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਕਈ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਨਲਾਈਨ, ਤੁਸੀਂ ਵੀਡੀਓ ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ ਵੀ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ।