ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਬਨਾਮ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ?

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਟੋਭਾ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 1,000 ਕਿਲੋ ਅਮੋਨੀਆ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। (ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, 2024)

ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਕਟ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ?

ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦਾ ਟੋਭਾ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਟੋਭਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਦਾ ਮਲ-ਮੂਤਰ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 2,500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਡੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੋਭੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਈਨਿੰਗ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਤਰਲ ਸਿੱਧਾ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਰਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ, 2024)

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ, ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ 30% ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੂਹਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀਮਾ (45 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। (ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀਗਤ ਜਲ ਬੋਰਡ, 2024)

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦਾਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਉਗਾਉਣਾ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ — ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਛੋਲੇ, ਮੂੰਗੀ, ਮਸਰ ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਹਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਟੋਭਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।

ਇੱਕ ਹੈਕਟੇਅਰ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ (ਜਿਵੇਂ ਮੂੰਗੀ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ) ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 40% ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਦੁੱਧ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। (ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ, 2024)

ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਤੁਲਨਾ: ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਟੋਭਾ ਬਨਾਮ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ

ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹਨ। ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ, ਜੋ ਟੋਭਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 28 ਅਤੇ 265 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਫਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। (IPCC, 2022)

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਤਰਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਡੇਅਰੀ ਟੋਭੇ ਅਕਸਰ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਛਲਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੇੜਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 2023 ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਕਾਰਨ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ। (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 2023)

ਪਸ਼ੂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲੂ: ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਬਨਾਮ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ

ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੀੜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਫੈਕਟਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਗਰਭਵਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੁੱਧ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਾਂ ਦੀ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਤਲਖਾਨੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਪੇਟਾ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, 2024)

“ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦਾ ਢੇਰ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਉਸ ਪੀੜਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੋਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗਰਭਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਕਤਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਕਲਪ ਹੈ, ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਰਥਿਕ ਤੁਲਨਾ: ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਟੋਭੇ ਦੀ ਲਾਗਤ ਬਨਾਮ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ

ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਲਾਗਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਚਾਰਾ, ਪਾਣੀ, ਡਾਕਟਰੀ ਖਰਚਾ ਅਤੇ ਟੋਭੇ ਦੀ ਸਫਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ ₹10 ਲੱਖ ਪ੍ਰਤੀ 10 ਗਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ, ਖਾਦ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਲਗਭਗ ₹2 ਲੱਪ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਡੇਅਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਮਦਨ ਵੱਧ ਦਿਖ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋਖਮ ਅਤੇ ਲੁਕਵੀਂ ਲਾਗਤ ਵੱਧ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਟੋਭੇ ਦੇ ਛਲਕਣ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਪੂਰੇ ਮੁਨਾਫੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਜੋਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਟੋਭੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਨਾਮ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਿਹਤਮੰਦੀ

ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਨੇੜਲੇ ਖੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲੂ ਬੇਬੀ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। (WHO, 2023)

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਖੁਰਾਕ ਫਾਈਬਰ, ਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ ਐਂਟੀਆਕਸੀਡੈਂਟ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਆਮ ਹਨ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਇਹਨਾਂ ਖਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ICMR, 2024)

ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ: ਕਿਹੜਾ ਵਿਕਲਪ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੱਟ ਬਾਰਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਧ ਗਰਮੀ। ਡੇਅਰੀ ਖੇਤੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਾਰਾ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਜਰਾ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ, ਸੋਕਾ-ਰੋਧਕ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਨੇੜਲੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਟੋਭੇ ਬਨਾਮ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ: ਫੈਸਲਾ ਕਿਵੇਂ ਲਈਏ?

ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜੇਤੂ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰਵਾਇਤੀ ਡੇਅਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ, ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਟੋਭੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਕਰਕੇ ਨੁਕਸਾਨ ਘਟਾਓ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਟੋਭੇ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ

ਕੀ ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਨ?

ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਟੋਭੇ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰਲ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੋਭੇ ਅਜੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਜ਼ਾ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਮੁਨਾਫਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੂੰਗੀ ਅਤੇ ਮਸਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ₹50,000 ਤੋਂ ₹70,000 ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਨਾਫਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਝੋਨੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਬਸਿਡੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਡੇਅਰੀ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਭੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ?

ਟੋਭਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਅਮੋਨੀਆ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪਾਚਨ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬਲੂ ਬੇਬੀ ਸਿੰਡਰੋਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। (WHO, 2023)

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ?

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਕਤਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ