शेपूट कापणे म्हणजे काय? डुकराच्या पिल्लांच्या शेपटी कापण्याचे भारतीय फॅक्टरी फार्मिंग सत्य

**थोडक्यात उत्तर:** शेपूट कापणे म्हणजे डुकराच्या पिल्लांची शेपटी वेदनाशामक किंवा भूल न देता, गरम कात्री किंवा पकडीने कापून टाकण्याची प्रक्रिया. ही प्रथा फॅक्टरी फार्मिंगमध्ये कंटाळवाण्या वातावरणामुळे होणारा शेपटी चावणे हा विकार टाळण्यासाठी केली जाते. भारतात दरवर्षी लाखो डुकरांच्या पिल्लांच्या शेपट्या अशा प्रकारे कापल्या जातात, ज्यामुळे त्यांना तीव्र वेदना आणि संसर्गाचा धोका असतो (PETA India, 2024).

मी कुठून सुरुवात केली: महाराष्ट्रातील डुक्कर फार्ममधील माझी वर्षे

मी पुण्याच्या महाराष्ट्र पशु आणि मत्स्य विज्ञान विद्यापीठातून पशुवैद्यक पदवी घेतली आणि 2015 मध्ये सांगली जिल्ह्यातील एका मोठ्या डुक्कर फार्ममध्ये रुजू झालो. तिथे १०,००० हून अधिक डुकरं होती. पहिल्याच आठवड्यात मला 'टेल डॉकिंग' म्हणजे शेपूट कापण्याची प्रक्रिया दाखवण्यात आली.

माझे बॉस, श्री. देशमुख, म्हणाले, "ही सामान्य प्रक्रिया आहे. शेपटी कापली नाही तर डुकरं एकमेकांच्या शेपट्या चावतात आणि मग संसर्ग होऊन मृत्यू होतो." ते बरोबर होते — अरुंद पिंजऱ्यांमध्ये, ताणतणावाखाली, डुकरं खरोखरच एकमेकांच्या शेपट्या चावतात. पण मला लवकरच समजलं की शेपटी कापणं हा उपाय नाही, तर समस्येचं लक्षण आहे.

मी काय पाहिलं: शेपूट कापण्याची क्रूर प्रक्रिया

शेपूट कापण्याची प्रक्रिया साधारणपणे पिल्लाच्या आयुष्याच्या पहिल्या २-७ दिवसांत केली जाते. कामगार पिल्लाला एका हाताने पकडतो आणि दुसऱ्या हाताने गरम केलेली कात्री किंवा पकड शेपटीच्या मुळाशी ठेवतो. एका झटक्यात शेपटी कापली जाते. काही फार्ममध्ये 'गॅस पेन' वापरतात, ज्यामुळे शेपटी गरम करून कापली जाते, पण तरीही वेदना कमी होत नाही.

मी पाहिलं की पिल्लं ओरडतात, आक्रोश करतात आणि धडपडतात. काही पिल्लं वेदनेने शॉकमध्ये जातात. प्रक्रियेनंतर, जखमेवर कोणतेही निर्जंतुकीकरण केलं जात नाही. अनेक पिल्लांना संसर्ग होतो आणि काहींना गँगरीन देखील होतो. हे सर्व पाहून माझ्या मनात प्रश्न निर्माण झाला — ही 'सामान्य प्रक्रिया' खरोखर आवश्यक आहे का?

शेपूट कापण्याचे शारीरिक आणि मानसिक परिणाम

शेपूट कापल्याने डुकरांना तीव्र वेदना होतात. संशोधनानुसार, शेपूट कापल्यानंतर डुकरांमध्ये 'कॉर्टिसोल' (ताण हार्मोन) ची पातळी 30-50% ने वाढते (Prunier et al., 2020). शेपटी ही डुकराच्या मणक्याचा विस्तार आहे, ज्यामध्ये मज्जातंतूंचा गठ्ठा असतो. ती कापल्याने दीर्घकालीन न्यूरोपॅथिक वेदना होऊ शकते. मानसिकदृष्ट्या, डुकरं अत्यंत बुद्धिमान प्राणी आहेत; त्यांना वेदना आणि भीती जाणवते, पण ते व्यक्त करू शकत नाहीत.

“शेपटी कापणं म्हणजे डुकराच्या शरीराचा एक भाग कापून टाकणं — वेदनाशामकाशिवाय, सहानुभूतीशिवाय. ही प्रथा उद्योगाची क्रूरता लपवण्यासाठी आहे, डुकरांच्या कल्याणासाठी नाही.”

काय बदललं: फॅक्टरी फार्मिंगचं खरं चेहरं उलगडलं

तीन वर्षांत मी हजारो डुकरांच्या शेपट्या कापल्या. पण हळूहळू मला समजलं की ही प्रथा का सुरू झाली — अतिशय अरुंद पिंजरे, काँक्रीटचे जमिनी, खेळण्यासाठी पेंढा नाही, आणि पुरेशी जागा नाही. डुकरं नैसर्गिकरित्या जिज्ञासू आणि सामाजिक प्राणी आहेत. त्यांना माती खणायला, चिखलात लोळायला हवं. फॅक्टरी फार्ममध्ये त्यांना काहीच नसतं, त्यामुळे ते कंटाळून एकमेकांच्या शेपट्या चावतात.

याचं उत्तर शेपटी कापणं नव्हे, तर पर्यावरण सुधारणं आहे. युरोपमध्ये संशोधन दाखवतं की जर डुकरांना पुरेशी जागा, खेळणी आणि नैसर्गिक साहित्य दिलं, तर शेपटी चावण्याचं प्रमाण 90% ने कमी होतं (EFSA, 2022). पण भारतातील फॅक्टरी फार्म मालकांना खर्च कमी ठेवायचा असतो, त्यामुळे त्यांच्यासाठी शेपटी कापणं सोपं आणि स्वस्त आहे.

शेपूट कापण्याचे आरोग्य आणि पर्यावरणीय परिणाम

शेपूट कापण्याची प्रक्रिया केवळ क्रूर नाही, तर ती मानवी आरोग्यासाठी देखील धोकादायक आहे. कापलेल्या जखमांमुळे संसर्ग होतो, आणि मग फार्ममध्ये प्रतिजैविकांचा वापर वाढतो. भारतातील डुक्कर फार्ममध्ये वापरल्या जाणाऱ्या प्रतिजैविकांमुळे प्रतिजैविक प्रतिकार (Antimicrobial Resistance - AMR) वाढत आहे. WHO च्या 2023 च्या अहवालानुसार, भारतात AMR मुळे दरवर्षी सुमारे ५ लाख मृत्यू होतात.

पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून, डुक्कर शेती ही अत्यंत प्रदूषणकारी आहे. डुकरांच्या विष्ठेमुळे जमीन आणि जलस्रोत दूषित होतात. महाराष्ट्रातील सांगली, कोल्हापूर आणि पुणे जिल्ह्यांमध्ये डुक्कर फार्मच्या सांडपाण्यामुळे नद्यांचं प्रदूषण वाढलं आहे (महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, 2024). शिवाय, डुकरांना खाण्यासाठी सोयाबीन आणि मका लागतो, ज्यासाठी जंगलतोड होते आणि कार्बन उत्सर्जन वाढतं.

डुक्कर शेती आणि जागतिक अन्न सुरक्षा

जगभरात, डुकरांना खाण्यासाठी जे धान्य दिलं जातं, ते थेट मानवी अन्न म्हणून वापरता येऊ शकतं. FAO च्या 2024 च्या आकडेवारीनुसार, डुक्कर शेतीसाठी जगातील १०% धान्य उत्पादन वापरलं जातं. भारतात, जिथे लाखो लोक कुपोषित आहेत, तिथे डुकरांना खाद्य देणं ही नैतिक समस्या आहे. शाकाहारी आहारात थेट वनस्पतीजन्य पदार्थ खाल्ल्यास जास्त लोकांना अन्न मिळू शकतं.

मी आता काय करतो: शाकाहारी आहार आणि जागरूकता

2020 मध्यी मी फार्म सोडला आणि शाकाहारी जीवनशैली स्वीकारली. माझ्या डॉक्टर मित्रांनी मला सांगितलं की शाकाहारी आहारामुळे माझं कोलेस्टेरॉल 20% ने कमी झालं आहे. पण त्यापेक्षा महत्त्वाचं म्हणजे, माझ्या मनाला शांती मिळाली. मी आता पुण्यात एका पशु कल्याण संस्थेसोबत काम करतो आणि लोकांना फॅक्टरी फार्मिंगच्या क्रूरतेबद्दल शिक्षित करतो.

मी अनेक शेतकऱ्यांना सल्ला देतो की डुक्कर शेती सोडून शाकारी (जैविक शेती) किंवा वनस्पती-आधारित उत्पादनाकडे वळा. महाराष्ट्र सरकारच्या 'अॅग्रीटेक' योजनेअंतर्गत शेतकऱ्यांना शाकारी शेतीसाठी अनुदान मिळतं. पण सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे, ग्राहकांनी मांस खाणं कमी करणं किंवा बंद करणं आवश्यक आहे. जोपर्यंत मागणी आहे, तोपर्यंत फॅक्टरी फार्म चालू राहतील.

मी तुम्हाला काय सांगू इच्छितो: फॅक्टरी फार्मिंगचा अंत

शेपूट कापणं ही फॅक्टरी फार्मिंगमधील एक अत्यंत क्रूर प्रथा आहे, पण ती एकटी नाही. गर्भधारणा पिंजरे, दात कापणे, कास्त्र — या सर्व प्रथा प्राण्यांच्या कल्याणाची पर्वा न करता नफा मिळवण्यासाठी आहेत. भारतात, FSSAI ने 2023 मध्ये मांस उत्पादनांसाठी कल्याण मानके प्रस्तावित केली आहेत, पण ती अद्याप लागू झालेली नाहीत.

तुम्ही एक ग्राहक म्हणून बदल घडवू शकता. दरवेळी तुम्ही मांस खरेदी करता, तेव्हा तुम्ही या क्रूरतेला वित्तपुरवठा करता. शाकाहारी पर्याय निवडा — भारतातील मोठ्या शहरांमध्ये आता अनेक शाकाहारी रेस्टॉरंट्स आणि उत्पादने उपलब्ध आहेत. गुड अर्थ इन्स्टिट्यूटच्या 2024 च्या अहवालानुसार, भारतातील शाकाहारी मांस बाजार 2025 पर्यंत $1.5 अब्ज पोहोचण्याची शक्यता आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

शेपूट कापणे कायदेशीर आहे का?

भारतात, प्राणी क्रूरता प्रतिबंध कायदा 1960 अंतर्गत शेपूट कापणे तांत्रिकदृष्ट्या क्रूरता मानली जाऊ शकते, परंतु कोणतेही स्पष्ट नियम नाहीत. युरोपियन युनियनमध्ये, शेपटी कापण्यास प्रतिबंध आहे, फक्त अपवादात्मक परिस्थितीत परवानगी आहे (EU Directive 2008/120/EC). भारतात, FSSAI ने 2023 मध्ये मसुदा नियम तयार केले आहेत, पण ते अद्याप कायदेशीररित्या अंमलात आलेले नाहीत.

शेपूट कापण्याने डुकरांना वेदना होते का?

हो, शेपूट कापणे डुकरांसाठी अत्यंत वेदनादायक आहे. शेपटीत मज्जातंतू आणि रक्तवाहिन्या असतात. वेदनाशामक न दिल्याने, पिल्लांना तीव्र वेदना होते. संशोधनानुसार, कापल्यानंतर डुकरांमध्ये वेदनाशी संबंधित वर्तन 48 तासांपर्यंत दिसते (Marchant-Forde et al., 2021). दीर्घकालीन, त्यांना भुताची वेदना (phantom pain) देखील होऊ शकते.

शेपूट कापण्याऐवजी कोणते उपाय आहेत?

शेपूट कापण्याऐवजी, डुकरांना पुरेशी जागा, पेंढा, खेळणी आणि नैसर्गिक वातावरण दिल्यास शेपटी चावण्याची सवय कमी होते. युरोपियन फूड सेफ्टी अथॉरिटी (EFSA) ने 2022 मध्ये शिफारस केली आहे की डुकरांच्या कल्याणासाठी शेपटी कापण्याऐवजी पर्यावरण सुधारणा हा सर्वोत्तम उपाय आहे.

शाकाहारी आहार घेतल्याने फॅक्टरी फार्मिंग थांबेल का?

शाकाहारी आहार हा फॅक्टरी फार्मिंग थांबवण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. जेव्हा ग्राहक मांस खरेदी थांबवतात, तेव्हा मागणी कमी होते आणि फार्म मालकांना उत्पादन कमी करावे लागते. गुड फूड इन्स्टिट्यूटच्या 2024 च्या अहवालानुसार, भारतातील शाकाहारी लोकसंख्या 25% आहे, पण फॅक्टरी फार्मिंग अजूनही वाढत आहे कारण मांस निर्यात वाढत आहे. त्यामुळे केवळ वैयक्तिक निवड नाही, तर सरकारी धोरणात बदल आवश्यक आहे.

डुक्कर शेतीमुळे पर्यावरणाचे काय नुकसान होते?

डुक्कर शेतीमुळे मोठ्या प्रमाणात ग्रीनहाऊस वायू उत्सर्जित होतात, जलस्रोत प्रदूषित होतात आणि जंगलतोड होते. संयुक्त राष्ट्रांच्या FAO च्या 2024 च्या अहवालानुसार, पशुधन शेती जागतिक ग्रीनहाऊस वायू उत्सर्जनात 14.5% योगदान देते, त्यापैकी डुक्कर शेतीचा वाटा 9% आहे. शिवाय, डुकरांच्या विष्ठेमुळे नद्या आणि भूजलात नायट्रेटचे प्रमाण वाढते, जे मानवी आरोग्यासाठी हानिकारक आहे.

भारतात शेपूट कापण्याबाबत कोणते कायदे आहेत?

भारतात, प्राणी क्रूरता प्रतिबंध कायदा 1960 च्या कलम 11 अंतर्गत प्राण्यांना अनावश्यक वेदना देणे हा गुन्हा आहे. परंतु शेपूट कापण्याबाबत कोणतेही विशिष्ट नियम नाहीत. महाराष्ट्र राज्याने 2023 मध्ये 'पशु कल्याण धोरण' जाहीर केले आहे, ज्यामध्ये फॅक्टरी फार्मिंगवर नियंत्रण ठेवण्याचे आश्वासन दिले आहे, पण अद्याप अंमलबजावणी झालेली नाही.