मत्स्यशेतीतील प्रतिजैविक प्रतिकार: भारतीय जलकृषी संकट आणि उपाय

**थोडक्यात उत्तर:** भारतीय मत्स्यशेतीत (जलकृषी) प्रतिजैविकांचा मोठ्या प्रमाणात वापर होतो, ज्यामुळे प्रतिजैविक प्रतिकार (Antimicrobial Resistance – AMR) वाढत आहे. हा प्रतिकार मासे खाणाऱ्या माणसांपर्यंत पोहोचतो आणि जागतिक आरोग्यासाठी गंभीर धोका निर्माण करतो. FSSAI आणि ICAR च्या नियमांनुसार काही प्रतिजैविकांवर बंदी आहे, पण अंमलबजावणी कमकुवत आहे. या लेखात आम्ही तज्ज्ञ डॉ. अनघा देशमुख यांच्याशी संवाद साधून उपाय शोधत आहोत.

प्रतिजैविक प्रतिकार म्हणजे काय आणि ते मत्स्यशेतीशी कसे जोडलेले आहे?

प्रतिजैविक प्रतिकार म्हणजे जीवाणूंनी प्रतिजैविक औषधांविरुद्ध विकसित केलेली सहनशीलता. जेव्हा माशांच्या शेतीत प्रतिजैविकांचा अतिवापर होतो, तेव्हा जीवाणू उत्परिवर्तित होऊन प्रतिरोधक बनतात. हे प्रतिरोधक जीवाणू माशांच्या मांसाद्वारे मानवी शरीरात प्रवेश करतात, ज्यामुळे सामान्य संसर्गांवरही औषधे काम करत नाहीत.

भारतात मत्स्यशेती हा प्रथिनांचा प्रमुख स्रोत आहे, विशेषतः पश्चिम बंगाल, आंध्र प्रदेश आणि महाराष्ट्रात. परंतु गर्दीच्या तलावांमध्ये रोग पसरू नये म्हणून शेतकरी प्रतिजैविकांचा वापर करतात. अनेकदा हे प्रतिजैविक डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय, थेट दुकानातून विकत घेतले जातात. यामुळे प्रतिकाराचा साखळी प्रतिक्रिया निर्माण होते.

“"प्रतिजैविक प्रतिकार हा केवळ मानवी आरोग्याचा प्रश्न नाही, तर तो प्राणी कल्याण, पर्यावरण आणि अन्न सुरक्षेचा देखील आहे. भारतीय मत्स्यशेतीत हे संकट गंभीर आहे, कारण नियमनाची अंमलबजावणी मोठ्या प्रमाणात अपुरी आहे."”

मत्स्यशेतीतील प्रतिजैविकांचा वापर किती मोठ्या प्रमाणावर होतो?

भारतीय मत्स्यशेतीत दरवर्षी सुमारे ३,००० टन प्रतिजैविकांचा वापर होतो, असा अंदाज आहे (ICAR, २०२३). यापैकी बहुतांश वापर तलावांमध्ये थेट टाकून किंवा माशांच्या खाद्यात मिसळून केला जातो. हे प्रमाण जगातील इतर देशांच्या तुलनेत खूप जास्त आहे.

आंध्र प्रदेशातील मत्स्यशेतीत ६०% पेक्षा जास्त नमुन्यांमध्ये प्रतिजैविकांचे अवशेष आढळले आहेत (CSE, २०२२). यात फ्लोरोक्विनोलोन्स आणि टेट्रासाइक्लिन सारखी महत्त्वाची औषधे आहेत, जी मानवी उपचारांसाठी आवश्यक आहेत. हे प्रमाण चिंताजनक आहे कारण यामुळे उपचारांची प्रभावीता कमी होते.

मत्स्यशेतीतील प्रतिजैविकांचा मानवी आरोग्यावर कसा परिणाम होतो?

जेव्हा माणूस प्रतिजैविक-युक्त मासे खातो, तेव्हा त्या प्रतिरोधक जीवाणूंचा संसर्ग होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, साल्मोनेला किंवा ई. कोलाय सारख्या जीवाणूंमुळे होणारे अन्न विषबाधा उपचारांना प्रतिसाद देत नाही. यामुळे आजार दीर्घकाळ टिकतो, उपचार खर्च वाढतो आणि गंभीर प्रकरणांत मृत्यूही होऊ शकतो.

हे केवळ आरोग्यावरच नव्हे, तर अर्थव्यवस्थेवरही परिणाम करते. WHO च्या अंदाजानुसार, प्रतिजैविक प्रतिकारामुळे २०५० पर्यंत जागतिक GDP मध्ये ३.८% घट येऊ शकते. भारतात, जिथे मत्स्यशेती १४ दशलक्ष लोकांना रोजगार देते, तिथे याचा मोठा सामाजिक परिणाम होतो.

भारतात मत्स्यशेतीतील प्रतिजैविकांच्या वापरावर कोणते नियम आहेत?

भारतात FSSAI ने २०१९ मध्ये मत्स्यशेतीत काही प्रतिजैविकांवर बंदी घातली आहे, जसे की क्लोराम्फेनिकॉल आणि नायट्रोफ्युरान्स. परंतु अंमलबजावणी कमकुवत आहे. राज्य सरकारांना नियमन करण्याचे अधिकार आहेत, पण बहुतेक ठिकाणी तपासणी अपुरी आहे.

महाराष्ट्रात, मत्स्यव्यवसाय विभागाने २०२३ मध्ये जलकृषी सुरक्षा मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली आहेत, ज्यात प्रतिजैविकांच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्याचे निर्देश आहेत. परंतु शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण आणि जागरूकतेची कमतरता आहे. अनेक शेतकऱ्यांना माहितीच नसते की कोणती औषधे बंदी आहेत.

प्रतिजैविक प्रतिकार कमी करण्यासाठी शाश्वत उपाय कोणते?

सर्वात महत्त्वाचा उपाय म्हणजे प्रतिबंध. स्वच्छ तलाव, योग्य खाद्य आणि निरोगी माशांची वीण यामुळे रोग कमी होतात. जैव-सुरक्षा उपाय, जसे की तलावांचे नियमित निरीक्षण आणि संसर्गित माशांना वेगळे करणे, प्रतिजैविकांची गरज कमी करते.

प्रतिजैविकांच्या पर्यायांमध्ये प्रोबायोटिक्स, प्रीबायोटिक्स आणि नैसर्गिक रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणारे पदार्थ समाविष्ट आहेत. उदाहरणार्थ, लसीकरण हा एक प्रभावी पर्याय आहे. भारतात मत्स्य लसीकरणाचा वापर अद्याप सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे, पण आंध्र प्रदेशातील काही शेतात यशस्वी प्रयोग झाले आहेत.

प्रतिजैविक प्रतिकाराचा पर्यावरणावर कसा परिणाम होतो?

मत्स्यशेतीत वापरलेली प्रतिजैविके तलावाच्या पाण्यातून नद्या आणि समुद्रात पोहोचतात. तेथे ते जलचरांमध्ये प्रतिकार निर्माण करतात आणि पर्यावरणाच्या अन्नसाखळीत प्रवेश करतात. यामुळे केवळ मासेच नव्हे, तर इतर जलीय प्राणी देखील प्रतिरोधक जीवाणूंचे वाहक बनतात.

शिवाय, या प्रतिजैविकांचे अवशेष मातीत मिसळतात, ज्यामुळे जमिनीतील सूक्ष्मजीवांचे संतुलन बिघडते. याचा थेट परिणाम पिकांच्या उत्पादनावर होतो. पाण्याची गुणवत्ता देखील खालावते, ज्यामुळे इतर जलीय जीवांचे अधिवास नष्ट होतात.

प्रतिजैविक प्रतिकाराच्या संदर्भात मासे खाणे सुरक्षित आहे का?

हा प्रश्न अनेकांना पडतो, पण उत्तर साधे नाही. सर्व मासे प्रतिजैविकांनी दूषित नसतात. प्रमाणित शेतातील मासे सुरक्षित असू शकतात. तथापि, अनियंत्रित शेतातील मासे धोकादायक ठरू शकतात. त्यामुळे ग्राहकांनी स्रोताबद्दल जागरूक राहणे आवश्यक आहे.

शाकाहारी पर्याय निवडणे हा एक सुरक्षित आणि नैतिक पर्याय आहे. शेंगा, सोया, आणि इतर वनस्पती-आधारित प्रथिने मासे न खाताही पुरेशी प्रथिने देतात. यामुळे प्रतिजैविक प्रतिकाराचा धोकाच टळतो, आणि मत्स्यशेतीतील प्राण्यांचे दुःख देखील कमी होते.

मत्स्यशेतीतील प्रतिजैविक प्रतिकाराच्या वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रतिजैविक प्रतिकार म्हणजे काय?

प्रतिजैविक प्रतिकार म्हणजे जीवाणूंनी प्रतिजैविक औषधांविरुद्ध विकसित केलेली सहनशीलता. यामुळे औषधे काम करत नाहीत आणि संसर्ग उपचारासाठी अधिक कठीण होतो. ही समस्या जगभरात गंभीर आहे, आणि भारतात मत्स्यशेतीतील अतिवापरामुळे ती वाढत आहे.

मत्स्यशेतीत प्रतिजैविकांचा वापर कमी कसा करता येईल?

प्रतिजैविकांचा वापर कमी करण्यासाठी जैव-सुरक्षा, स्वच्छता, योग्य खाद्य आणि लसीकरण यांसारख्या प्रतिबंधात्मक उपायांवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण देणे आणि नियमांची कठोर अंमलबजावणी करणे देखील महत्त्वाचे आहे.

प्रतिजैविक युक्त मासे खाल्ल्याने लगेच आजार होतो का?

सर्वांना लगेच आजार होत नाही. प्रतिजैविकांचे अवशेष स्वतः थेट विषारी नसतात, परंतु ते प्रतिरोधक जीवाणूंना शरीरात वाढण्यास मदत करतात. दीर्घकाळात, हे जीवाणू संसर्ग घडवून आणतात, जे उपचारांना प्रतिसाद देत नाहीत.

शाकाहारी आहार प्रतिजैविक प्रतिकार कमी करण्यास मदत करतो का?

होय, शाकाहारी आहार प्रतिजैविक प्रतिकार कमी करण्यास मदत करतो, कारण तो प्राणी-आधारित उत्पादनांची मागणी कमी करतो. जेव्हा मासे आणि मांसाची मागणी कमी होते, तेव्हा शेतात प्रतिजैविकांचा वापरही कमी होतो. हा एक दीर्घकालीन उपाय आहे.

भारतात मत्स्यशेतीत कोणती प्रतिजैविके बंदी आहेत?

FSSAI ने क्लोराम्फेनिकॉल, नायट्रोफ्युरान्स, आणि इतर काही औषधांवर बंदी घातली आहे. तथापि, अंमलबजावणीच्या अभावामुळे ही बंदी प्रभावी ठरत नाही. अनेक शेतात ही औषधे अजूनही वापरली जातात, जसे अलीकडील अभ्यासात दिसून आले आहे.

मत्स्यशेतीतील प्रतिजैविक प्रतिकाराचा सामना करण्यासाठी कोणती पावले उचलली जात आहेत?

भारत सरकारने राष्ट्रीय प्रतिजैविक प्रतिकार कृती योजना (NAP-AMR) २०१७ मध्ये सुरू केली आहे. यात मत्स्यशेतीतील प्रतिजैविकांच्या वापरावर लक्ष ठेवणे समाविष्ट आहे. परंतु प्रगती मंद आहे, आणि अधिक कठोर नियमन आणि जागरूकता आवश्यक आहे.

मुख्य निष्कर्ष