फॅक्ट-चेक: घोडे शर्यतीत नैसर्गिक मृत्यूला कवटाळतात असे म्हणणे निव्वळ एक मिथक आहे

<b>Short answer:</b> घोडे शर्यतीत 'नैसर्गिक मृत्यू'ला कवटाळतात हा दावा पूर्णपणे निराधार आहे. वस्तुतः, शर्यतीतील घोड्यांचा मृत्यू हा बहुतेकदा प्रचंड शारीरिक ताण, दुखापती आणि शर्यत उद्योगातील क्रूर प्रथांमुळे होतो. हे मृत्यू नैसर्गिक नसून मानवी शोषण आणि नफ्याच्या लालसेपोटी घडवून आणले जातात, ज्यामुळे या प्राण्यांचे अमानुष दुःख वाढते.

फॅक्ट-चेक: घोडे शर्यतीत नैसर्गिक मृत्यूला कवटाळतात?

अश्वशर्यत, किंवा हॉर्स रेसिंग, हा एक जागतिक स्तरावर अब्जावधी रुपयांचा उद्योग आहे, जो भारतातही मोठ्या प्रमाणात अस्तित्वात आहे. परंतु या उद्योगाच्या झगमगाटामागे एक गडद सत्य दडलेले आहे: घोड्यांचे अमानुष शोषण आणि दुर्दैवी मृत्यू. अनेकदा शर्यत उद्योगाकडून असा दावा केला जातो की शर्यतीतील घोड्यांचा मृत्यू हा 'नैसर्गिक' असतो, जणू काही ते स्वतःच शर्यतीच्या उत्साहाने आपला जीव देतात. पण हे सत्य आहे का? या दाव्यामागील वास्तविकता आणि पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.

हा दावा कुठून येतो?

हा 'नैसर्गिक मृत्यू'चा सिद्धांता शर्यत उद्योगातील भागधारक, जसे की स्टड फार्मचे मालक, शर्यतीचे आयोजक आणि काही जॉकी, यांच्याकडून वारंवार मांडला जातो. याचे मूळ हे उद्योगावरील नैतिक टीकेपासून स्वतःचे संरक्षण करण्यामध्ये आहे. घोडे हे 'धावण्यासाठी जन्मले आहेत' आणि शर्यतीत भाग घेणे ही त्यांची 'नैसर्गिक प्रवृत्ती' आहे, अशा प्रकारच्या प्रचारातून त्यांच्या मृत्यूचे सामान्यीकरण करण्याचा प्रयत्न केला जातो. त्यांच्या मते, शर्यतीतील मृत्यू हा खेळातला एक 'दुर्दैवी अपघात' किंवा 'स्वाभाविक' परिणाम आहे, जो घोड्यांच्या 'स्वभावाचा भाग' आहे.

या दाव्याचा उपयोग लोकांच्या सहानुभूतीला दाबण्यासाठी आणि शर्यतीच्या क्रूर पैलूंना झाकण्यासाठी केला जातो. जर मृत्यू नैसर्गिक असेल, तर उद्योगाला त्याची नैतिक जबाबदारी घेणे टाळता येते आणि पशु कल्याणाच्या नियमांना बगल देता येते. हा एक प्रकारचा 'ग्रीनवॉशिंग' (किंवा या संदर्भात 'ऍनिमल-वॉशिंग') आहे, जिथे क्रूर आणि अनैतिक पद्धतींना नैसर्गिक किंवा आवश्यक म्हणून सादर केले जाते.

वास्तविक पुरावे काय सांगतात?

वास्तविक आकडेवारी आणि वैज्ञानिक अहवाल 'नैसर्गिक मृत्यू'च्या दाव्याच्या अगदी विरुद्ध चित्र मांडतात. घोडे शर्यतीशी संबंधित मृत्यू हे प्रामुख्याने मानवनिर्मित परिस्थिती आणि शोषणाचे परिणाम आहेत. राष्ट्रीय अश्वशर्यत नियामक मंडळांच्या (National Horseracing Regulatory Bodies) अहवालानुसार, दरवर्षी हजारो घोडे शर्यतीत किंवा शर्यतीच्या प्रशिक्षणादरम्यान मृत्युमुखी पडतात.

शारीरिक ताण आणि दुखापती

रेसिंग घोडे, विशेषतः थोरब्रेड्स (Thoroughbreds), अत्यंत तरुण वयातच (काही वेळा फक्त दीड ते दोन वर्षांचे) कठोर प्रशिक्षण आणि शर्यतीसाठी सज्ज केले जातात. त्यांचे हाडे, सांधे आणि स्नायू अजूनही पूर्णपणे विकसित झालेले नसतात, ज्यामुळे त्यांना गंभीर दुखापतींचा धोका असतो. यामध्ये हाडे तुटणे (fractures), टेंडन आणि लिगामेंटला इजा होणे (tendon and ligament injuries) आणि रक्तस्राव (haemorrhaging) यांचा समावेश आहे. धावण्याच्या मार्गांवर पडणे, अडखळणे किंवा इतर घोड्यांशी धडकणे यामुळे मृत्यू किंवा अपंगत्व सामान्य आहे.

““घोडे शर्यतीतील मृत्यू हे 'खेळाचे अपघात' नसून, अत्यंत क्रूर प्रशिक्षण पद्धती आणि नफा-केंद्रित उद्योगाचे थेट परिणाम आहेत. आपण प्राण्यांचे शोषण थांबवले पाहिजे, त्यांना नैसर्गिक जीवन जगू दिले पाहिजे.””

औषधांचा गैरवापर

शर्यतीतील कामगिरी सुधारण्यासाठी किंवा दुखापतींवर तात्पुरता उपाय म्हणून घोड्यांना वेदनाशामक (painkillers), स्टिरॉइड्स (steroids) आणि इतर कामगिरी वाढवणारी औषधे (performance-enhancing drugs) दिली जातात. यामुळे घोडा दुखापतग्रस्त असूनही धावत राहतो, ज्यामुळे त्याची स्थिती आणखी बिघडते आणि अखेरीस गंभीर दुखापत किंवा मृत्यू होतो (Federation of Indian Animal Protection Organisations, 2023). शर्यतीत भाग घेण्यापूर्वी घोड्याचे वैद्यकीय आरोग्य तपासले जात असले तरी, अनेकदा 'सिस्टम'मधील त्रुटी आणि पैशांच्या लालसेपोटी हे नियम मोडले जातात.

घातक 'उत्पादन' प्रक्रिया

शर्यत उद्योगात घोड्यांना 'उत्पादन' म्हणून पाहिले जाते. हजारो वासरू (foals) जन्माला येतात, परंतु त्यापैकी केवळ काहीच शर्यतीसाठी 'योग्य' ठरतात. जे शर्यत जिंकण्यास असमर्थ ठरतात किंवा जखमी होतात, त्यांना अनेकदा कत्तलखान्यात पाठवले जाते किंवा अत्यंत दयनीय स्थितीत सोडून दिले जाते. 'मेहरा (Mehra) समिती अहवाल, 2011' नुसार, भारतात अश्वशर्यतीमध्ये घोड्यांचा मृत्यूदर चिंताजनक आहे आणि त्याच्या नोंदीमध्ये पारदर्शकतेचा अभाव आहे.

या मिथकामुळे कोणाला फायदा होतो?

'घोडे नैसर्गिक मृत्यूला कवटाळतात' हे मिथक प्रामुख्याने शर्यत उद्योगाच्या आर्थिक हितसंबंधांना संरक्षण देते. यातील प्रमुख लाभार्थी खालीलप्रमाणे आहेत:

या मिथकामुळे, त्यांना घोड्यांच्या कल्याणाची जबाबदारी टाळता येते आणि पशु अधिकार कार्यकर्ते किंवा जागरूक नागरिकांकडून होणाऱ्या टीकेला सामोरे जाण्याची गरज भासत नाही. हे अत्यंत क्रूर आणि शोषणकारी उद्योगाच्या नैतिक वैधतेला बळकट करते, ज्यामुळे सामान्य जनतेची सहानुभूती कमी होते.

याऐवजी काय म्हणावे?

घोडे शर्यतीतील क्रूरतेबद्दल बोलताना किंवा चर्चा करताना, 'नैसर्गिक मृत्यू' सारख्या शब्दांचा वापर करणे टाळावे. त्याऐवजी, सत्य परिस्थिती मांडणारे आणि घोड्यांच्या शोषणावर प्रकाश टाकणारे शब्द वापरावे. या उद्योगाच्या नैतिक आणि शारीरिक परिणामांवर लक्ष केंद्रित करा.

सतर्कता आणि कृतीची गरज

भारतात, मुंबई, पुणे, कोलकाता, बेंगळूरु आणि चेन्नई येथे प्रमुख रेसकोर्सेस आहेत. 'द प्रिव्हेंशन ऑफ क्रुअल्टी टू ॲनिमल्स ॲक्ट, 1960' (The Prevention of Cruelty to Animals Act, 1960) अंतर्गत घोड्यांच्या कल्याणासाठी नियम असले तरी, त्यांची अंमलबजावणी कमकुवत आहे. पशु कल्याण संघटना, जसे की 'फेडरेशन ऑफ इंडियन ॲनिमल प्रोटेक्शन ऑर्गेनायझेशन्स' (FIAPO), अनेक वर्षांपासून अश्वशर्यतीमधील क्रूरतेवर आवाज उठवत आहेत आणि यावर कठोर कायद्यांची मागणी करत आहेत.

एक जागरूक नागरिक म्हणून, या उद्योगातील अनैतिक प्रथांबद्दल माहिती करून घेणे आणि त्यावर आवाज उठवणे ही आपली जबाबदारी आहे. घोडे शर्यतीला समर्थन न देणे, बेटिंगमध्ये भाग न घेणे आणि पशु अधिकार चळवळीला पाठिंबा देणे हे महत्त्वाचे आहे. फक्त तेव्हाच आपण या निष्पाप प्राण्यांच्या जीवनाचे रक्षण करू शकू.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

घोडे शर्यतीतील घोड्यांचा मुख्य मृत्यूदर कशामुळे होतो?

शर्यतीतील घोड्यांचा मुख्य मृत्यूदर हा अत्यंत वेगाने धावताना होणाऱ्या गंभीर हाडांच्या फ्रॅक्चरमुळे, स्नायूंच्या आणि टेंडनच्या दुखापतींमुळे, तसेच फुफ्फुसातून होणाऱ्या रक्तस्रावामुळे (Exercise-Induced Pulmonary Hemorrhage - EIPH) होतो. तरुण वयात तीव्र प्रशिक्षण आणि शर्यतींचा ताण यामुळे त्यांचे शरीर कोलमडते.

शर्यतीतील घोडे नैसर्गिक परिस्थितीत किती जगतात?

नैसर्गिक परिस्थितीत घोडे २५ ते ३० वर्षांपर्यंत जगू शकतात. परंतु, शर्यत उद्योगात सहभागी असलेले घोडे सरासरी ८ ते १० वर्षांपर्यंतच जगतात, अनेकजण तर त्याहूनही कमी वयात दुखापती किंवा निकामी झाल्यामुळे मृत्यूमुखी पडतात किंवा कत्तलखान्यात पाठवले जातात.

भारतात घोडे शर्यतीवर बंदी आहे का?

नाही, भारतात घोडे शर्यतीवर पूर्णपणे बंदी नाही. परंतु, सर्वोच्च न्यायालयाने बेटिंग आणि त्यासंबंधित अवैध प्रथांवर नियंत्रण आणण्यासाठी काही नियम लागू केले आहेत. पशु कल्याण संघटना यावर पूर्ण बंदी घालण्यासाठी अजूनही संघर्ष करत आहेत, कारण या उद्योगामुळे घोड्यांवर होणारी क्रूरता थांबलेली नाही.

शर्यतीचे घोडे सुरक्षित ठेवण्यासाठी काही उपाययोजना केल्या जातात का?

होय, कागदोपत्री काही नियम आणि वैद्यकीय तपासणीची व्यवस्था असते, पण त्यांची अंमलबजावणी अनेकदा कमकुवत असते. घोड्यांना शर्यतीपूर्वी आणि नंतर पशुवैद्यकीय तपासणीतून जावे लागते. परंतु, नफ्याच्या लालसेपोटी अनेकदा दुखापतग्रस्त घोड्यांनाही जबरदस्तीने धावण्यासाठी औषधे दिली जातात, ज्यामुळे त्यांची स्थिती आणखी बिघडते.

सामान्य माणूस या क्रूरतेला थांबवण्यासाठी काय करू शकतो?

सामान्य माणूस घोडे शर्यतींना पाठिंबा न देऊन, बेटिंगपासून दूर राहून आणि या उद्योगातील क्रूरतेबद्दल जनजागृती करून मदत करू शकतो. पशु कल्याण संघटनांना मदत करणे, याचिकांवर स्वाक्षरी करणे आणि सामाजिक माध्यमांद्वारे माहिती पसरवणे हे देखील महत्त्वाचे पाऊल आहे.