ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન: શાર્ક બાયકેચ અને પ્રવાસનું સત્ય

**ટૂંકો જવાબ:** ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ટૂના માટે વપરાતી લોંગલાઈન માછીમારી દર વર્ષે હજારો શાર્કને બાયકેચ તરીકે મારી નાખે છે, જે દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ માટે ગંભીર ખતરો છે. નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન પ્રવાસીઓને આ મુદ્દા વિશે જાગૃત કરે છે અને જવાબદાર માછીમારીને ટેકો આપવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

ટિપ: ગુજરાતના દરિયામાં શાર્ક બાયકેચનું સંકટ કેમ વધી રહ્યું છે?

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો, જે ભારતનો સૌથી લાંબો છે, તે અરબી સમુદ્રમાં ટૂના અને અન્ય મોટી માછલીઓ માટે વિશ્વની સૌથી મોટી લોંગલાઈન માછીમારીનું ક્ષેત્ર છે. પરંતુ આ ઉદ્યોગની સાથે એક છુપી કિંમત જોડાયેલી છે: શાર્ક બાયકેચ. જ્યારે માછીમારો ટૂના પકડવા માટે લાંબી લાઈનો બિછાવે છે, ત્યારે શાર્ક, ડોલ્ફિન અને દરિયાઈ કાચબા પણ આ હૂકમાં ફસાઈ જાય છે. આમાંના મોટાભાગના પ્રાણીઓ મૃત્યુ પામે છે અથવા ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે. (CMFRI, 2023)

ગુજરાતમાં, વેરાવળ, પોરબંદર અને માંડવી જેવા બંદરો પર આધારિત માછીમારી પરંપરાગત રીતે નાના પાયે થતી હતી, પરંતુ છેલ્લા બે દાયકામાં ઔદ્યોગિક લોંગલાઈનર્સની સંખ્યા નાટ્યાત્મક રીતે વધી છે. આ જહાજો દરિયામાં 100 કિલોમીટર સુધીની લાઈનો બિછાવે છે જેમાં હજારો હૂક હોય છે. આ તકનીક ટૂના માટે અત્યંત અસરકારક છે, પરંતુ તે શાર્ક માટે જીવલેણ છે.

પેપર ટ્રેલ: સરકારી રિપોર્ટ અને સંશોધનમાં શું છે?

ભારતીય કેન્દ્રીય દરિયાઈ મત્સ્ય સંશોધન સંસ્થા (CMFRI) ના 2023ના રિપોર્ટમાં જણાવ્યા મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે લોંગલાઈન માછીમારીમાં પકડાયેલા કુલ જથ્થાનો 15-20% બાયકેચ છે, જેમાંથી અડધાથી વધુ શાર્ક છે. આ રિપોર્ટમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે ઘણી શાર્ક પ્રજાતિઓ, જેમ કે પેલેજિક થ્રેશર અને સિલ્કી શાર્ક, પહેલેથી જ ભયંકર સ્થિતિમાં છે.

વધુમાં, 2022માં ગુજરાત સરકારના મત્સ્ય વિભાગ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા સર્વેમાં બહાર આવ્યું હતું કે વેરાવળ બંદર પર ઉતરાણ થતી માછલીમાં 8% શાર્ક હતી, જેમાંથી મોટાભાગની મૃત અથવા મૃત્યુ પામતી સ્થિતિમાં હતી. આ આંકડા સૂચવે છે કે બાયકેચ માત્ર પર્યાવરણીય સમસ્યા નથી, પણ આર્થિક રીતે પણ માછીમારો માટે નુકસાનકારક છે, કારણ કે શાર્કનું માંસ ઓછી કિંમતે વેચાય છે.

અમને શું મળ્યું: બાયકેચની અસર માત્ર શાર્ક પર જ નહીં, પણ પ્રવાસન પર પણ

અમારી તપાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ તારણ એ છે કે શાર્ક બાયકેચ ગુજરાતના દરિયાઈ પ્રવાસનને પણ અસર કરે છે. ગિર-સોમનાથ જિલ્લાના દરિયાકાંઠે ડોલ્ફિન વોચિંગ અને સ્નોર્કલિંગ ટૂર્સ લોકપ્રિય છે, પરંતુ માછીમારીની પ્રવૃત્તિઓને કારણે દરિયાઈ વન્યજીવનની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે. સ્થાનિક ટૂર ઓપરેટરોના જણાવ્યા મુજબ, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ડોલ્ફિન જોવાની સંભાવના 40% ઘટી છે, જે પ્રવાસીઓની સંખ્યા પર સીધી અસર કરે છે.

વધુમાં, અમે શોધી કાઢ્યું છે કે ગુજરાતમાં કોઈ પણ મોટો ટૂર ઓપરેટર 'નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન' અથવા 'શાર્ક-સુરક્ષિત' પ્રવાસોની જાહેરાત કરતો નથી. આ એક મોટી તક છે, કારણ કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રવાસીઓ ટકાઉ વિકલ્પો શોધે છે. ઉદાહરણ તરીકે, માલદીવમાં શાર્ક સંરક્ષણ પ્રવાસન દર વર્ષે $100 મિલિયનથી વધુની આવક ઉત્પન્ન કરે છે, જે ગુજરાત માટે એક દાખલો છે.

“શાર્ક બાયકેચ એ એક મૌન કટોકટી છે. પ્રવાસીઓ જાગૃત થાય અને માંગ કરે તો જ માછીમારી ઉદ્યોગમાં પરિવર્તન આવી શકે છે.”

કોને ફાયદો થાય છે? માછીમારી ઉદ્યોગ અને તેની લોબી

લોંગલાઈન માછીમારીના માલિકો, મોટાભાગે મોટી કંપનીઓ, આ બાયકેચથી સીધો નફો મેળવે છે કારણ કે તેઓ શાર્કના ફિન્સ (પાંખો) ને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઊંચી કિંમતે વેચે છે. ભારતમાં શાર્ક ફિન્સની નિકાસ પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં, ગેરકાયદે વેપાર ચાલુ છે. CMFRIના 2022ના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ગુજરાતના બંદરો પર શાર્ક ફિન્સની છુપી નિકાસ થાય છે, જેમાં ચીન અને હોંગકોંગ મુખ્ય બજારો છે.

આ ઉપરાંત, માછીમારી ઉદ્યોગની લોબી સરકાર પર દબાણ લાવે છે કે શાર્ક સંરક્ષણના નિયમો નબળા રાખવામાં આવે. 2021માં, ગુજરાત સરકારે દરિયાઈ સંરક્ષણ ક્ષેત્રો બનાવવાની દરખાસ્ત કરી હતી, પરંતુ માછીમારી સંગઠનોના વિરોધને કારણે તે અટકી ગઈ હતી. આ દરખાસ્તમાં લોંગલાઈન માછીમારી પર પ્રતિબંધનો સમાવેશ થતો હતો, જે ઉદ્યોગ માટે નુકસાનકારક હતો.

આગળ શું? નૈતિક પ્રવાસન અને જવાબદાર માછીમારીના ઉપાય

ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટનનો વિકાસ થઈ શકે છે જો પ્રવાસીઓ સ્થાનિક સંરક્ષણ પ્રયાસોને ટેકો આપે. ઉદાહરણ તરીકે, વેરાવળમાં કેટલાક માછીમારો હવે શાર્કને બચાવવા માટે નવી તકનીકો અપનાવી રહ્યા છે, જેમ કે 'શાર્ક-સેફ હૂક' અને 'લાઈન કટર'. આ પ્રયાસોને પ્રવાસન આવક દ્વારા ટેકો આપી શકાય છે.

ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન માટે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું શાર્ક બાયકેચ ગુજરાતમાં કાયદેસર છે?

શાર્ક બાયકેચ પોતે ગેરકાયદે નથી, પરંતુ ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ 1972 હેઠળ કેટલીક શાર્ક પ્રજાતિઓ સંરક્ષિત છે. જો કે, લોંગલાઈન માછીમારીમાં આકસ્મિક રીતે પકડાયેલી શાર્કને દરિયામાં પાછી ફેંકી દેવામાં આવે છે, ઘણીવાર મૃત અથવા મૃત્યુ પામતી સ્થિતિમાં. આ કાયદાની ગ્રેય એરિયા છે જેનો ઉપયોગ ઉદ્યોગ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન શું છે?

નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન એ પ્રવાસનનો એક પ્રકાર છે જે પ્રાણીઓના કલ્યાણ અને તેમના કુદરતી આવાસના સંરક્ષણને પ્રાથમિકતા આપે છે. તેમાં એવી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે જે પ્રાણીઓને નુકસાન ન પહોંચાડે, જેમ કે ડોલ્ફિન જોવી, શાર્ક ટેગિંગ અભિયાનમાં ભાગ લેવો, અને સ્થાનિક સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટને ટેકો આપવો.

ગુજરાતમાં કયા દરિયાઈ પ્રાણીઓ જોઈ શકાય છે?

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ડોલ્ફિન, શાર્ક, દરિયાઈ કાચબા, દરિયાઈ પક્ષીઓ અને વ્હેલ જેવા અનેક દરિયાઈ પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. પોરબંદર અને વેરાવળ નજીક ડોલ્ફિન જોવાની મોસમ ઓક્ટોબરથી માર્ચ સુધી હોય છે. જો કે, બાયકેચને કારણે તેમની સંખ્યા ઘટી રહી છે.

શું હું નૈતિક માછીમારીને ટેકો આપી શકું છું?

હા, તમે એવા માછીમારી સહકારી મંડળીઓ પાસેથી માછલી ખરીદીને ટેકો આપી શકો છો જે શાર્ક-સેફ હૂક અને અન્ય ટકાઉ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે. ગુજરાતમાં 'સસ્ટેનેબલ ફિશરીઝ ગુજરાત' જેવી પહેલો શરૂ થઈ રહી છે. તમે તેમની વેબસાઇટ પરથી પ્રમાણિત માછલી ખરીદી શકો છો.

શું શાર્ક ફિન સૂપ ખાવું યોગ્ય છે?

ના, શાર્ક ફિન સૂપ ખાવું અત્યંત ક્રૂર છે કારણ કે તે માટે શાર્કની પાંખો કાપીને તેમને દરિયામાં પાછા ફેંકી દેવામાં આવે છે, જ્યાં તેઓ ડૂબી જાય છે અથવા શિકારીનો શિકાર બને છે. આ પ્રથા ગેરકાયદે છે અને પર્યાવરણ માટે હાનિકારક છે. નૈતિક પ્રવાસીઓએ તેને સંપૂર્ણપણે ટાળવી જોઈએ.

મુખ્ય ટેકઅવે

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો માત્ર માછીમારીનું ક્ષેત્ર નથી, પણ અનન્ય જૈવવિવિધતાનું ઘર છે. નૈતિક વન્યજીવન પર્યટન પ્રવાસીઓને આ સંપત્તિને જોવાની અને સાચવવાની તક આપે છે. જો આપણે બધા જવાબદાર પસંદગી કરીએ, તો શાર્ક બાયકેચ ઘટાડી શકાય છે અને આવનારી પેઢીઓ પણ આ અદ્ભુત દરિયાઈ જીવોને જોઈ શકશે.