ડાઉન્ડ કાઉ અબ્યુઝ શું છે? ગુજરાતમાં સ્લોટરહાઉસ ક્રૂરતાનું સત્ય

**ટૂંકો જવાબ:** ડાઉન્ડ કાઉ એટલે એવી ગાય જે બીમારી, ઈજા કે થાકને કારણે ઊભી થઈ શકતી નથી, અને કતલખાનામાં તેને સાંકળથી ખેંચીને, માર મારીને અથવા જમીન પર ઘસડીને કતલ કરવામાં આવે છે. આને 'ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝ' કહેવાય છે. ભારતમાં FSSAIના 2017ના નિયમો ડાઉનર પ્રાણીઓની કતલ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, પરંતુ અમલીકરણ લગભગ નથી, અને ગુજરાતના કતલખાનામાં આ ક્રૂરતા ચાલુ છે.

શું થયું? ડાઉન્ડ કાઉ અબ્યુઝનો તાજેતરનો વિવાદ

જાન્યુઆરી 2025માં, પીપલ ફોર ધ એથિકલ ટ્રીટમેન્ટ ઓફ એનિમલ્સ (PETA) ઈન્ડિયાએ મધ્યપ્રદેશના મંદસૌર જિલ્લાના એક કતલખાનામાં છુપાયેલા કેમેરાથી ફૂટેજ મેળવી, જેમાં ડાઉનર ગાયોને જમીન પર ઘસડીને, પગે પકડીને ઉછાળીને અને ઈલેક્ટ્રિક પ્રોંગ વડે માર મારીને કતલ કરતા દેખાય છે. આ ફૂટેજ વાયરલ થયા પછી, FSSAIએ ત્યાંની ડેરી અને માંસ પ્રોસેસિંગ યુનિટની તપાસના આદેશ આપ્યા, પરંતુ ગુજરાતના અમદાવાદ અને રાજકોટના કતલખાનામાં પણ આવી જ ક્રૂરતા હોવાના અહેવાલો છે.

આ ઘટના માત્ર એક અલગ કિસ્સો નથી. 2023માં, હ્યુમન સોસાયટી ઈન્ટરનેશનલ/ઈન્ડિયાએ ઉત્તર પ્રદેશના અલીગઢમાં એક કતલખાનામાં ડાઉનર ગાયોને ટ્રેક્ટરથી ખેંચતા ફૂટેજ બહાર પાડ્યા હતા. ભારતમાં દર વર્ષે અંદાજે 3.5 લાખ ડાઉનર ગાયો કતલખાનામાં પહોંચે છે, જેમાંથી મોટાભાગની ડેરી ઉદ્યોગમાંથી આવે છે, કારણ કે દૂધ ઉત્પાદન બંધ થયા પછી ગાયોને કતલ માટે મોકલવામાં આવે છે.

ડાઉન્ડ કાઉ શું છે અને તેને કેવી રીતે ઓળખવી?

ડાઉનર કાઉ એટલે એવી ગાય જે 24 કલાકથી વધુ સમય સુધી ઊભી થઈ શકતી નથી. આ સ્થિતિને 'ડાઉનર સિન્ડ્રોમ' કહેવાય છે. તે દૂધ તાવ, પગના રોગ, ગંભીર ઈજા, કુપોષણ અથવા અતિશય દૂધ ઉત્પાદનને કારણે થાય છે. ડેરી ઉદ્યોગમાં, ગાયોને વર્ષમાં એક વાર ફરજિયાત ગર્ભાધાન કરાવવામાં આવે છે, અને જ્યારે તેઓ દૂધ આપવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે તેમને 'અર્થહીન' ગણીને કતલ માટે મોકલવામાં આવે છે. આમાંથી ઘણી ગાયો પરિવહન દરમિયાન જ ડાઉનર બની જાય છે.

ડાઉનર ગાયને ઓળખવી સરળ છે: તે જમીન પર પડેલી હોય છે, ઊભા થવાનો પ્રયત્ન કરે છે પણ નિષ્ફળ જાય છે, શ્વાસ ઝડપી હોય છે, અને આંખોમાં ભય અને પીડા દેખાય છે. કતલખાનામાં, આવી ગાયોને 'ડેડ સ્ટોક' કહેવાય છે, અને કામદારો તેમને સાંકળ, દોરડા કે ટ્રેક્ટરથી ખેંચે છે, કારણ કે તેમને ઊભા કરવાનો પ્રયત્ન કરવો મુશ્કેલ અને સમય માંગી લે તેવું છે.

શા માટે આ મહત્વનું છે? પ્રાણી કલ્યાણ અને કાયદાનો પ્રશ્ન

ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝ એ માત્ર ક્રૂરતા નથી, તે કાયદાનો ભંગ છે. ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને ધોરણ સત્તામંડળ (FSSAI)ના 2017ના નિયમો અનુસાર, કોઈ પણ કતલખાનામાં ડાઉનર પ્રાણીને કતલ કરવી ગેરકાયદેસર છે. આ ઉપરાંત, પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ, 1960ની કલમ 11 હેઠળ કોઈ પણ પ્રાણીને અનાવશ્યક પીડા આપવી દંડનીય છે. છતાં, અમલીકરણ નબળું છે, અને સ્થાનિક પોલીસ ઘણી વાર આવી ફરિયાદો પર કાર્યવાહી કરતી નથી.

“ડાઉનર ગાયો સૌથી વધુ અસહાય હોય છે. તેઓ ઊભી થઈ શકતી નથી, છતાં તેમને કતલખાનામાં ખેંચીને, માર મારીને કતલ કરવામાં આવે છે. આ માત્ર પ્રાણી ક્રૂરતા નથી, તે માનવતા પરનો કલંક છે.”

આ સમસ્યા માત્ર કતલખાના સુધી મર્યાદિત નથી. ડેરી ઉદ્યોગ પોતે જ ડાઉનર ગાયોનું મૂળ કારણ છે. ગાયોને દૂધ આપવા માટે ફરજિયાત ગર્ભાધાન, વાછરડાને જન્મ સમયે માતાથી અલગ કરવું, અને અતિશય દૂધ ઉત્પાદન માટે હોર્મોન્સ આપવા — આ બધું જ ગાયના શરીરને કમજોર બનાવે છે, જેના પરિણામે તેઓ ડાઉનર બને છે. આમ, ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝ એ ડેરી ઉદ્યોગની આડપેદાશ છે, અલગ ઘટના નથી.

કોને અસર થાય છે? ગાયો, ગ્રાહકો અને ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થા

ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝની સૌથી પહેલી અસર ગાયો પર થાય છે, જેમને અકથ્ય પીડા સહન કરવી પડે છે. પરંતુ તેની અસર ગ્રાહકો પર પણ પડે છે. ડાઉનર ગાયો ઘણી વાર બીમાર હોય છે, અને તેમનું માંસ ખાવાથી ખોરાકજન્ય રોગો થઈ શકે છે. FSSAIના 2017ના નિયમો ડાઉનર પ્રાણીઓના માંસને માનવ વપરાશ માટે અયોગ્ય ગણાવે છે, પરંતુ કાળા બજારમાં તે વેચાય છે.

ગુજરાતમાં, જ્યાં ડેરી ઉદ્યોગ અમૂલ અને સુધા જેવી સહકારી મંડળીઓ દ્વારા ખૂબ મોટો છે, ત્યાં ડાઉનર ગાયોની સમસ્યા ખાસ કરીને ગંભીર છે. અમૂલ દર વર્ષે લાખો લિટર દૂધ ઉત્પાદન કરે છે, પરંતુ તેની સપ્લાય ચેઈનમાંથી નીકળતી ગાયો ક્યાં જાય છે તે અંગે કોઈ જાહેર માહિતી નથી. ગુજરાતમાં ગૌશાળાઓ છે, પરંતુ તેમાંની ઘણી ગાયો માટે પૂરતી જગ્યા અને સારવાર નથી, અને ઘણી ગાયો કતલખાનામાં જાય છે.

શું થઈ રહ્યું છે? નિયમો અને તેમનો અમલ

FSSAIના 2017ના નિયમો સ્પષ્ટ કહે છે કે કતલખાનામાં ડાઉનર પ્રાણીને તરત જ પશુચિકિત્સકની તપાસ કરાવવી જોઈએ, અને જો તે સ્વસ્થ ન હોય તો તેને કતલ કરવાને બદલે ઈચ્છામૃત્યુ (euthanasia) આપવું જોઈએ. પરંતુ આ નિયમોનું પાલન ભાગ્યે જ થાય છે. 2024માં, FSSAIએ એક સર્ક્યુલર જારી કર્યું જેમાં તમામ રાજ્યોને ડાઉનર પ્રાણીઓના કેસોની તપાસ અને રિપોર્ટિંગ માટે કહેવામાં આવ્યું, પરંતુ ગુજરાત સહિત મોટાભાગના રાજ્યોએ કોઈ જાહેર ડેટા શેર કર્યો નથી.

ભારતીય પ્રાણી કલ્યાણ મંડળ (AWBI)એ પણ 2023માં માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી હતી, જેમાં કતલખાનાઓમાં CCTV કેમેરા ફરજિયાત કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેને કાયદાકીય દરજ્જો નથી. ગુજરાત સરકારે 2024માં રાજ્યના કતલખાનાઓમાં CCTV ફરજિયાત કરવાની જાહેરાત કરી હતી, પરંતુ અમલીકરણની કોઈ સમયમર્યાદા નથી. આ બધું બતાવે છે કે નિયમો છે, પણ તેનો અમલ થતો નથી.

ઉપરોક્ત ચાર્ટ દર્શાવે છે કે ડાઉનર ગાયોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે, જે ડેરી ઉદ્યોગના વિસ્તરણ સાથે સંકળાયેલી છે. આ આંકડા PETA ઈન્ડિયા અને Humane Society Internationalના સંયુક્ત અંદાજ પર આધારિત છે. ગુજરાતમાં, ડેરી સહકારી મંડળીઓના કારણે ગાયોની સંખ્યા વધુ છે, તેથી ડાઉનર ગાયોની સમસ્યા પણ વધુ ગંભીર હોઈ શકે છે.

ગુજરાતમાં ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝ અટકાવવા શું કરી શકાય?

ગ્રાહકો તરીકે આપણી ભૂમિકા

ગ્રાહકો તરીકે, આપણે ડેરી ઉત્પાદનોની માંગ ઘટાડીને ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝને સીધી અસર કરી શકીએ છીએ. ગુજરાતમાં, અમૂલ દૂધ અને દહીં લગભગ દરેક ઘરમાં વપરાય છે, પરંતુ હવે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પો જેમ કે 'સોયા રિચ' અને 'ગુડમિલ્ક' જેવી બ્રાન્ડ્સ ઉપલબ્ધ છે. આ વિકલ્પો પસંદ કરવાથી માત્ર ડાઉનર ગાયોને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ડેરી ઉદ્યોગમાં ક્રૂરતા ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.

સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને નીતિઓ

ગુજરાતમાં, અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC) અને રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન પાસે કતલખાનાઓની દેખરેખની જવાબદારી છે. તેઓએ FSSAIના નિયમોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. વધુમાં, ગુજરાત સરકારની 'ગૌશાળા વિકાસ બોર્ડ' ડાઉનર ગાયો માટે ભંડોળ ફાળવી શકે છે, પરંતુ તેની અસરકારકતા પર કોઈ ડેટા નથી. નાગરિકો તરીકે, આપણે RTI હેઠળ માહિતી મેળવી શકીએ છીએ અને કતલખાનાઓમાં ક્રૂરતા વિશે ફરિયાદ કરી શકીએ છીએ.

સમયરેખા: ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝ પર મુખ્ય ઘટનાઓ

આગળ શું? ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝનો અંત કેવી રીતે લાવવો

ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝનો અંત લાવવા માટે સૌથી મોટું પગલું છે ડેરી ઉદ્યોગની માંગ ઘટાડવી. જ્યાં સુધી લોકો દૂધ, દહીં અને ચીઝનું સેવન કરતા રહેશે, ત્યાં સુધી ગાયોને કતલ માટે મોકલવામાં આવશે. ગુજરાતમાં, જ્યાં ડેરી ઉત્પાદનો સંસ્કૃતિનો ભાગ છે, ત્યાં પરિવર્તન ધીમું હોઈ શકે છે, પરંતુ શક્ય છે. યુવા પેઢી પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પો અપનાવી રહી છે, અને બજારમાં પણ તેની માંગ વધી રહી છે.

નીતિ સ્તરે, FSSAIએ ડાઉનર ગાયોના કેસોની જાહેર રિપોર્ટિંગ ફરજિયાત કરવી જોઈએ, અને કતલખાનાઓના લાયસન્સ રદ કરવા જોઈએ જ્યાં નિયમોનું ઉલ્લંઘન થાય. ગુજરાત સરકારે ગૌશાળાઓ માટે ભંડોળ વધારવું જોઈએ, અને ખેડૂતોને ડાઉનર ગાયોને કતલને બદલે સોંપવા માટે પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, સ્વયંસેવક સંસ્થાઓએ કતલખાનાઓની ગુપ્ત તપાસ ચાલુ રાખવી જોઈએ.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

ડાઉનર કાઉ શું છે?

ડાઉનર કાઉ એટલે એવી ગાય જે બીમારી, ઈજા અથવા થાકને કારણે ઊભી થઈ શકતી નથી. આ સ્થિતિને 'ડાઉનર સિન્ડ્રોમ' કહેવાય છે. ડેરી ઉદ્યોગમાં, ગાયોને વર્ષમાં એક વાર ગર્ભાધાન કરાવવામાં આવે છે, અને જ્યારે તેઓ દૂધ આપવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે તેઓ ઘણી વાર ડાઉનર બની જાય છે.

શું ભારતમાં ડાઉનર ગાયોની કતલ ગેરકાયદેસર છે?

હા, FSSAIના 2017ના નિયમો અનુસાર, કોઈ પણ કતલખાનામાં ડાઉનર પ્રાણીને કતલ કરવી ગેરકાયદેસર છે. જો કોઈ ગાય ડાઉનર હોય, તો તેને તરત જ પશુચિકિત્સકની તપાસ કરાવવી જોઈએ, અને જો તે સ્વસ્થ ન હોય તો ઈચ્છામૃત્યુ આપવું જોઈએ. પરંતુ વ્યવહારમાં આ નિયમોનું પાલન ભાગ્યે જ થાય છે.

ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝને કેવી રીતે અટકાવી શકાય?

ડાઉનર કાઉ અબ્યુઝ અટકાવવાનો સૌથી અસરકારક રસ્તો છે ડેરી ઉત્પાદનોની માંગ ઘટાડવી. જ્યારે ગ્રાહકો પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ દૂધ અને ચીઝ પસંદ કરે છે, ત્યારે ડેરી ઉદ્યોગને ગાયોની સંખ્યા ઘટાડવી પડે છે. આ ઉપરાંત, કતલખાનાઓમાં CCTV ફરજિયાત કરવા અને FSSAIની તપાસ વધારવા માટે દબાણ કરવું જોઈએ.

શું ડાઉનર ગાયોનું માંસ ખાવું સલામત છે?

ના, FSSAIના 2017ના નિયમો અનુસાર, ડાઉનર પ્રાણીઓનું માંસ માનવ વપરાશ માટે અયોગ્ય છે. ડાઉનર ગાયો ઘણી વાર બીમાર હોય છે, અને તેમના માંસમાં ઝૂનોટિક રોગોના જંતુઓ હોઈ શકે છે. છતાં, કાળા બજારમાં આવું માંસ વેચાય છે, જે ગ્રાહકો માટે ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમ ઊભું કરે છે.

ગુજરાતમાં ડાઉનર ગાયોની સમસ્યા કેટલી ગંભીર છે?

ગુજરાતમાં ડેરી ઉદ્યોગ ખૂબ મોટો છે, અમૂલ અને સુધા જેવી સહકારી મંડળીઓ લાખો ગાયોનું દૂધ ખરીદે છે. આ ગાયોમાંથી ઘણી, જ્યારે દૂધ આપવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે કતલ ખાતર મોકલવામાં આવે છે. ગુજરાત સરકારે 2024માં CCTV ફરજિયાત કરવાની જાહેરાત કરી છે, પરંતુ અમલીકરણનો કોઈ ડેટા નથી, તેથી સમસ્યા ગંભીર હોવાનું માનવામાં આવે છે.

મુખ્ય પાઠ (Key Takeaways)