બોટમ ટ્રોલિંગ શું છે? ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ પર અસર

**ટૂંકો જવાબ:** બોટમ ટ્રોલિંગ એ માછલી પકડવાની એક ઔદ્યોગિક પદ્ધતિ છે જેમાં ભારે જાળને સમુદ્રતળ પર ખેંચવામાં આવે છે, જે દરિયાઈ વસવાટને કચડી નાખે છે અને દરિયાઈ જીવોને મારી નાખે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાતમાં, આ પદ્ધતિ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ અને આબોહવા માટે ગંભીર ખતરો છે, જે દરિયાઈ કાર્બન સંગ્રહને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે.

બોટમ ટ્રોલિંગ શું છે? વ્યાખ્યા અને મૂળભૂત સમજ

બોટમ ટ્રોલિંગ (Bottom trawling) એ માછલી પકડવાની એક વ્યાવસાયિક પદ્ધતિ છે જેમાં મોટા જહાજો ભારે જાળને સમુદ્રતળ પર ખેંચે છે. આ જાળમાં ભારે વજન, ચેઈન અને ટ્રાવલ બોર્ડ હોય છે જે સમુદ્રતળને ખેડી નાખે છે, જેમ ખેડૂત જમીન ખેડે છે. આ પદ્ધતિનો હેતુ તળિયે રહેતી માછલીઓ જેમ કે ઝીંગા, કરચલા, ફ્લાઉન્ડર અને કોડ પકડવાનો છે, પરંતુ તે રસ્તામાં આવતી દરેક વસ્તુને નષ્ટ કરે છે.

આ પદ્ધતિ પરંપરાગત માછીમારી કરતાં તદ્દન અલગ છે. પરંપરાગત માછીમારીમાં નાની હોડી, હાથથી ચલાવવામાં આવતી જાળ અથવા લાઈનનો ઉપયોગ થાય છે, જે પસંદગીયુક્ત રીતે માછલી પકડે છે. બોટમ ટ્રોલિંગમાં કોઈ પસંદગી નથી; તે દરિયાઈ જીવનના સમગ્ર સમુદાયને ઉખેડી નાખે છે, જેમાં કોરલ, સ્પોન્જ, સ્ટારફિશ અને નાની માછલીઓનો સમાવેશ થાય છે જે મોટાભાગે વેડફાઈ જાય છે.

બોટમ ટ્રોલિંગ શા માટે અસ્તિત્વમાં છે? આર્થિક અને ઔદ્યોગિક કારણો

બોટમ ટ્રોલિંગનો વિકાસ ૧૯મી સદીના યુરોપમાં ઔદ્યોગિક માછીમારીના વિસ્તરણ સાથે થયો હતો. તેનું મુખ્ય કારણ આર્થિક છે: ટ્રોલિંગ ખૂબ જ ઓછા સમયમાં મોટી માત્રામાં માછલી પકડી શકે છે, જેનાથી માછીમારી કંપનીઓને ઊંચો નફો થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક આધુનિક ટ્રોલર એક જ સફરમાં ૧૦ ટનથી વધુ ઝીંગા પકડી શકે છે, જે પરંપરાગત હોડીના દૈનિક પકડ કરતાં ઘણું વધારે છે.

ભારતમાં, ખાસ કરીને ગુજરાતમાં, બોટમ ટ્રોલિંગ ૧૯૬૦ના દાયકામાં શરૂ થયું હતું જ્યારે સરકારે ઔદ્યોગિક માછીમારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સબસિડી અને લોન આપી હતી. આજે ગુજરાત ભારતનો સૌથી મોટો દરિયાઈ માછીમારી રાજ્ય છે, જે દેશના કુલ દરિયાઈ પકડમાં લગભગ ૩૦% ફાળો આપે છે (CMFRI, 2023). આ આર્થિક મહત્વને કારણે બોટમ ટ્રોલિંગ ચાલુ રાખવામાં આવે છે, ભલે તેના પર્યાવરણીય ખર્ચ અત્યંત ઊંચા હોય.

બોટમ ટ્રોલિંગ કેવી રીતે કામ કરે છે? તકનીકી વિગતો

બોટમ ટ્રોલિંગ જહાજો વિશાળ શંકુ આકારની જાળ ખેંચે છે, જેનું મોં ૫૦ થી ૧૦૦ મીટર પહોળું હોઈ શકે છે. જાળના નીચલા ભાગમાં ભારે સાંકળો અને રબરના રોલર્સ હોય છે જે સમુદ્રતળ પર ઘસડાય છે. જાળના ઉપરના ભાગમાં ફ્લોટ્સ હોય છે જે જાળને ઊભી રાખે છે. જહાજની ઝડપ સામાન્ય રીતે ૩-૫ નોટ હોય છે, અને એક સફર કલાકો સુધી ચાલે છે.

જેમ જેમ જાળ સમુદ્રતળ પર ખેંચાય છે, તેમ તે દરિયાઈ વસવાટને તોડી નાખે છે. કોરલ રીફ, જે સેંકડો વર્ષોમાં વિકસે છે, તે થોડી જ મિનિટોમાં કચડાઈ જાય છે. સ્પોન્જ અને સી ફાન (sea fans) જેવા ધીમે ધીમે વિકસતા જીવો સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે. આ ઉપરાંત, ટ્રોલિંગ દરમિયાન પકડાયેલી માછલીઓમાંથી મોટાભાગની બિન-લક્ષિત પ્રજાતિઓ હોય છે, જેને 'બાયકેચ' (bycatch) કહેવાય છે, જેને મૃત અવસ્થામાં સમુદ્રમાં પાછું ફેંકી દેવામાં આવે છે.

બોટમ ટ્રોલિંગમાં કોણ સામેલ છે? ઉદ્યોગ અને નિયમનકારો

બોટમ ટ્રોલિંગમાં મુખ્યત્વે મોટી ઔદ્યોગિક માછીમારી કંપનીઓ સામેલ છે, જેમ કે ભારતમાં 'ન્યૂ ઇન્ડિયા ફિશિંગ ટ્રોલર્સ' અને ગુજરાતના વેરાવળ અને પોરબંદર બંદરો પર કાર્યરત સ્થાનિક ટ્રોલર ઓપરેટરો. આ ઉપરાંત, નાના પાયે માછીમારો પણ ટ્રોલિંગ કરે છે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાતમાં, જ્યાં ઝીંગાની માંગ ઊંચી છે.

નિયમનકારી સ્તરે, ભારત સરકારનું મત્સ્યપાલન વિભાગ અને ગુજરાત મેરીટાઇમ બોર્ડ બોટમ ટ્રોલિંગની દેખરેખ રાખે છે. જોકે, નિયમો ઘણીવાર અપૂરતા છે. ભારતીય મત્સ્ય કાયદા હેઠળ, દરિયાકાંઠાના ૫ કિમી અંદર ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ છે, પરંતુ તેનો અમલ નબળો છે. ઘણા ટ્રોલરો આ નિયમનું ઉલ્લંઘન કરે છે, જેના કારણે દરિયાકાંઠાના નાજુક વસવાટોને નુકસાન થાય છે.

“બોટમ ટ્રોલિંગ એ દરિયાઈ જંગલોને કાપવા જેવું છે. જ્યારે આપણે સમુદ્રતળને ખેડીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર માછલીઓ જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમનો નાશ કરીએ છીએ જે આબોહવા નિયમન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.”

બોટમ ટ્રોલિંગ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે? આબોહવા, જૈવવિવિધતા અને ખાદ્ય સુરક્ષા પર અસર

બોટમ ટ્રોલિંગ માત્ર દરિયાઈ જીવો માટે જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક આબોહવા માટે પણ ગંભીર ખતરો છે. સમુદ્રતળમાં વિશાળ માત્રામાં કાર્બન દફનાયેલું હોય છે, જે સામાન્ય સ્થિતિમાં સદીઓ સુધી ત્યાં રહે છે. ટ્રોલિંગ આ કાર્બનને ખલેલ પહોંચાડે છે, જેનાથી તે કાર્બન ડાયોક્સાઈડ તરીકે વાતાવરણમાં પાછું મુક્ત થાય છે. સંશોધન મુજબ, વૈશ્વિક બોટમ ટ્રોલિંગ દર વર્ષે લગભગ ૧.૯ મિલિયન ટન CO₂ ઉત્સર્જન કરે છે, જે સમગ્ર ઉડ્ડયન ઉદ્યોગના ઉત્સર્જન જેટલું છે (સેલ્સ એટ અલ., 2021).

જૈવવિવિધતાના દ્રષ્ટિકોણથી, બોટમ ટ્રોલિંગ દરિયાઈ વસવાટોને એટલી ઝડપથી નષ્ટ કરે છે કે ઘણી પ્રજાતિઓ પુનઃપ્રાપ્ત થઈ શકતી નથી. કોરલ રીફ, જે હજારો જાતિના દરિયાઈ જીવો માટે આશ્રયસ્થાન છે, તે ખાસ કરીને સંવેદનશીલ છે. ગુજરાતના કચ્છના અખાતમાં, જે ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ કોરલ રીફ વિસ્તારોમાંનો એક છે, ત્યાં ટ્રોલિંગને કારણે કોરલ કવરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે (ગુજરાત ઇકોલોજી કમિશન, 2022).

ખાદ્ય સુરક્ષા પર અસર પણ એટલી જ ગંભીર છે. બોટમ ટ્રોલિંગ માછલીઓના સંવર્ધન સ્થાનોને નષ્ટ કરે છે, જેના કારણે માછલીઓની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે. લાંબા ગાળે, આનાથી માછીમારી ઉદ્યોગ પોતે જ અસ્થિર બને છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના સમુદાયો, જેમની આજીવિકા માછીમારી પર નિર્ભર છે, તેઓ પકડમાં ઘટાડો અનુભવી રહ્યા છે, જે આર્થિક સંકટ તરફ દોરી જાય છે.

બોટમ ટ્રોલિંગની ટીકાઓ અને વિવાદો

બોટમ ટ્રોલિંગની સૌથી મોટી ટીકા એ છે કે તે અંધાધૂંધ અને વિનાશક છે. પર્યાવરણવાદીઓ અને દરિયાઈ જીવવિજ્ઞાનીઓ દલીલ કરે છે કે આ પદ્ધતિ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ માટે એટલી જ હાનિકારક છે જેટલી જંગલોને આગ લગાડવી. તેઓ ટ્રોલિંગને 'દરિયાઈ કટાક્ષ' (marine deforestation) તરીકે ઓળખાવે છે, કારણ કે તે સમુદ્રતળના વસવાટોને એટલી હદે નુકસાન પહોંચાડે છે કે તે ફરી ક્યારેય પુનઃસ્થાપિત થઈ શકતા નથી.

બીજી ટીકા બાયકેચની છે. ટ્રોલિંગ દરમિયાન પકડાયેલી કુલ પકડમાંથી ૬૦-૭૦% સુધી બિન-લક્ષિત પ્રજાતિઓ હોય છે, જે મૃત અવસ્થામાં સમુદ્રમાં પાછી ફેંકાય છે. આમાં દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન અને શાર્ક જેવી સંરક્ષિત પ્રજાતિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, દર વર્ષે હજારો દરિયાઈ કાચબા ટ્રોલિંગનો ભોગ બને છે, જેમની વસ્તી પહેલેથી જ સંકટમાં છે.

બોટમ ટ્રોલિંગના વિકલ્પો અને ભવિષ્ય

બોટમ ટ્રોલિંગના ઘણા ટકાઉ વિકલ્પો છે જે દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના માછલી પકડી શકે છે. તેમાં પોટ ફિશિંગ (pot fishing), લાઈન ફિશિંગ, અને ટ્રેપ ફિશિંગનો સમાવેશ થાય છે. આ પદ્ધતિઓ પસંદગીયુક્ત છે, બાયકેચ ઘટાડે છે, અને સમુદ્રતળને નુકસાન પહોંચાડતી નથી. ગુજરાતમાં, કેટલાક સ્થાનિક માછીમારો પહેલેથી જ આ વિકલ્પો અપનાવી રહ્યા છે અને સારા પરિણામો મેળવી રહ્યા છે.

નીતિ-નિર્માણના સ્તરે, ભારત સરકારે 'નીલ ક્રાંતિ' કાર્યક્રમ હેઠળ ટકાઉ માછીમારીને પ્રોત્સાહન આપવાનું શરૂ કર્યું છે. આ ઉપરાંત, દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો (MPAs) ની સ્થાપના કરવામાં આવી રહી છે જ્યાં ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ છે. કચ્છના અખાતના દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનને વિસ્તારવાની દરખાસ્ત છે, જે ટ્રોલિંગના દબાણને ઘટાડી શકે છે.

જોકે, આ વિકલ્પો અપનાવવા માટે માછીમાર સમુદાયોને આર્થિક સહાયની જરૂર છે. ટ્રોલિંગ છોડવાથી ટૂંકા ગાળામાં આવકમાં ઘટાડો થઈ શકે છે, તેથી સરકારે સંક્રમણ સમયગાળા માટે સબસિડી અને તાલીમ પ્રદાન કરવી જોઈએ. ઉપભોક્તા સ્તરે, ટકાઉ રીતે પકડાયેલી માછલીની લેબલિંગ યોજનાઓ, જેમ કે MSC (Marine Stewardship Council) પ્રમાણપત્ર, ગ્રાહકોને સભાન પસંદગી કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું બોટમ ટ્રોલિંગ ગેરકાયદે છે?

બોટમ ટ્રોલિંગ સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદે નથી, પરંતુ ભારતમાં દરિયાકાંઠાના ૫ કિમીની અંદર તેના પર પ્રતિબંધ છે. આ ઉપરાંત, કેટલાક સંરક્ષિત દરિયાઈ વિસ્તારોમાં ટ્રોલિંગ પ્રતિબંધિત છે. જોકે, નિયમોનો અમલ નબળો છે અને ઘણા ટ્રોલરો આ પ્રતિબંધોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, જેના કારણે દરિયાઈ વસવાટોને નુકસાન થાય છે.

બોટમ ટ્રોલિંગ અને ડ્રેજિંગ વચ્ચે શું તફાવત છે?

બોટમ ટ્રોલિંગનો ઉપયોગ માછલી પકડવા માટે થાય છે, જ્યારે ડ્રેજિંગનો ઉપયોગ સમુદ્રતળમાંથી કાંપ, રેતી અથવા શેલ દૂર કરવા માટે થાય છે. જોકે, બંને પદ્ધતિઓ સમુદ્રતળને નુકસાન પહોંચાડે છે. ડ્રેજિંગ ઘણીવાર બંદરોના નિર્માણ અથવા જાળવણી માટે કરવામાં આવે છે, જ્યારે ટ્રોલિંગ માત્ર માછીમારીના હેતુ માટે છે.

બોટમ ટ્રોલિંગ આબોહવા પરિવર્તનમાં કેવી રીતે ફાળો આપે છે?

બોટમ ટ્રોલિંગ સમુદ્રતળમાં દફનાયેલા કાર્બનને ખલેલ પહોંચાડે છે, જેનાથી તે કાર્બન ડાયોક્સાઈડ તરીકે વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે. આ ઉપરાંત, ટ્રોલર જહાજો પોતે પણ અશ્મિભૂત ઇંધણ બાળે છે, જે વધારાના ઉત્સર્જનમાં ફાળો આપે છે. અંદાજ મુજબ, બોટમ ટ્રોલિંગ દર વર્ષે લગભગ ૧.૯ મિલિયન ટન CO₂ ઉત્સર્જન કરે છે, જે વૈશ્વિક ઉડ્ડયનના ઉત્સર્જન જેટલું છે.

ગુજરાતમાં બોટમ ટ્રોલિંગ સૌથી વધુ ક્યાં થાય છે?

ગુજરાતમાં બોટમ ટ્રોલિંગ મુખ્યત્વે કચ્છના અખાત, વેરાવળ, પોરબંદર અને જાંબુસરના દરિયાકાંઠે થાય છે. કચ્છના અખાતમાં ઝીંગાની મોટી માંગને કારણે ટ્રોલિંગનું દબાણ સૌથી વધારે છે. આ વિસ્તારમાં દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન હોવા છતાં, ટ્રોલિંગ ઘણીવાર સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં પણ થાય છે.

શું બોટમ ટ્રોલિંગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી શકાય?

સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. આ માટે કડક નિયમો, અસરકારક અમલ, માછીમારો માટે આર્થિક વિકલ્પો, અને ગ્રાહકોમાં ટકાઉ માછીમારી પ્રત્યે જાગૃતિ જરૂરી છે. કેટલાક દેશોએ, જેમ કે ન્યૂઝીલેન્ડ અને યુરોપિયન યુનિયનના કેટલાક ભાગોમાં, ઊંડા સમુદ્રમાં ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, જે દર્શાવે છે કે રાજકીય ઇચ્છાશક્તિથી આ શક્ય છે.

મુખ્ય શિક્ષણ (Key Takeaways)