જહાજ ઉત્સર્જન વિરુદ્ધ એમોનિયા ઇંધણ: ગુજરાતના બંદરો માટે કયું વધુ સારું?

**ટૂંકો જવાબ:** જહાજ ઉત્સર્જન (ship emissions) અને એમોનિયા ઇંધણ વચ્ચેની સરખામણીમાં, એમોનિયા ઇંધણ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં 90 ટકા સુધી ઘટાડો કરી શકે છે, પરંતુ તેની કિંમત, સલામતી અને પર્યાવરણીય અસરોને ધ્યાનમાં લેતાં, હાલમાં પરંપરાગત ડીઝલ કરતાં તે વધુ સારો વિકલ્પ નથી. ગુજરાતના બંદરો માટે, તાત્કાલિક ઉપાય તરીકે કિનારે વીજળી પુરવઠો (shore power) અને ધીમી ગતિ વધુ અસરકારક છે.

જહાજ ઉત્સર્જન શું છે અને ગુજરાતના દરિયા પર તેની અસર

જહાજ ઉત્સર્જન એ દરિયાઈ જહાજો દ્વારા બળતણ બાળવાથી ઉત્પન્ન થતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2), સલ્ફર ઓક્સાઇડ (SOx), નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ (NOx) અને બ્લેક કાર્બનનું મિશ્રણ છે. વૈશ્વિક શિપિંગ ઉદ્યોગ વાર્ષિક 1,000 મિલિયન ટનથી વધુ CO2 ઉત્સર્જન કરે છે, જે વૈશ્વિક ઉત્સર્જનના લગભગ 3 ટકા છે (IMO, 2024). આ ઉત્સર્જન માત્ર આબોહવા પરિવર્તનમાં જ ફાળો આપતું નથી, પણ દરિયાઈ જીવન માટે પણ ગંભીર ખતરો છે.

ગુજરાત ભારતના દરિયાઈ વેપારનું કેન્દ્ર છે, જેમાં કંડલા, મુન્દ્રા, હજીરા અને દહેજ જેવા મોટા બંદરો આવેલા છે. આ બંદરો પરથી દર વર્ષે હજારો જહાજો પસાર થાય છે, જેના કારણે દરિયાઈ પ્રદૂષણ અને દરિયાઈ જીવોની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે. અભ્યાસ દર્શાવે છે કે શિપિંગ ઉત્સર્જનથી દરિયાઈ પાણીની એસિડિટી વધે છે, જે કોરલ રીફ અને શેલફિશ માટે હાનિકારક છે (IUCN, 2023).

એમોનિયા ઇંધણ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

એમોનિયા ઇંધણ એ નાઇટ્રોજન અને હાઇડ્રોજનનું સંયોજન છે, જે બળતી વખતે CO2 ઉત્સર્જન કરતું નથી. તેને 'ગ્રીન એમોનિયા' કહેવામાં આવે છે જ્યારે તે નવીનીકરણીય ઉર્જા દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. હાલમાં, મોટાભાગનું એમોનિયા અશ્મિ ઇંધણમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જેને 'ગ્રે એમોનિયા' કહે છે, અને તેનું ઉત્પાદન પણ પ્રદૂષણ કરે છે.

એમોનિયા ઇંધણનો ઉપયોગ કરતા જહાજોમાં આંતરિક કમ્બશન એન્જિનમાં ફેરફાર કરવો પડે છે, કારણ કે એમોનિયા ડીઝલ કરતાં ઓછું ઊર્જા ઘનત્વ ધરાવે છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે સમાન અંતર માટે વધુ બળતણ વહન કરવું પડે છે, જે કાર્ગો જગ્યા ઘટાડે છે અને ખર્ચ વધારે છે. વધુમાં, એમોનિયા ઝેરી છે અને લીક થાય તો દરિયાઈ જીવન માટે જોખમી બની શકે છે.

જહાજ ઉત્સર્જન વિરુદ્ધ એમોનિયા ઇંધણ: પર્યાવરણીય અસરની સરખામણી

પર્યાવરણીય દૃષ્ટિકોણથી, એમોનિયા ઇંધણ CO2 ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે, પરંતુ તે પોતાની સમસ્યાઓ લાવે છે. જ્યારે એમોનિયા બળે છે, ત્યારે NOx અને નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ (N2O) ઉત્સર્જન થાય છે, જે ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે અને ઓઝોન સ્તરને નુકસાન પહોંચાડે છે. વધુમાં, એમોનિયા લીકેજથી દરિયાઈ પાણીમાં યુટ્રોફિકેશન થઈ શકે છે, જે માછલીઓ અને અન્ય જળચર જીવો માટે જીવલેણ છે.

બીજી તરફ, પરંપરાગત જહાજ ઉત્સર્જનમાં SOx અને NOx હોય છે, જે એસિડ વરસાદ અને શ્વસન રોગોનું કારણ બને છે. છતાં, આધુનિક સ્ક્રબર ટેકનોલોજી SOx ઉત્સર્જનમાં 90 ટકા ઘટાડો કરી શકે છે. પરંતુ, સ્ક્રબર પાણીને દરિયામાં છોડે છે, જે દરિયાઈ જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે. આમ, બંને વિકલ્પો સંપૂર્ણ નથી.

ખર્ચ અને વ્યવહારિકતા: ગુજરાતના બંદરો માટે કયું વધુ સસ્તું છે?

આર્થિક દૃષ્ટિકોણથી, ડીઝલ હાલમાં એમોનિયા કરતાં નોંધપાત્ર રીતે સસ્તું છે. ગ્રીન એમોનિયાનું ઉત્પાદન ખર્ચાળ છે, જેની કિંમત લગભગ ₹1,20,000 પ્રતિ ટન છે, જ્યારે ડીઝલની કિંમત આશરે ₹70,000 પ્રતિ ટન છે (ઇન્ટરનેશનલ રિન્યુએબલ એનર્જી એજન્સી, 2024). વધુમાં, જહાજોને એમોનિયા માટે ફેરફાર કરવાનો ખર્ચ લગભગ ₹50 કરોડથી ₹100 કરોડ પ્રતિ જહાજ હોઈ શકે છે.

ગુજરાત મરીન બોર્ડ અને કંડલા પોર્ટ ટ્રસ્ટ જેવી સંસ્થાઓ માટે આ ખર્ચ હાલમાં નોંધપાત્ર છે. પરંતુ, આંતરરાષ્ટ્રીય મેરીટાઇમ ઓર્ગેનાઇઝેશન (IMO) ના 2050 સુધીમાં નેટ-શૂન્ય ઉત્સર્જનના લક્ષ્યને પહોંચવા માટે, રોકાણ આવશ્યક છે. ભારત સરકારે 'ગ્રીન પોર્ટ ઇનિશિયેટિવ' હેઠળ કંડલા અને મુન્દ્રા બંદરોને ગ્રીન બંદરો તરીકે વિકસાવવાની યોજના જાહેર કરી છે (ભારત સરકાર, 2023).

નૈતિક પરિમાણ: દરિયાઈ જીવન પર અસર

જહાજ ઉત્સર્જન અને એમોનિયા ઇંધણ બંને દરિયાઈ જીવન પર નકારાત્મક અસર કરે છે. ડીઝલ ઉત્સર્જનથી દરિયાઈ પાણીની એસિડિટી વધે છે, જે કોરલ રીફ, સીશેલ અને પ્લેન્કટોન માટે હાનિકારક છે. પ્લેન્કટોન દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલાનો આધાર છે, તેથી તેની અસર સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ પર પડે છે. એમોનિયા લીકેજ, જોકે, વધુ ગંભીર છે, કારણ કે તે સીધું માછલીઓ અને અન્ય જીવોને ઝેરી બનાવે છે.

વધુમાં, શિપિંગ અવાજ પ્રદૂષણ પણ દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓ, જેમ કે ડોલ્ફિન અને વ્હેલ,ની સંચાર ક્ષમતાને ખલેલ પહોંચાડે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ડોલ્ફિનની પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે, જેમના પર જહાજોની હિલચાલની અસર અભ્યાસમાં દસ્તાવેજીકૃત છે (વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા, 2022).

“એમોનિયા ઇંધણનો પર્યાવરણીય લાભ માત્ર ત્યારે જ છે જ્યારે તે નવીનીકરણીય ઉર્જાથી બનાવવામાં આવે. નહીંતર, તે માત્ર સમસ્યાને એક સ્થળથી બીજા સ્થળે ખસેડે છે.”

જહાજ ઉત્સર્જન ઘટાડવાના અન્ય વિકલ્પો: કિનારે વીજળી અને ધીમી ગતિ

જહાજ ઉત્સર્જન ઘટાડવાના સૌથી અસરકારક અને સસ્તા ઉપાયોમાં કિનારે વીજળી પુરવઠો (shore power) અને ધીમી ગતિનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે જહાજ બંદર પર હોય, ત્યારે તે એન્જિન બંધ કરીને કિનારાની વીજળીનો ઉપયોગ કરી શકે છે, જે ઉત્સર્જનમાં 90 ટકા ઘટાડો કરે છે. ગુજરાતના બંદરો પર આ સુવિધા હાલમાં મર્યાદિત છે, પરંતુ તેને વિસ્તારવાની યોજના છે.

ધીમી ગતિ (slow steaming) એટલે જહાજો 12-14 નોટની ઝડપે ચલાવવા, જે ઇંધણની બચત અને ઉત્સર્જનમાં 30 ટકા ઘટાડો કરે છે. આ ઉપાય તાત્કાલિક અમલમાં મૂકી શકાય છે અને તેને કોઈ ખાસ ટેકનોલોજીની જરૂર નથી. ગુજરાતના બંદરો પર આ પદ્ધતિ અપનાવવાથી ઓછા ખર્ચે નોંધપાત્ર લાભ થઈ શકે છે.

ગુજરાત માટે નીતિ ભલામણો: શું કરવું જોઈએ?

ગુજરાત સરકારે દરિયાઈ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે એક વ્યાપક નીતિ અપનાવવી જોઈએ, જેમાં કિનારે વીજળી પુરવઠાને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે. વધુમાં, જહાજો માટે ધીમી ગતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ટેરિફમાં છૂટ આપી શકાય છે. એમોનિયા ઇંધણ પર સંશોધન ચાલુ રાખવું જોઈએ, પરંતુ તેને તાત્કાલિક અપનાવવું નહીં.

નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે ગુજરાતના બંદરો પર એમોનિયા ઇંધણ માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવો જોઈએ, જેમાં નાના જહાજો પર તેનો ઉપયોગ કરીને સલામતી અને કાર્યક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય. આ પ્રોજેક્ટના પરિણામોના આધારે જ મોટા પાયે અમલીકરણ કરવું યોગ્ય રહેશે. આ દરમિયાન, દરિયાઈ જીવનના રક્ષણ માટે કડક નિયમો લાગુ કરવા જોઈએ.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું એમોનિયા ઇંધણ ખરેખર પર્યાવરણ માટે સારું છે?

એમોનિયા ઇંધણ CO2 ઉત્સર્જન ઘટાડે છે, પરંતુ તેનાથી N2O ઉત્સર્જન થાય છે, જે વધુ શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે. જો એમોનિયા નવીનીકરણીય ઉર્જાથી બનાવવામાં આવે, તો તેની સમગ્ર જીવનચક્ર અસર ઓછી હોય છે. છતાં, લીકેજનું જોખમ દરિયાઈ જીવન માટે ગંભીર ખતરો છે, તેથી તેને સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણ-મૈત્રીપૂર્ણ કહી શકાય નહીં.

જહાજ ઉત્સર્જન ઘટાડવાનો સૌથી સસ્તો ઉપાય શું છે?

ધીમી ગતિ એ સૌથી સસ્તો અને તાત્કાલિક ઉપાય છે, જે ઇંધણનો વપરાશ અને ઉત્સર્જનમાં લગભગ 30 ટકા ઘટાડો કરે છે. કિનારે વીજળી પુરવઠો બંદર પર ઉત્સર્જન ઘટાડે છે, પરંતુ તેમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રોકાણની જરૂર છે. બંને ઉપાયો એમોનિયા ઇંધણ કરતાં ઘણા ઓછા ખર્ચાળ છે.

ગુજરાતમાં કયા બંદરો સૌથી વધુ ઉત્સર્જન કરે છે?

મુન્દ્રા અને કંડલા બંદરો ગુજરાતમાં સૌથી વ્યસ્ત છે, તેથી તેમનું ઉત્સર્જન પણ સૌથી વધુ છે. મુન્દ્રા ભારતનું સૌથી મોટું કોમર્શિયલ પોર્ટ છે, જે દર વર્ષે 150 મિલિયન ટનથી વધુ કાર્ગો હેન્ડલ કરે છે (મુન્દ્રા પોર્ટ, 2024). આ બંદરો પર ઉત્સર્જન ઘટાડવાના પગલાં સૌથી વધુ અસરકારક રહેશે.

શું ભારત સરકાર એમોનિયા ઇંધણ માટે સબસિડી આપે છે?

હાલમાં ભારત સરકાર એમોનિયા ઇંધણ માટે ચોક્કસ સબસિડી આપતી નથી, પરંતુ 'ગ્રીન પોર્ટ ઇનિશિયેટિવ' હેઠળ ગ્રીન ટેકનોલોજી અપનાવવા માટે નાણાકીય સહાય આપવાની જાહેરાત કરી છે. આ યોજના હેઠળ, બંદરો નવીનીકરણીય ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સ માટે ભંડોળ મેળવી શકે છે. વિગતો માટે, બંદર વહીવટીતંત્રનો સંપર્ક કરવો યોગ્ય રહેશે.

એમોનિયા ઇંધણથી દરિયાઈ જીવનને કેવી રીતે ખતરો છે?

એમોનિયા ઝેરી છે અને તેનું લીકેજ દરિયાઈ પાણીમાં એમોનિયાની સાંદ્રતા વધારી શકે છે, જે માછલીઓ, કોરલ અને અન્ય જીવો માટે જીવલેણ છે. વધુમાં, એમોનિયા યુટ્રોફિકેશનનું કારણ બની શકે છે, જે ઓક્સિજનનો અભાવ સર્જે છે અને 'ડેડ ઝોન' બનાવે છે. આ અસરો ટાળવા માટે કડક સલામતી પગલાં જરૂરી છે.

શું એમોનિયા ઇંધણ આર્થિક રીતે સધ્ધર છે?

હાલમાં, એમોનિયા ઇંધણ આર્થિક રીતે સધ્ધર નથી, કારણ કે તેની કિંમત ડીઝલ કરતાં બમણી છે અને જહાજોમાં ફેરફાર કરવાનો ખર્ચ પણ વધારે છે. જો કે, જેમ જેમ નવીનીકરણીય ઉર્જાની કિંમત ઘટશે અને કાર્બન ટેક્સ લાગુ થશે, તેમ એમોનિયા વધુ સ્પર્ધાત્મક બની શકે છે. 2030 સુધીમાં તે સધ્ધર બનવાની શક્યતા છે.

કી ટેકઅવે