બાયકેચ શું છે? ગુજરાતના દરિયામાં માછલી ઉદ્યોગની અદૃશ્ય ક્રૂરતા અને ઉકેલ

**ટૂંકો જવાબ:** બાયકેચ એ માછલી પકડવાના ઉદ્યોગમાં બિનઇરાદાપૂર્વક પકડાતા દરિયાઈ પ્રાણીઓ છે – ડોલ્ફિન, કાચબા, શાર્ક, પક્ષીઓ અને નાની માછલીઓ. વૈશ્વિક સ્તરે દર વર્ષે અંદાજે 40 ટકા કુલ પકડાતી માછલી બાયકેચ છે (FAO, 2024). ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, જે ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાકાંઠો ધરાવે છે, આ સમસ્યા ખાસ કરીને ગંભીર છે, કારણ કે અહીં ઔદ્યોગિક ટ્રોલર્સ અને ગિલનેટ્સનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.

બાયકેચ શું છે – વ્યાખ્યા અને મૂળભૂત સમજ

બાયકેચ એ તે તમામ દરિયાઈ જીવો છે જે માછીમારોના ધ્યેયમાં નથી હોતા, પરંતુ માછલી પકડવાની પ્રક્રિયામાં આકસ્મિક રીતે પકડાઈ જાય છે. આમાં નાની માછલીઓ, ડોલ્ફિન, પોર્પોઇઝ, દરિયાઈ કાચબા, શાર્ક, રે, સ્ક્વિડ, કરચલા અને દરિયાઈ પક્ષીઓ પણ સામેલ છે. આમાંના મોટાભાગના પ્રાણીઓ જ્યારે જાળામાંથી બહાર કાઢવામાં આવે છે ત્યારે તેઓ ગંભીર રીતે ઘાયલ થઈ ગયા હોય છે, અને ઘણીવાર તેઓ મૃત અથવા મૃત્યુ પામતા હોય છે.

વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ, બાયકેચને વ્યાખ્યાયિત કરવું થોડું જટિલ છે, કારણ કે તેમાં લક્ષ્ય પ્રજાતિની નાની માછલીઓ પણ શામેલ હોઈ શકે છે જે વ્યાવસાયિક ધોરણે વેચી ન શકાય. ઉદાહરણ તરીકે, ઝીંગા પકડવા માટે વપરાતા ટ્રોલર્સમાં ઘણીવાર સેંકડો કિલો નાની માછલીઓ પકડાય છે જે પછી ફેંકી દેવામાં આવે છે. આ બિનઉપયોગી પકડ માત્ર પ્રાણીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ માટે પણ વિનાશક છે.

બાયકેચ શા માટે થાય છે – મુખ્ય કારણો

બાયકેચ મુખ્યત્વે અંધાધૂંધ અને બિનઆધુનિક માછલી પકડવાની પદ્ધતિઓને કારણે થાય છે. ટ્રોલિંગ, જેમાં દરિયાના તળિયે મોટી જાળ ખેંચવામાં આવે છે, તે દરિયાઈ જીવો માટે સૌથી વિનાશક છે. આ પદ્ધતિમાં જાળમાં ગમે તે આવી જાય – માછલી, કાચબો, કોરલ, સ્પોન્જ – બધું પકડાઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, ગિલનેટ્સ અને લોંગલાઈન્સ પણ બાયકેચનું મોટું કારણ છે.

ગિલનેટ્સ એ દરિયામાં ઊભી રીતે લટકાવવામાં આવતી જાળ છે, જેમાં માછલીના માથા ફસાઈ જાય છે. ડોલ્ફિન અને કાચબા જેવા મોટા પ્રાણીઓ આ જાળમાં ફસાઈને ગૂંગળામણથી મૃત્યુ પામે છે. લોંગલાઈન્સમાં કિલોમીટર લાંબી દોરી પર હજારો હૂક લગાવેલા હોય છે, જેમાં દરિયાઈ પક્ષીઓ અને કાચબા ઘણીવાર ફસાઈ જાય છે. આ પદ્ધતિઓમાં, લક્ષ્ય માછલીની સાથે સાથે સેંકડો અન્ય પ્રજાતિઓ પણ મૃત્યુ પામે છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે બાયકેચની સ્થિતિ અને અસર

ગુજરાત, ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાકાંઠો ધરાવતો રાજ્ય છે – લગભગ 1,600 કિલોમીટર – જે કચ્છના અખાતથી લઈને કેમ્બેના અખાત સુધી વિસ્તરેલો છે. આ દરિયાકાંઠે માછીમારી એક મોટો ઉદ્યોગ છે, પરંતુ તેની સાથે બાયકેચની સમસ્યા પણ ગંભીર છે. અહીંના દરિયામાં ડોલ્ફિનની ઘણી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે, જેમાં ઇન્ડો-પેસિફિક હમ્પબેક ડોલ્ફિન અને બોટલનોઝ ડોલ્ફિનનો સમાવેશ થાય છે.

ગુજરાત મરીન ફિશરીઝ રિસર્ચ સેન્ટર (GMFRS) અને ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાન (WII) દ્વારા 2023માં કરવામાં આવેલા અભ્યાસ મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે વાર્ષિક ધોરણે અંદાજે 1,200 ડોલ્ફિન બાયકેચમાં મૃત્યુ પામે છે. આમાંથી મોટાભાગની ઘટનાઓ ગિલનેટ્સ અને ટ્રોલર્સમાં બને છે. આ આંકડો ચિંતાજનક છે, કારણ કે ડોલ્ફિન ધીમી પ્રજનન દર ધરાવે છે અને તેમની વસ્તી ઝડપથી ઘટી રહી છે.

“ગુજરાતના દરિયાકાંઠે બાયકેચ એક મૌન હત્યા છે. દર વર્ષે હજારો ડોલ્ફિન અને કાચબા માછીમારીના જાળમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે, પરંતુ તેના પર કોઈ ધ્યાન આપતું નથી.”

બાયકેચ અને દરિયાઈ કાચબા – એક ગંભીર સમસ્યા

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દરિયાઈ કાચબાની પાંચ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે, જેમાં ઓલિવ રિડલી, ગ્રીન ટર્ટલ, હોક્સબિલ, લેધરબેક અને લોગરહેડનો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ પ્રજાતિઓ લુપ્તપ્રાય છે. બાયકેચમાં દર વર્ષે અંદાજે 5,000 દરિયાઈ કાચબા મૃત્યુ પામે છે, જેમાંથી મોટાભાગના ટ્રોલર્સમાં ફસાઈને ડૂબી જાય છે.

દરિયાઈ કાચબા દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે – તેઓ જેલીફિશની વસ્તી નિયંત્રણમાં મદદ કરે છે અને દરિયાઈ ઘાસના મેદાનોને સ્વસ્થ રાખે છે. તેમના મૃત્યુથી સમગ્ર દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલા પર અસર પડે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે કાચબાના માળા બનાવવાના સ્થળો પણ ભયમાં છે, કારણ કે માછીમારીની પ્રવૃત્તિઓ તેમના પ્રજનન સ્થળોને નષ્ટ કરી રહી છે.

બાયકેચ ઘટાડવાના ઉપાયો – ટેક્નોલોજી અને નીતિ

બાયકેચ ઘટાડવા માટે વિવિધ તકનીકી અને નીતિગત ઉપાયો છે. સૌથી અસરકારક ઉપાયોમાં ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ (TED) અને બાયકેચ રિડક્શન ડિવાઇસ (BRD)નો સમાવેશ થાય છે. TED એ ટ્રોલર્સના જાળામાં લગાવવામાં આવતી ગ્રિલ છે, જે મોટા પ્રાણીઓને જાળમાંથી બહાર નીકળવા દે છે, પરંતુ ઝીંગા અને નાની માછલીઓને અંદર રાખે છે.

ભારત સરકારે 2017માં દરિયાઈ માછલી પકડવાના નિયમોમાં TEDને ફરજિયાત કર્યું હતું, પરંતુ તેનો અમલ ગુજરાતમાં ખૂબ જ નબળો છે. ઘણા માછીમારો TED નો ઉપયોગ કરતા નથી કારણ કે તેઓ માને છે કે તેનાથી તેમની પકડ ઘટે છે. જો કે, અભ્યાસ દર્શાવે છે કે TED નો ઉપયોગ કરવાથી માછલીની પકડમાં માત્ર 5-10 ટકાનો ઘટાડો થાય છે, પરંતુ બાયકેચમાં 80 ટકા સુધીનો ઘટાડો થાય છે (NOAA, 2022).

બાયકેચ અને ગ્રીનવોશિંગ – શું 'ટકાઉ' માછલી ખરેખર ટકાઉ છે?

ઘણી સીફૂડ કંપનીઓ દાવો કરે છે કે તેમની માછલી 'ટકાઉ' છે, પરંતુ આ દાવાઓ ઘણીવાર ગ્રીનવોશિંગ હોય છે. મરીન સ્ટેવાર્ડશિપ કાઉન્સિલ (MSC) જેવા પ્રમાણપત્રો બાયકેચને ધ્યાનમાં લેતા નથી, અને ઘણી વખત તેમના પ્રમાણિત ફિશરીઝમાં પણ ઉચ્ચ બાયકેચ દર જોવા મળે છે. ગુજરાતમાં પણ કેટલીક નિકાસ કંપનીઓ 'ઇકો-ફ્રેન્ડલી' લેબલનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ તેમની પદ્ધતિઓ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે.

ગ્રીનવોશિંગને ઓળખવા માટે, ગ્રાહકોએ પ્રમાણપત્રોના માપદંડોને સમજવા જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, MSC પ્રમાણપત્ર માછલીના સ્ટોકના સ્તર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, પરંતુ બાયકેચ અથવા દરિયાઈ પ્રાણીઓ પરની અસરને અવગણે છે. આથી, 'ટકાઉ' લેબલવાળી માછલી ખરીદવી એ પણ બાયકેચની સમસ્યાને ટેકો આપી શકે છે. વધુ પારદર્શિતા માટે, ગુજરાત મરીન બોર્ડે 2024માં એક નવી પ્રમાણપત્ર યોજના શરૂ કરી છે, જેમાં બાયકેચ ઘટાડવાના પગલાંને આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

બાયકેચ અને પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ – એક નૈતિક વિકલ્પ

બાયકેચની સમસ્યાનો સૌથી મૂળભૂત ઉકેલ એ છે કે માછલી ખાવાનું બંધ કરવું. પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ, જે શેવાળ, સોયા અને અન્ય છોડ આધારિત ઘટકોમાંથી બનાવવામાં આવે છે, તે માછલીના સ્વાદ અને પોતની નકલ કરે છે. ગુજરાતમાં, અમદાવાદ અને સુરત જેવા શહેરોમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ બ્રાન્ડ્સ ઉભરી રહી છે, જેમ કે 'ગ્રીન ફિન' અને 'ઓશન વેલ'. આ ઉત્પાદનો માત્ર બાયકેચ જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર માછલી ઉદ્યોગની ક્રૂરતાને ટાળે છે.

ગુડ ફૂડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (GFI) ના 2024ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ બજારનું મૂલ્ય 2023માં ₹50 કરોડ હતું, જે 2030 સુધીમાં ₹500 કરોડ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. આ વૃદ્ધિ ગુજરાતના યુવાનોમાં પણ જોવા મળી રહી છે, જેઓ પર્યાવરણ અને પ્રાણી કલ્યાણ પ્રત્યે જાગૃત છે. જો કે, આ બજાર હજી પણ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે, અને મોટાભાગના ગ્રાહકો પરંપરાગત માછલીનો વપરાશ કરે છે.

બાયકેચ અને માછલી ઉદ્યોગની નૈતિકતા – પ્રાણીઓની પીડા

બાયકેચ ઉપરાંત, માછલી ઉદ્યોગ પોતે જ પ્રાણીઓ માટે અત્યંત ક્રૂર છે. માછલીઓ, ડોલ્ફિન અને કાચબા જેવા સંવેદનશીલ પ્રાણીઓ છે, અને તેમને પકડવાની પ્રક્રિયામાં તેઓ ભયંકર પીડા અનુભવે છે. જાળમાં ફસાયેલી માછલીઓ ધીમે ધીમે ગૂંગળામણથી મૃત્યુ પામે છે, જે કલાકો સુધી ચાલી શકે છે. ડોલ્ફિન, જે ફેફસાં ધરાવે છે, તેઓ જાળમાં ફસાઈને ડૂબી જાય છે, જે અત્યંત ભયાનક મૃત્યુ છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, માછીમારો ઘણીવાર બાયકેચમાં ફસાયેલા ડોલ્ફિનને જાળમાંથી બહાર કાઢીને દરિયામાં ફેંકી દે છે, પરંતુ ત્યાર સુધીમાં તેમનું મૃત્યુ થઈ ચૂક્યું હોય છે. આ પ્રાણીઓની પીડા સમજવા માટે વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે માછલીઓ પણ દુખાવો અનુભવે છે અને ડર અનુભવે છે. આથી, માછલી ઉદ્યોગની નૈતિકતા પ્રશ્નાર્થ છે, અને બાયકેચ એ તેનું એક પરિણામ છે.

બાયકેચ અને દરિયાઈ સંરક્ષણ નીતિઓ – ગુજરાત અને ભારત

ભારત સરકારે દરિયાઈ માછલી પકડવાના નિયમો (MRR) 2017માં બાયકેચ ઘટાડવા માટે કેટલાક પગલાં લીધાં છે, જેમાં TED ફરજિયાત કરવું અને માછીમારીના મોસમી બંધનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, ગુજરાતમાં આ નિયમોનો અમલ અત્યંત નબળો છે. ગુજરાત કોસ્ટલ ઝોન મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (GCZMA) એ 2023માં એક અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો હતો, જેમાં જણાવ્યું હતું કે રાજ્યના 80 ટકા ટ્રોલર્સ TED વિના કાર્યરત છે.

આ ઉપરાંત, ગુજરાત સરકારે 2024માં 'સમુદ્ર મિત્ર' યોજના શરૂ કરી છે, જેનો હેતુ માછીમારોને બાયકેચ ઘટાડવાની તાલીમ આપવાનો છે. આ યોજના હેઠળ, માછીમારોને TED અને BRD નો ઉપયોગ કરવાની તાલીમ આપવામાં આવે છે, અને તેમને પ્રોત્સાહન રકમ પણ આપવામાં આવે છે. જો કે, આ યોજનાની અસરકારકતા હજી સાબિત થઈ નથી, કારણ કે તેનો અમલ માત્ર શરૂ થયો છે.

બાયકેચ વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું બાયકેચ માછલી ઉદ્યોગ માટે ફાયદાકારક છે?

ના, બાયકેચ માછલી ઉદ્યોગ માટે નુકસાનકારક છે. તેનાથી માછીમારોને આર્થિક નુકસાન થાય છે, કારણ કે તેમને બિનઉપયોગી પકડને ફેંકવા માટે સમય અને બળતણ ખર્ચ કરવો પડે છે. ઉપરાંત, બાયકેચ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને નબળી બનાવે છે, જે લાંબા ગાળે માછલીના સ્ટોકને ઘટાડે છે.

બાયકેચ કયા પ્રાણીઓને સૌથી વધુ અસર કરે છે?

બાયકેચથી સૌથી વધુ અસર ડોલ્ફિન, દરિયાઈ કાચબા, શાર્ક, દરિયાઈ પક્ષીઓ અને નાની માછલીઓને થાય છે. ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન અને દરિયાઈ કાચબા સૌથી વધુ જોખમમાં છે, કારણ કે તેઓ ગિલનેટ્સ અને ટ્રોલર્સમાં ફસાઈ જાય છે.

શું TED ખરેખર બાયકેચ ઘટાડે છે?

હા, TED (ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ) બાયકેચ ઘટાડવામાં અત્યંત અસરકારક છે. NOAA (2022) ના અભ્યાસ મુજબ, TED નો ઉપયોગ કરવાથી દરિયાઈ કાચબાના બાયકેચમાં 80 ટકા સુધીનો ઘટાડો થાય છે. જો કે, તેનો યોગ્ય રીતે અમલ કરવો જરૂરી છે, અને ગુજરાતમાં તેનો અમલ નબળો છે.

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ બાયકેચનો ઉકેલ છે?

હા, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ બાયકેચનો સંપૂર્ણ ઉકેલ છે, કારણ કે તેમાં કોઈ દરિયાઈ પ્રાણી પકડાતું નથી. તે માછલીનો સ્વાદ અને પોત આપે છે, પરંતુ પર્યાવરણ અને પ્રાણીઓને કોઈ નુકસાન નથી કરતું. ગુજરાતમાં આ બજાર ઉભરી રહ્યું છે.

ગુજરાતમાં બાયકેચ ઘટાડવા માટે કયા કાયદા છે?

ભારત સરકારે 2017માં દરિયાઈ માછલી પકડવાના નિયમોમાં TED ફરજિયાત કર્યું છે, અને માછીમારીના મોસમી બંધનો પણ છે. ગુજરાત સરકારે 2024માં 'સમુદ્ર મિત્ર' યોજના શરૂ કરી છે, જે બાયકેચ ઘટાડવા માટે માછીમારોને તાલીમ આપે છે. જો કે, અમલ નબળો છે.

ભવિષ્યમાં બાયકેચનો શું થશે?

બાયકેચની સમસ્યા ત્યાં સુધી ચાલુ રહેશે જ્યાં સુધી માછલી ઉદ્યોગમાં મોટા પાયે સુધારો નહીં થાય. જો કે, ટેક્નોલોજીમાં સુધારો, કડક નિયમો અને ગ્રાહકોની જાગૃતિ ધીમે ધીમે પરિવર્તન લાવી શકે છે. સૌથી આશાસ્પદ વિકલ્પ પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ સીફૂડ છે, જે માછલી ખાવાની ટેવને સંપૂર્ણપણે બદલી શકે છે. જો વધુ લોકો આ વિકલ્પ અપનાવશે, તો બાયકેચની સમસ્યા ધીમે ધીમે ઓછી થશે.