11 રીતે વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટ ગુજરાતના દરિયાકાંઠે માછીમારી બદલી શકે છે

**ટૂંકો જવાબ:** વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટ એ ગુજરાતના દરિયાકાંઠે માછીમારીના જાળા, દોરડા અને અન્ય સાધનોમાં વ્હેલના ફસાઈ જવાની ઘટના છે, જે દર વર્ષે સેંકડો દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓના મૃત્યુનું કારણ બને છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે 11 વૈજ્ઞાનિક, નીતિગત અને સામુદાયિક ઉપાયો છે, જે માછીમારો અને દરિયાઈ જીવન બંને માટે ફાયદાકારક છે.

વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટ શું છે અને ગુજરાતમાં તેની અસર કેટલી મોટી છે?

વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટ એટલે વ્હેલનું માછીમારીના સાધનો — જેમ કે ગિલનેટ, ટ્રોલર, લોંગલાઈન, અને ક્રેબ પોટ લાઈન્સ — માં ફસાઈ જવું. ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો લગભગ 1,600 કિલોમીટર લાંબો છે, જે ભારતના સૌથી લાંબા દરિયાકાંઠાઓમાંનો એક છે. અહીં દર વર્ષે હજારો માછીમારી બોટો કાર્યરત હોય છે, અને આ વિસ્તારમાં બ્રાઇડ્સ વ્હેલ, હમ્પબેક વ્હેલ અને સ્પર્મ વ્હેલ જેવી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે.

ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાન (WII) ના 2024ના અભ્યાસ મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટની 40 થી વધુ ઘટનાઓ નોંધાઈ છે, જેમાંથી અડધાથી વધુમાં વ્હેલ મૃત્યુ પામી હતી. આ આંકડો સત્તાવાર છે, પરંતુ વાસ્તવિક સંખ્યા તેનાથી ઘણી વધારે હોવાનું માનવામાં આવે છે, કારણ કે ઘણી ઘટનાઓ દરિયામાં જ બની જાય છે અને તેની જાણ થતી નથી.

ગુજરાતમાં વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટના મુખ્ય કારણો શું છે?

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટના મુખ્ય કારણોમાં માછીમારીના જાળાનો અંધાધૂંધ ઉપયોગ, ગેરકાયદેસર માછીમારી, અને દરિયાઈ કચરાનો સમાવેશ થાય છે. ખાસ કરીને ગિલનેટ, જે પાણીમાં અદૃશ્ય હોય છે, તે વ્હેલ માટે સૌથી મોટો ખતરો છે. વ્હેલ જ્યારે શ્વાસ લેવા સપાટી પર આવે છે, ત્યારે તે જાળામાં ફસાઈ જાય છે અને બચવાનો પ્રયાસ કરતાં વધુ ગૂંચવાઈ જાય છે.

આ ઉપરાંત, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે વેપારી જહાજોનો ભારે અવરજવર છે, જેના કારણે દરિયાઈ કચરો અને ત્યજી દેવાયેલા માછીમારીના સાધનો (ઘોસ્ટ ગિયર) પણ વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટનું કારણ બને છે. યુનેપના 2023ના અહેવાલ મુજબ, વૈશ્વિક સ્તરે દર વર્ષે લગભગ 640,000 ટન માછીમારીના સાધનો દરિયામાં છોડી દેવાય છે, જેમાંથી મોટો ભાગ દક્ષિણ એશિયાના દરિયાકાંઠે જોવા મળે છે.

ગિલનેટ અને ઘોસ્ટ ગિયર: સૌથી મોટા ખતરા

ગિલનેટ એ પાતળા જાળા હોય છે જે પાણીમાં લગભગ અદૃશ્ય હોય છે. વ્હેલ આ જાળામાં ફસાઈ જાય છે અને જ્યારે તે બચવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે જાળું તેના શરીરને વધુ કસીને ઘા કરે છે. ઘોસ્ટ ગિયર એટલે ત્યજી દેવાયેલા અથવા ખોવાયેલા માછીમારીના સાધનો, જે દરિયામાં વર્ષો સુધી તરતા રહે છે અને સતત વ્હેલ અને અન્ય દરિયાઈ જીવોને ફસાવતા રહે છે.

દરિયાઈ કચરો અને વ્હેલની હિલચાલ

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે પ્લાસ્ટિક કચરો અને ત્યજી દેવાયેલા દોરડા પણ વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટમાં ફાળો આપે છે. વ્હેલ જ્યારે પ્લાન્કટન ખાવા માટે પાણી ગાળે છે, ત્યારે આ કચરો તેના શરીરમાં ફસાઈ જાય છે. વધુમાં, દરિયાઈ પ્રવાહો આ કચરાને ગુજરાતના દરિયાકાંઠે એકઠો કરે છે, જે વ્હેલના સ્થળાંતર માર્ગો પર જોખમ ઊભું કરે છે.

11 ઉપાયો: વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટ રોકવા માટે વૈજ્ઞાનિક અને નીતિગત અભિગમ

1. માછીમારીના સાધનોમાં ટેક્નોલોજીકલ સુધારા

ગિલનેટમાં અલ્ટ્રાસોનિક ડિટરન્ટ ઉપકરણો લગાવવાથી વ્હેલ જાળાની નજીક આવતી અટકે છે. આ ઉપકરણો ઉચ્ચ-આવૃત્તિ ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે જે વ્હેલ માટે અસ્વસ્થતા ઊભી કરે છે, પરંતુ માછલીને અસર કરતા નથી. નોર્વેમાં આ ટેક્નોલોજીના પરીક્ષણમાં વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટમાં 90% ઘટાડો જોવા મળ્યો છે (સ્રોત: ફિશરીઝ રિસર્ચ, 2023).

2. 'રોપ-લેસ' અથવા 'સંકુચિત' માછીમારી તકનીકો

રોપ-લેસ ફિશિંગમાં દરિયાની સપાટી પર દોરડા વગરના જાળા વપરાય છે, જેને દૂરથી સિગ્નલ દ્વારા પાછા મેળવી શકાય છે. આ તકનીકથી વ્હેલના ફસાવાનું જોખમ લગભગ સમાપ્ત થાય છે. યુએસએમાં આ તકનીકનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે, અને ગુજરાતમાં પાઇલટ પ્રોજેક્ટ માટે ભલામણ કરવામાં આવી છે.

3. માછીમારીના મોસમી બંધ અને સંરક્ષિત વિસ્તારો

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે વ્હેલના સ્થળાંતર સમયે (નવેમ્બરથી માર્ચ) માછીમારી પર અસ્થાયી પ્રતિબંધ લાદવાથી વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે. ભારતના દરિયાઈ મત્સ્ય નિયમન અધિનિયમ (2019) હેઠળ આવા બંધ શક્ય છે, પરંતુ માછીમારોને વૈકલ્પિક આજીવિકા આપવી જરૂરી છે.

4. ઘોસ્ટ ગિયર સફાઈ અભિયાન

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે સ્વયંસેવકો અને માછીમારો દ્વારા ત્યજી દેવાયેલા જાળા અને દોરડાની સફાઈ કરવાથી વર્તમાન જોખમ ઘટે છે. રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સંસાધન સંસ્થાન (CMFRI) એ 2023માં ગુજરાતના દરિયાકાંઠે 15 ટન ઘોસ્ટ ગિયર એકત્ર કર્યું હતું, પરંતુ આ માત્ર એક નાનો હિસ્સો છે.

5. માછીમારો માટે તાલીમ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો

માછીમારોને વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટના કિસ્સામાં વ્હેલને સુરક્ષિત રીતે છોડાવવાની તાલીમ આપવી જરૂરી છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના ગામોમાં આવી તાલીમ કાર્યશાળાઓ યોજવાથી વ્હેલ અને માછીમારો બંનેની સલામતી વધે છે. ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાન (WII) આવી તાલીમ આપે છે, પરંતુ તેનો વ્યાપ વધારવો પડશે.

6. સ્માર્ટ ફિશિંગ ગિયર લેબલિંગ

દરેક માછીમારીના સાધન પર RFID ટેગ અથવા QR કોડ લગાવવાથી ઘોસ્ટ ગિયરના માલિકને ઓળખી શકાય છે અને દંડ લાદી શકાય છે. આ પગલું માછીમારોને સાધનો છોડી દેવાથી અટકાવે છે. યુરોપિયન યુનિયનમાં આ પ્રથા પહેલેથી અમલમાં છે.

7. વ્હેલ-મૈત્રીપૂર્ણ માછીમારી પ્રમાણપત્ર

ગુજરાતમાં એક પ્રમાણપત્ર યોજના શરૂ કરવી જોઈએ, જે માછીમારોને વ્હેલ-મૈત્રીપૂર્ણ પ્રથાઓ અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપે. આવા પ્રમાણપત્ર ધરાવતા માછીમારોને ઊંચા ભાવે માછલી વેચવાની તક મળે છે, કારણ કે ઉપભોક્તા ટકાઉ ઉત્પાદનો પસંદ કરે છે.

8. દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારોનું વિસ્તરણ

ગુજરાતમાં હાલમાં મરીન નેશનલ પાર્ક જામનગરમાં છે, પરંતુ વ્હેલના સ્થળાંતર માર્ગો પર વધુ સંરક્ષિત વિસ્તારો બનાવવા જોઈએ. આ વિસ્તારોમાં માછીમારી પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી વ્હેલને સુરક્ષિત સ્થળ મળી શકે છે. ભારત સરકારના વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ (1972) હેઠળ આ શક્ય છે.

9. આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને ડેટા શેરિંગ

વ્હેલ સ્થળાંતર કરે છે, તેથી ગુજરાતને શ્રીલંકા, માલદીવ્સ અને અન્ય હિંદ મહાસાગર દેશો સાથે ડેટા શેરિંગ કરવું જોઈએ. આંતરરાષ્ટ્રીય વ્હેલ કમિશન (IWC) ના માર્ગદર્શન હેઠળ એક પ્રાદેશિક એન્ટેંગલમેન્ટ નેટવર્ક બનાવી શકાય છે.

10. વૈકલ્પિક આજીવિકા માટે સરકારી સહાય

માછીમારી પર પ્રતિબંધ અથવા નિયંત્રણના કારણે માછીમારોની આવક ઘટી શકે છે. તેથી, ગુજરાત સરકારે તેમને પર્યાવરણ-પ્રવાસન, માછલી પ્રક્રિયા, અથવા કૃષિમાં વૈકલ્પિક રોજગાર માટે તાલીમ અને નાણાકીય સહાય આપવી જોઈએ. આ પગલું લાંબા ગાળે ટકાઉ છે.

11. જાહેર જાગૃતિ અને ઉપભોક્તા દબાણ

ઉપભોક્તાઓ જ્યારે ટકાઉ માછીમારીને સમર્થન આપે છે, ત્યારે બજારમાં બદલાવ આવે છે. ગુજરાતના શહેરોમાં જાગૃતિ ઝુંબેશ ચલાવવાથી લોકો વ્હેલ-મૈત્રીપૂર્ણ ઉત્પાદનો માંગે છે, જે માછીમારોને ટકાઉ પ્રથાઓ અપનાવવા દબાણ કરે છે. આ ઉપાય સૌથી ઓછો ખર્ચાળ છે.

“વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટ એ માત્ર દરિયાઈ જીવનની સમસ્યા નથી; તે માછીમારોની આજીવિકા અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમની સ્થિરતા સાથે પણ સીધો સંબંધ ધરાવે છે. ટકાઉ ઉપાયો અપનાવવાથી બંનેને ફાયદો થાય છે.”

ગુજરાતમાં વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટ માટે કઈ નીતિઓ અસરકારક છે?

ગુજરાતમાં દરિયાઈ મત્સ્ય નિયમન અધિનિયમ (2019) અને વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ (1972) હેઠળ કેટલાક પગલાં લઈ શકાય છે. જોકે, હાલમાં કોઈ વિશિષ્ટ વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટ વિરોધી નીતિ નથી. ગુજરાત સરકારે 2024માં દરિયાઈ સંરક્ષણ નીતિનો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો છે, જેમાં વ્હેલ સંરક્ષણ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

આ નીતિમાં માછીમારીના સાધનો પર નિયંત્રણ, ઘોસ્ટ ગિયર સફાઈ અને માછીમારો માટે તાલીમ જેવી ભલામણો સામેલ છે. જો આ નીતિ યોગ્ય રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવે, તો ગુજરાત ભારતમાં દરિયાઈ સંરક્ષણમાં અગ્રેસર બની શકે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું ગુજરાતના દરિયાકાંઠે વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટ સામાન્ય છે?

હા, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 40 થી વધુ ઘટનાઓ નોંધાઈ છે, પરંતુ વાસ્તવિક સંખ્યા ઘણી વધારે હોવાનું માનવામાં આવે છે. ગુજરાતનો લાંબો દરિયાકાંઠો અને વ્હેલનું સ્થળાંતર આ સમસ્યાને વધારે છે.

વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટથી કઈ પ્રજાતિઓ સૌથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે?

બ્રાઇડ્સ વ્હેલ, હમ્પબેક વ્હેલ અને સ્પર્મ વ્હેલ ગુજરાતના દરિયાકાંઠે સૌથી વધુ ફસાય છે. આ પ્રજાતિઓ દરિયાની સપાટી પર વધુ સમય વિતાવે છે, જેના કારણે તેમને જાળામાં ફસાવાનું જોખમ વધારે છે.

શું માછીમારી પર પ્રતિબંધ માછીમારોની આજીવિકા માટે હાનિકારક છે?

જો યોગ્ય આયોજન સાથે અમલ કરવામાં આવે, તો પ્રતિબંધ માછીમારો માટે લાંબા ગાળે ફાયદાકારક છે. વૈકલ્પિક આજીવિકા અને તાલીમ આપવાથી માછીમારોની આવક ઘટતી નથી, અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ સ્વસ્થ રહે છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં માછલીની ઉપલબ્ધતા વધે છે.

શું વ્હેલ એન્ટેંગલમેન્ટ માનવ જીવન માટે જોખમી છે?

હા, જ્યારે વ્હેલ જાળામાં ફસાય છે, ત્યારે માછીમારો તેને છોડાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેમાં તેઓ ઘાયલ થઈ શકે છે. વ્હેલના ફટકાથી અથવા જાળામાં ફસાઈને માછીમારોના મૃત્યુના કિસ્સા પણ બન્યા છે. તેથી, સુરક્ષિત છોડાવવાની તાલીમ જરૂરી છે.

શું ગુજરાત સરકાર વ્હેલ સંરક્ષણ માટે પગલાં લઈ રહી છે?

હા, ગુજરાત સરકારે 2024માં દરિયાઈ સંરક્ષણ નીતિનો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો છે, જેમાં વ્હેલ સંરક્ષણ અને માછીમારીના ટકાઉ ઉપાયો સામેલ છે. જોકે, અમલીકરણ હજુ શરૂ થયું નથી.

મુખ્ય ટેકઅવેઝ