પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ: ગુજરાતના હેચરીમાં છુપાયેલા મેકરેટરનું સત્ય

ટૂંકો જવાબ: હા, ભારતના પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ 1960 હેઠળ નર બચ્ચાંને જીવતાં મેકરેટરમાં પીસવાની પ્રથા ગેરકાયદેસર છે, પરંતુ ગુજરાતની હેચરીઓમાં તે ગુપ્ત રીતે ચાલુ છે. અમારી તપાસમાં મળેલી ફૂટેજમાં જોવા મળ્યું કે ઇંડા ઉદ્યોગના કચરા ગણાતા નર બચ્ચાંને જીવંત અવસ્થામાં યાંત્રિક પીસણ મશીનમાં નાખવામાં આવે છે, જે અત્યંત પીડાદાયક અને કાયદાની વિરુદ્ધ છે. આ લેખમાં અમે તે ફૂટેજ, કાયદાકીય પાસાં અને તમારા વિકલ્પો વિશે વિગતે જણાવીશું.

ગુજરાતના ઇંડા ઉદ્યોગમાં છુપાયેલી ક્રૂરતા: તપાસમાં શું જોવા મળ્યું?

2025ના અંતમાં, એક પ્રાણી સંરક્ષણ સંસ્થાના અંડરકવર તપાસકર્તાએ અમદાવાદથી 40 કિલોમીટર દૂર આવેલી એક મોટી હેચરીમાં કામદાર તરીકે પ્રવેશ મેળવ્યો. તેણે 6 અઠવાડિયા સુધી છુપી કેમેરામાં જે દ્રશ્યો કેદ કર્યા તે ચિંતાજનક છે. દરરોજ સવારે, હજારો નર બચ્ચાં, જે ઇંડા આપી શકતા નથી, તેમને એકાંત કક્ષમાં લઈ જવામાં આવતા હતા. ત્યાં એક ધાતુનું મશીન હતું જેને કામદારો 'ચોપર' કહેતા હતા – તે જ મેકરેટર છે.

ફૂટેજમાં સ્પષ્ટ જોવા મળે છે કે બચ્ચાંને એક પછી એક ઝડપથી ફનલમાં નાખવામાં આવે છે, જ્યાં ફરતી ધાતુની બ્લેડ તેમને તરત જ કચડી નાખે છે. કેટલાક બચ્ચાં ફનલમાં જવાને બદલે ભાગવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ કામદારો તેમને પકડીને જોરથી અંદર ધકેલી દે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન બચ્ચાંની ચીસો સાંભળી શકાય છે, જે અત્યંત હૃદયદ્રાવક છે. તપાસકર્તાના જણાવ્યા મુજબ, એક સેકન્ડમાં 2-3 બચ્ચાંનો નિકાલ કરવામાં આવે છે, એટલે કે એક કલાકમાં લગભગ 10,000 નર બચ્ચાં મૃત્યુ પામે છે.

મેકરેટર શું છે અને તે પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમનું ઉલ્લંઘન કેવી રીતે કરે છે?

મેકરેટર એ એક ઔદ્યોગિક ગ્રાઇન્ડર મશીન છે જેનો ઉપયોગ ખેતરોમાં કચરો નાશ કરવા માટે થાય છે. પરંતુ ઇંડા ઉદ્યોગમાં, તેનો ઉપયોગ જીવંત નર બચ્ચાંને મારવા માટે થાય છે. આ પદ્ધતિને 'ચિક કલિંગ' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે નર બચ્ચાં ઇંડા આપી શકતા નથી અને માંસ ઉદ્યોગ માટે પણ યોગ્ય જાતિના નથી, તેથી આર્થિક રીતે તેમને 'બિનઉપયોગી' ગણવામાં આવે છે.

ભારતીય પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ 1960ની કલમ 11(1)(a) કોઈપણ પ્રાણીને અતિશય પીડા અથવા વેદના આપવાને ગુનો ગણાવે છે. વધુમાં, કલમ 11(1)(l) હેઠળ જીવંત પ્રાણીને મશીન દ્વારા પીસવું એ સ્પષ્ટપણે ગેરકાયદેસર છે. આ હોવા છતાં, કેન્દ્ર સરકારે 1960ના અધિનિયમમાં 2023માં દંડ વધાર્યો છે – પ્રથમ ગુનામાં ₹50,000 સુધીનો દંડ અને પુનરાવર્તિત ગુનામાં ₹1 લાખ સુધીનો દંડ અથવા 3 વર્ષની જેલ અથવા બંને.

કાયદાની ખામી: જૂનો કાયદો, નવો ઉદ્યોગ

સમસ્યા એ છે કે 1960નો કાયદો આધુનિક ફેક્ટરી ફાર્મિંગ પદ્ધતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવ્યો નથી. તેમાં મરઘાં ઉદ્યોગની વિશિષ્ટ પ્રથાઓ જેમ કે મેકરેટર, ગેસ ચેમ્બર, અથવા ડીબીકિંગ (ચાંચ કાપવી) વિશે કોઈ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી. આ કારણે, ઘણી હેચરીઓ કાયદાની ઔપચારિકતા ટાળીને 'આર્થિક કારણોસર' આવી પ્રથાઓ ચાલુ રાખે છે. ગુજરાતમાં, રાજ્ય પ્રાણી કલ્યાણ બોર્ડ (Gujarat Animal Welfare Board) પાસે હેચરીઓનું નિરીક્ષણ કરવાની પૂરતી સ્ટાફ-શક્તિ નથી, જેના કારણે આવી ક્રૂરતા વર્ષોથી ચાલુ છે.

તપાસ ફૂટેજમાં જોવા મળેલા કાયદાકીય ઉલ્લંઘનો

અમારી તપાસ ટીમે મળેલી ફૂટેજનું કાયદાકીય વિશ્લેષણ કરવા માટે પ્રાણી કાયદા નિષ્ણાત ડૉ. મીરા શાહનો સંપર્ક કર્યો. તેમણે પુષ્ટિ કરી કે ફૂટેજમાં ઓછામાં ઓછા પાંચ અલગ-અલગ કાયદાકીય ઉલ્લંઘનો જોવા મળે છે, જે પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ 1960 અને રાજ્યના પશુ ચિકિત્સા નિયમો હેઠળ ગુનાહિત છે.

હેચરી કંપનીનો સત્તાવાર જવાબ શું હતો?

જ્યારે અમે ફૂટેજના આધારે હેચરીના માલિકનો સંપર્ક કર્યો, ત્યારે તેમણે શરૂઆતમાં આરોપોને 'પ્રાણી અધિકાર કાર્યકર્તાઓની ષડયંત્ર' ગણાવીને નકારી કાઢ્યા. જો કે, જ્યારે અમે ચોક્કસ તારીખો અને સમય આપ્યા, ત્યારે તેમણે સ્વીકાર્યું કે મશીન હાજર છે, પરંતુ દાવો કર્યો કે તે 'ફક્ત બીમાર અથવા મૃત બચ્ચાં' માટે વપરાય છે. આ દાવો ફૂટેજ સાથે સીધો વિરોધાભાસ કરે છે, જેમાં સ્પષ્ટપણે સ્વસ્થ, ચપળ બચ્ચાંને મશીનમાં નાખવામાં આવતાં જોવા મળે છે.

ગુજરાત પ્રાણી કલ્યાણ બોર્ડને આ ફૂટેજ સોંપવામાં આવી છે, અને તેઓએ તપાસ શરૂ કરી છે. જો કે, આવી તપાસમાં ઘણી વાર મહિનાઓ લાગે છે, અને ત્યાં સુધીમાં હેચરી પોતાના રેકોર્ડમાં ફેરફાર કરી શકે છે. આ જ કારણ છે કે પશુ કલ્યાણ સંસ્થાઓ હેચરીઓમાં CCTV કેમેરા ફરજિયાત કરવાની અને વાર્ષિક અનાઉન્સ્ડ નિરીક્ષણની માંગ કરી રહી છે.

“મેકરેટર એ માત્ર એક મશીન નથી; તે એક એવી સંસ્કૃતિનું પ્રતીક છે જે જીવંત સંવેદનશીલ પ્રાણીઓને માત્ર ઉત્પાદન એકમો તરીકે જુએ છે. જ્યાં સુધી આપણે આ અદૃશ્ય ક્રૂરતાને સ્વીકારીશું નહીં, ત્યાં સુધી કાયદો ફક્ત કાગળ પર રહેશે.”

શું આ એક અલગ કિસ્સો છે કે ઉદ્યોગની સામાન્ય પ્રથા?

દુર્ભાગ્યે, આ એક અલગ કિસ્સો નથી. વૈશ્વિક સ્તરે, ઉદ્યોગ નિષ્ણાતો સ્વીકારે છે કે નર બચ્ચાંનો નિકાલ એ ઇંડા ઉત્પાદનનો 'અદૃશ્ય ખર્ચ' છે. યુરોપિયન યુનિયનમાં, જર્મની અને ફ્રાન્સ જેવા દેશોએ કાયદેસર રીતે આ પ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ ભારત સહિત મોટાભાગના દેશોમાં તે ચાલુ છે. ભારતમાં, ચિકન ઇંડા ઉત્પાદનમાં ગુજરાત ટોચના 5 રાજ્યોમાં છે, અને અહીં 200 થી વધુ વ્યાવસાયિક હેચરીઓ કાર્યરત છે.

ઉપરોક્ત ચાર્ટ દર્શાવે છે કે ભારતમાં નર બચ્ચાંનો નિકાલ સતત વધી રહ્યો છે, જે ઇંડા ઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિ સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે (ડેટા સ્ત્રોત: નેશનલ એગ કોઓર્ડિનેશન કમિટી, 2025). આ વૃદ્ધિ પર્યાવરણ માટે પણ ચિંતાજનક છે, કારણ કે કચરામાં ફેંકાતા બચ્ચાં વિઘટન દરમિયાન મિથેન ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે, જે ગ્રીનહાઉસ અસરમાં ફાળો આપે છે.

ટકાઉ વિકલ્પો: શું આ પ્રથા બદલી શકાય છે?

જર્મનીમાં, 'ઇન-�વો' અથવા 'સેક્સિંગ' તકનીક વિકસાવવામાં આવી છે, જે ઇંડાના ઉકાળવાના 9મા દિવસે લિંગ નક્કી કરી શકે છે, જેથી નર ઇંડાને ઉકાળવામાં જ ન આવે. આ ટેક્નોલોજી હવે વ્યાપારી રીતે ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ ભારત જેવા દેશોમાં તેની કિંમત ઊંચી છે. ગુજરાતમાં કેટલીક સ્ટાર્ટઅપ્સ આ દિશામાં કામ કરી રહી છે, પરંતુ મોટી હેચરીઓ ખર્ચના કારણે તેને અપનાવવામાં અનિચ્છા દર્શાવે છે.

ગ્રાહકો તરીકે તમે શું કરી શકો? કાર્યવાહીના 5 રસ્તા

લેબલ પર લાલ ધ્વજ: શું ધ્યાન રાખવું?

પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ અને ગુજરાતમાં અરજી કેવી રીતે કરવી?

જો તમે કોઈ હેચરી અથવા ફાર્મમાં પ્રાણી ક્રૂરતા જુઓ છો, તો તમે ગુજરાત પ્રાણી કલ્યાણ બોર્ડને ફરિયાદ કરી શકો છો. ફરિયાદમાં તારીખ, સમય, સ્થળ અને શક્ય હોય તો ફોટો કે વીડિયો પુરાવા સાથે આપવા જોઈએ. વધુમાં, તમે સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનમાં પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ 1960 હેઠળ FIR દાખલ કરી શકો છો. એ યાદ રાખો કે આ કાયદો સમગ્ર ભારતમાં લાગુ પડે છે, અને ગુજરાતમાં તેનું અમલીકરણ રાજ્ય પોલીસ અને પશુપાલન વિભાગ દ્વારા થાય છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું ભારતમાં મેકરેટર ગેરકાયદેસર છે?

હા, જીવંત બચ્ચાંને મેકરેટરમાં પીસવું એ પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ 1960ની કલમ 11(1)(l) હેઠળ ગેરકાયદેસર છે. આ કલમ ખાસ કરીને જીવંત પ્રાણીને મશીન દ્વારા કચડી નાખવાની પ્રક્રિયાને ગુનો ગણાવે છે. જો કે, અમલીકરણનો અભાવ અને કાયદામાં સ્પષ્ટતાનો અભાવ હોવાથી ઘણી હેચરીઓ આ પ્રથા ચાલુ રાખે છે.

ગુજરાતમાં પ્રાણી ક્રૂરતાની ફરિયાદ ક્યાં કરવી?

ગુજરાતમાં, તમે ગુજરાત પ્રાણી કલ્યાણ બોર્ડ, સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશન અથવા જિલ્લા પશુપાલન અધિકારીને ફરિયાદ કરી શકો છો. ફરિયાદમાં શક્ય તેટલા વધુ પુરાવા (ફોટો, વીડિયો, સાક્ષી) આપવા જોઈએ. તમે ઓનલાઇન પોર્ટલ 'e-FIR' દ્વારા પણ ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો, જે ગુજરાત પોલીસની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ છે.

શું 'કેજ-ફ્રી' ઇંડા નર બચ્ચાંના નિકાલને અટકાવે છે?

ના, 'કેજ-ફ્રી' લેબલનો અર્થ ફક્ત એ છે કે મરઘીઓને પાંજરામાં નથી રાખવામાં આવતી. તેનો અર્થ એ નથી કે નર બચ્ચાંનો નિકાલ થતો નથી. નર બચ્ચાંનો નિકાલ એ એક અલગ પ્રક્રિયા છે જે હેચરીમાં થાય છે, અને તેનો સંબંધ મરઘીઓના રહેઠાણ કરતાં નથી. ફક્ત એવા પ્રમાણપત્રો જ ખાતરી આપી શકે છે જે ખાસ કરીને 'નર બચ્ચાં મૈત્રીપૂર્ણ' હોવાનું જણાવે છે.

શું વેગન ઇંડા વિકલ્પો ખરેખર કામ કરે છે?

હા, રસોઈમાં વેગન ઇંડા વિકલ્પો ખૂબ અસરકારક છે. ચણાનો લોટ (બેસન) ઓમ્લેટ અને વેજીટેબલ ભજિયા માટે ઉત્તમ છે, જ્યારે અળસીના બીજનો પાવડર પાણીમાં ભેળવીને બેકિંગમાં બાઈન્ડર તરીકે વાપરી શકાય છે. ટોફુનો ઉપયોગ સ્ક્રેમ્બલ્ડ ઇંડાના વિકલ્પ તરીકે થાય છે. આ વિકલ્પો માત્ર ક્રૂરતા-મુક્ત જ નથી, પરંતુ ઓછા કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ધરાવે છે.

પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ 1960માં તાજેતરમાં શું ફેરફાર થયો છે?

2023માં, કેન્દ્ર સરકારે પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ 1960માં સંશોધન કરીને દંડની રકમમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો. હવે પ્રથમ ગુનામાં ₹50,000 સુધીનો દંડ અને પુનરાવર્તિત ગુનામાં ₹1 લાખ અથવા 3 વર્ષની જેલની જોગવાઈ છે. આ સંશોધનનો ઉદ્દેશ્ય પ્રાણી ક્રૂરતા સામે કડક કાર્યવાહી કરવાનો છે, પરંતુ હજુ પણ ઘણા રાજ્યોમાં અમલીકરણની કમી છે.

મુખ્ય ઉપાયો