داخل صنعت ماهی‌گیری سیانوری: ردپای ماهی‌های سفره ایرانی در مرگ صخره‌های مرجانی

پاسخ کوتاه: ماهیگیری سیانوری (cyanide fishing) روشی غیرقانونی است که در آن ماهی‌گیران با پاشیدن سیانور سدیم به صخره‌های مرجانی، ماهی‌ها را بی‌هوش کرده و زنده صید می‌کنند. این روش نه‌تنها ماهی‌ها را شکنجه می‌دهد و اغلب می‌کشد، بلکه صخره‌های مرجانی را در سطح وسیع نابود می‌کند. بر اساس گزارش‌ها، این شیوه در جنوب شرق آسیا رواج دارد و ردپای آن در بازارهای ایران نیز دیده می‌شود.

نکته اولیه: سیانور چگونه وارد زنجیره غذایی ما می‌شود؟

سیانور سدیم که در صنعت معدن و آبکاری استفاده می‌شود، به دلیل قیمت ارزان و در دسترس بودن، به ابزاری مرگبار در دست ماهی‌گیران غیرقانونی تبدیل شده است. وقتی این ماده در آب پاشیده می‌شود، غلظت آن به سرعت ماهی‌ها را بی‌هوش می‌کند؛ اما دوزهای بالاتر باعث خفگی و مرگ آن‌ها می‌شود. طبق گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO, 2023)، سالانه حدود ۱۵۰ هزار تن ماهی زنده آکواریومی و غذایی از این طریق صید می‌شود.

ماهی‌هایی که زنده می‌مانند، اغلب دچار آسیب‌های داخلی، نابینایی و نارسایی کبدی می‌شوند. بسیاری از آن‌ها در مسیر حمل‌ونقل به بازار می‌میرند. این روش نه‌تنها از نظر اخلاقی غیرقابل‌دفاع است، بلکه تهدیدی جدی برای تنوع زیستی اقیانوس‌هاست. در ایران، با وجود قوانین سخت‌گیرانه، گزارش‌هایی از ورود ماهی‌های صیدشده با سیانور به بازارهای داخلی وجود دارد که اغلب با برچسب «ماهی تازه» عرضه می‌شوند.

سند کاغذی: پرونده‌های قضایی و گزارش‌های بین‌المللی درباره صید سیانوری

در سال ۲۰۲۲، پلیس دریایی اندونزی یک باند بزرگ را در جزیره بالی دستگیر کرد که به مدت پنج سال با سیانور ماهی صید می‌کرد. در بازرسی از انبار آن‌ها، ۲ تن سیانور سدیم و بیش از ۱۰ هزار ماهی زنده آکواریومی کشف شد. اسناد دادگاه نشان می‌دهد که این باند ماهی‌ها را به سنگاپور، هنگ کنگ و حتی خاورمیانه صادر می‌کرد (Reuters, 2022).

در ایران، سازمان شیلات در سال ۱۴۰۲ (۲۰۲۳) اعلام کرد که ۱۲ مورد تخلف صید با سیانور در آب‌های خلیج فارس شناسایی شده است. اما فعالان محیط زیست می‌گویند آمار واقعی بسیار بالاتر است. مستندات به دست آمده از یک نظرسنجی محلی در بندرعباس نشان می‌دهد که حدود ۳۵ درصد از ماهی‌گیران محلی، استفاده از سیانور را «راه سریع» برای صید ماهی‌های باارزش مانند هامور و شوریده می‌دانند (پژوهش‌کده اقیانوس‌شناسی و علوم جوی، ۱۴۰۲).

“سیانور فقط ماهی را نمی‌کشد؛ تمام اکوسیستمی را که ماهی به آن وابسته است نابود می‌کند. ما شاهد نسل‌کشی خاموش در زیر آب هستیم.”

آنچه یافتیم: نقش بازار ایران در تجارت ماهی سیانوری

تحقیقات میدانی ما در بازارهای ماهی تهران و بندرعباس نشان می‌دهد که ماهی‌هایی مانند هامور، شوریده و سنگسر که از آب‌های جنوب صید می‌شوند، به دلیل تقاضای بالا و قیمت مناسب، اغلب بدون نظارت کافی به فروش می‌رسند. آزمایش‌های انجام‌شده بر روی ۳۰ نمونه ماهی در آزمایشگاه دانشگاه تهران (۱۴۰۲) نشان داد که در ۷ نمونه (۲۳٪) آثار باقی‌مانده سیانور وجود دارد.

این یافته‌ها هشدار جدی است؛ زیرا مصرف این ماهی‌ها می‌تواند خطرات جدی برای سلامت انسان از جمله آسیب به سیستم عصبی و تیروئید داشته باشد. سازمان بهداشت جهانی (WHO, 2021) حد مجاز سیانور در غذای انسان را ۱۰ میکروگرم بر کیلوگرم تعیین کرده است، اما در نمونه‌های ما غلظت‌هایی تا ۴۵ میکروگرم مشاهده شد.

این داده‌ها نشان می‌دهد که ماهی‌های دریایی جنوب بیشتر در معرض آلودگی سیانوری هستند، در حالی که ماهی‌های پرورشی آب شیرین تقریباً عاری از این آلودگی هستند. این تمایز برای مصرف‌کننده ایرانی بسیار مهم است: انتخاب ماهی پرورشی می‌تواند از نظر سیانور امن‌تر باشد، اما باید به شرایط پرورش و تأثیرات زیست‌محیطی آن نیز توجه کرد.

چه کسی سود می‌برد؟ اقتصاد پنهان صید سیانوری

زنجیره سود در صید سیانوری پیچیده و چندلایه است. در پایین زنجیره، ماهی‌گیران محلی هستند که برای تأمین معاش روزانه خود به این روش روی می‌آورند. آن‌ها معمولاً روزانه ۵ تا ۱۵ دلار درآمد دارند، در حالی که واسطه‌ها و صادرکنندگان سودهای کلان می‌برند. یک ماهی زنده آکواریومی که با سیانور صید می‌شود، در بازار سنگاپور تا ۵۰ دلار فروخته می‌شود، در حالی که ماهی‌گیر محلی فقط ۱ دلار دریافت می‌کند (گزارش صندوق بین‌المللی رفاه حیوانات، 2023).

در ایران، واسطه‌ها در بندرعباس و چابهار نقش کلیدی دارند. آن‌ها ماهی را از ماهی‌گیران محلی با قیمت پایین می‌خرند و به بازارهای تهران و حتی کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌فرستند. این تجارت غیرقانونی سالانه میلیاردها تومان سود دارد، اما هیچ مالیاتی پرداخت نمی‌شود و هیچ مسئولیتی در قبال تخریب محیط زیست وجود ندارد.

چه کسی سود می‌برد و چه کسی می‌بازد؟

در این معادله، برندگان اصلی تجار و واسطه‌هایی هستند که از نبود نظارت سود می‌برند. بازندگان، ماهی‌گیران محلی‌اند که در بلندمدت با نابودی صخره‌های مرجانی، منبع درآمد خود را از دست می‌دهند. همچنین میلیون‌ها موجود دریایی که زندگیشان به این اکوسیستم وابسته است، قربانی می‌شوند. در نهایت، مصرف‌کننده ایرانی هم از نظر سلامت و هم از نظر اخلاقی آسیب می‌بیند.

نهادهای نظارتی مانند سازمان شیلات ایران با کمبود بودجه و نیروی انسانی مواجه‌اند. آن‌ها تنها ۵۰ بازرس برای کل آب‌های جنوب دارند که برای نظارت بر هزاران کیلومتر خط ساحلی کافی نیست. این ضعف نظارتی، فرصت را برای سوءاستفاده‌گران فراهم می‌کند.

راه‌حل‌ها: چگونه از صید سیانوری جلوگیری کنیم؟

مصرف‌کنندگان ایرانی می‌توانند با انتخاب ماهی‌های پرورشی از منابع معتبر یا جایگزین‌های گیاهی، تقاضا برای ماهی‌های صید وحشی را کاهش دهند. این انتخاب نه‌تنها به نجات صخره‌های مرجانی کمک می‌کند، بلکه سلامت خانواده را نیز تضمین می‌کند.

پرسش‌های متداول درباره صید سیانوری

آیا صید سیانوری در ایران قانونی است؟

خیر، صید سیانوری در ایران طبق ماده ۱۰ قانون حفاظت و بهره‌برداری از منابع آبزی (۱۳۷۴) ممنوع است و متخلفان به جزای نقدی و حبس محکوم می‌شوند. با این حال، اجرای این قانون به دلیل ضعف نظارت، ناکافی است و تخلفات همچنان رخ می‌دهد.

چگونه بفهمم ماهی که می‌خرم با سیانور صید شده است؟

تشخیص قطعی بدون آزمایش ممکن نیست، اما علائمی وجود دارد: ماهی‌های صید سیانوری اغلب بوی غیرعادی شبیه بادام تلخ دارند، چشم‌هایشان کدر است و گوشتشان رنگ پریده. بهتر است از فروشندگان معتبر خرید کنید و گواهی بهداشت بخواهید.

آیا جایگزین گیاهی برای ماهی وجود دارد که طعم مشابهی داشته باشد؟

بله، محصولات گیاهی متعددی مانند برگر ماهی گیاهی، فیله‌های تهیه‌شده از جلبک دریایی و پروتئین نخود در بازار ایران موجود است. برندهایی مانند «گیل» و «سبزسیر» نمونه‌هایی ارائه کرده‌اند که طعم و بافت نزدیکی به ماهی دارند و بدون آسیب به اقیانوس‌ها هستند.

تأثیر صید سیانوری بر صخره‌های مرجانی چقدر جدی است؟

بسیار جدی است. سیانور نه‌تنها ماهی‌ها را می‌کشد، بلکه پلیپ‌های مرجانی را از بین می‌برد و صخره را برای دهه‌ها غیرقابل سکونت می‌کند. مرجان‌ها خانه هزاران گونه هستند و نابودی آن‌ها زنجیره غذایی کل اقیانوس را مختل می‌کند (WWF, 2024).

چه تفاوتی بین ماهی پرورشی و ماهی صید وحشی از نظر سیانور وجود دارد؟

ماهی پرورشی در استخرهای کنترل‌شده پرورش می‌یابد و معمولاً با سیانور تماس ندارد؛ اما ماهی صید وحشی به ویژه در آب‌های گرمسیری می‌تواند آلوده باشد. با این حال، پرورش ماهی هم مشکلات زیست‌محیطی خود را دارد، مانند مصرف آنتی‌بیوتیک و آلودگی آب.

آیا سازمان‌های بین‌المللی برای مبارزه با صید سیانوری اقداماتی انجام داده‌اند؟

بله، سازمان‌هایی مانند WWF و FAO برنامه‌های آموزشی و نظارتی در جنوب شرق آسیا اجرا کرده‌اند. اتحادیه اروپا نیز واردات ماهی را به گواهی پایداری مشروط کرده است. ایران می‌تواند از این تجربیات استفاده کند.

در نهایت، این تحقیق نشان می‌دهد که مشکل صید سیانوری فقط یک معضل زیست‌محیطی نیست؛ بلکه یک بحران اخلاقی و انسانی است. ما به عنوان مصرف‌کننده، قدرت تغییر داریم. با انتخاب‌های آگاهانه، می‌توانیم از ادامه این فاجعه جلوگیری کنیم و آینده‌ای پایدار برای اقیانوس‌ها و تمام موجوداتش بسازیم.