ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖਤਰਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਸਮਝਾਇਆ

**ਸੰਖੇਪ ਜਵਾਬ:** ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਾ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ ਫਾਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ ਨੇਚਰ (IUCN, 2024) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 40% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਖੇਤੀ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਪਰਾਗਣ, ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ, ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 45% ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ (PAU, 2025)। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ICAR) ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (ICAR, 2024)।

ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਸਿਰਫ਼ ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਜੁਗਨੂਆਂ, ਤਿਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੁਝ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 60% ਤੱਕ ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਸਥਾ, 2025)। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਕੋਈ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣੇ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਸਾਰ

PAU ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਵਰਤੋਂ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ, 2023)। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਹ ਮਾਅਨੇ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਫਸਲਾਂ, ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅਣਥੱਕ ਕਾਮੇ ਹਨ। ਉਹ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 70% ਫਸਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਾਗਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ (FAO, 2022)। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਸਰ੍ਹੋਂ, ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕੀੜੇ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਟ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵੀ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘਰੇਲੂ ਚਿੜੀ ਅਤੇ ਮੋਰ, ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਵਿਭਾਗ, 2024)।

“ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਖਤਰਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣੇ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦੇ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।”

ਕੌਣ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ: ਕਿਸਾਨ, ਖਪਤਕਾਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟਦੀ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਸਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ 60% ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ 10-20% ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਰਾਗਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ, 2024)।

ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਘਟਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨਾਲ ਸਪਲਾਈ ਘਟੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰ, ਜੋ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ (ਬੰਬੇ ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ, 2023)।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਲਾਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਲਗਭਗ ₹3,000 ਤੋਂ ₹5,000 ਤੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫੀ ਵੱਧ ਹੈ (ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2024)। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਘਟਦੀ ਹੈ।

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਨਿਓਨੀਕੋਟਿਨੌਇਡ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਹਨ (ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ, 2023)। ਇਹ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੱਤੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਉਂਦੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਖੇਤੀ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵੀ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਹੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀੜਿਆਂ ਲਈ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੱਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੀ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ (IPCC, 2022)।

ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ: ਹੱਲ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀਆਂ

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਠੋਸ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨੀਤੀ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਤਰਨਾਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, 2025)। ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (IPM) ਵੱਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। IPM ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਯੋਜਨਾ

ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਖਾਸ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬੋਰਡ (PSBB) ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ 'ਪਰਾਗਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਧਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਘੱਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ, ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਠੋਸ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ

ਕੀ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU, 2025) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 45% ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਵਰਤੋਂ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਓਨੀਕੋਟਿਨੌਇਡ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ। ਇਹ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ, 2023)।

ਕੀ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟਦੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜਮੁਖੀ। ਪਰਾਗਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ 10-25% ਤੱਕ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ (FAO, 2022)।

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਮ ਲੋਕ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਆਮ ਲੋਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਕੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ 'ਤੇ ਕੋਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਰਾਗਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, 2025)। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ