ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿੰਨਾ ਹੈ? ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਹੱਲ

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਗਲੋਬਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 14.5% ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸੈਕਟਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ (FAO, 2023)। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੀਥੇਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗੈਸਾਂ ਕਾਰਨ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੱਲ ਹੈ।

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ?

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਗਠਨ (FAO) ਦੇ 2023 ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖ-ਕਾਰਨ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦਾ 14.5% ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (CO₂), ਮੀਥੇਨ (CH₄), ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ (N₂O) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਸਾਰੇ ਗਲੋਬਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ (ਜਹਾਜ਼, ਟਰੱਕ, ਕਾਰਾਂ) ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 13% ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ — ਲਗਭਗ 44% — ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਵਾਂ, ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਾਚਨ ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਢਿੱਡ ਫੁਲਾਉਣ ਕਾਰਨ ਮੀਥੇਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੀਥੇਨ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗੈਸ ਹੈ ਜੋ 100 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ CO₂ ਨਾਲੋਂ 28 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਗਰਮੀ ਫੜਦੀ ਹੈ (IPCC, 2021)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਚਾਰੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵੀ ਨਿਕਾਸ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਕ ਰਾਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2.5 ਮਿਲੀਅਨ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਮੱਝਾਂ ਹਨ (ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, 2024)। ਇਹਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਫੁਲਾਉਣ ਅਤੇ ਖਾਦ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਮੀਥੇਨ ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਡੇਅਰੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 1.2 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 12% ਬਣਦੀ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਐਨਰਜੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਏਜੰਸੀ, 2023)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਚਾਰੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖਾਦਾਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਵੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 265 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ (IPCC, 2021)।

ਕੀ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ?

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨੀ ਹੈ। IPCC ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਮੁਲਾਂਕਣ ਰਿਪੋਰਟ (2022) ਅਨੁਸਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਰਤੋਂ ਸੈਕਟਰ ਮਿਲ ਕੇ ਲਗਭਗ 22% ਨਿਕਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਮੀਥੇਨ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਸੋਇਆ ਚਾਰੇ ਲਈ, ਕਾਰਬਨ ਸੋਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਧੂ CO₂ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਕਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਬਨ ਸਿੰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (WWF, 2023)।

“ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਏ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੁਰਾਕੀ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਲਵਾਯੂ ਨਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।”

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਉਪਾਅ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਭੋਜਨ-ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਬਨ ਫੁੱਟਪ੍ਰਿੰਟ ਨੂੰ 73% ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 2023)। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਲਵਾਯੂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪਰ, ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੀਤੀਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2023 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੇਅਰੀ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਉਪਾਅ ਸੀਮਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੂਲ ਸਮੱਸਿਆ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੈ।

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ?

ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ 2023 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ ਭੋਜਨ-ਸਬੰਧੀ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ 73% ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਖੁਰਾਕ 63% ਅਤੇ ਲਘੂ-ਮਾਸਾਹਾਰੀ (ਘੱਟ ਮੀਟ) 45% ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਛੋਲੇ, ਦਾਲਾਂ, ਸਰਸੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਅਤੇ ਮੀਟ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟਾ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਕਾਸ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਕੀ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਊਰਜਾ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸੈਕਟਰ ਵੀ ਨਿਕਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਦਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੱਕ 2022 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਦੀ ਖਪਤ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ 68% ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਪ੍ਰੋਸੀਡਿੰਗਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, 2022)।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਵੇਗੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 77% ਹਿੱਸਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਉਗਾਉਣ ਅਤੇ ਚਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (FAO, 2023)। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਸੋਖਣ ਵਾਲੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਵਾਧੂ ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸੋਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇਗਾ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

ਕੀ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਗੈਸਾਂ ਛੱਡਦੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਛੱਡਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 28 ਅਤੇ 265 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ (IPCC, 2021)। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਗਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੀਥੇਨ ਕਿੱਥੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਫੁਲਾਉਣ ਤੋਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਕਾਰਨ ਵੀ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਡੇਅਰੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੱਧ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਐਨਰਜੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਏਜੰਸੀ, 2023)।

ਕੀ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਸਤੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੀਟ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਨਾਲੋਂ ਸਸਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਲਾਂ, ਛੋਲੇ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਭੋਜਨ ਖਰਚੇ ਨੂੰ 20-30% ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 2024)।

ਕੀ ਸਰਕਾਰ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਨੀਤੀ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ?

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੇਅਰੀ ਯੋਜਨਾ (2023) ਦੇ ਤਹਿਤ ਮੀਥੇਨ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਬਾਇਓਗੈਸ ਪਲਾਂਟਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਉਪਅ ਸੀਮਤ ਹਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ 2024 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸੌਦਾ ਨੀਤੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਕੀ ਮੀਟ ਖਾਣ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਮੀਟ ਉਤਪਾਦਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲਾਲ ਮੀਟ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਧ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਬੀਫ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 60 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ CO₂ ਬਰਾਬਰ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਦਾਲਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ 2 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ CO₂ ਬਰਾਬਰ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (Our World in Data, 2023)। ਇਸ ਲਈ, ਮੀਟ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟਾਉਣਾ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।

ਕੀ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਈਏ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਈਏ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਦੇ ਹੱਲ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ (EAT-Lancet, 2019)।