ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਦੀਆਂ 8 ਮਿੱਥਾਂ ਡਿਬੰਕਡ: ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਬਨ ਬੋਝ

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 14.5% ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ (FAO, 2023), ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੀਥੇਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਰਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਮੀਟ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬੋਝ ਖੇਤੀ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਿੱਥ 1: ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 5% ਕਾਰਨ ਹੈ

ਇਹ ਮਿੱਥ ਅਕਸਰ ਉਦਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ — ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ — ਨੂੰ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਬਰਾਬਰ (CO2e) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲਗਭਗ 14.5% ਬਣਦਾ ਹੈ (FAO, 2023)। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਾਚਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਮੀਥੇਨ, ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਚਾਰੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, IPCC (2022) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੁੱਲ ਮਾਨਵ-ਜਨਿਤ ਨਿਕਾਸ ਦਾ 22-37% ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਸ਼ੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ, ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਹੋਰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਮਿੱਥ 2: ਮੀਥੇਨ ਜਲਵਾਯੂ ਲਈ ਓਨਾ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨਾ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ

ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮੀਥੇਨ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਸੋਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲੋਂ 80 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ (IPCC, 2021)। ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 32% ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ (UNEP, 2022)। ਇਸ ਲਈ, ਮੀਥੇਨ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 20 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 30 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ, 2024)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਾਸ, ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਜਲਵਾਯੂ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

“ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੈਕਟਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਲਵਾਯੂ ਨਿਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੁੱਦਾ ਹੈ।”

ਮਿੱਥ 3: ਕੁਦਰਤੀ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਕਾਰਬਨ ਨਿਰਪੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਾਰਬਨ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੌਲੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵੱਧ ਚਾਰਾ ਖਪਤ (Garnett et al., 2017)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਕਸਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਧੂ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਸ਼ੂ ਸਥਿਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਦਲੀਲ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਕਾਰਬਨ ਨਿਰਪੱਖ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ।

ਮਿੱਥ 4: ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕਾਰਬਨ ਬੋਝ ਊਰਜਾ ਸੈਕਟਰ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ

ਜਦੋਂ ਕਿ ਊਰਜਾ ਸੈਕਟਰ ਕੁੱਲ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸੈਕਟਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਲਗਭਗ 14% ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ 14.5% (FAO, 2023)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ — ਪੈਦਾਵਾਰ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ — ਨੂੰ ਜੋੜੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੁੱਲ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (IPCC, 2022)।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ, ਪਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਰਾਜ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ (Punjab State Action Plan on Climate Change, 2021) ਅਨੁਸਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁੱਲ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 30% ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਮਿੱਥ 5: ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ

ਇਹ ਦਲੀਲ ਅਕਸਰ ਉਦਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਵੇਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ। ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਉਦਯੋਗ 2030 ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਨਵੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ (Good Food Institute, 2023)।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੁੱਖ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੈ, ਦਾਲਾਂ, ਦਾਲਚੀਨੀ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਮਿੱਥ 6: ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ

ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਜਲਵਾਯੂ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗਾ। IPCC (2022) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ 2050 ਤੱਕ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 8 ਗੀਗਾਟਨ ਸਾਲਾਨਾ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਫਾਇਦੇ ਹਨ — ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮਿੱਥ 7: ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਮੀਥੇਨ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ

ਇਹ ਮਿੱਥ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਮੀਥੇਨ ਜੀਵ-ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਾਰਬਨ ਚੱਕਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਕੁਦਰਤੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਗ ਕਾਰਨ ਵਧੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਾਧੂ ਨਿਕਾਸ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨ ਦਾ ਮੀਥੇਨ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਾਸ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਮੀਥੇਨ ਦਾ ਨਿਕਾਸ 2010 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ ਲਗਭਗ 30% ਵਧਿਆ ਹੈ (UNEP, 2022)। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਪਾਅ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਮਿੱਥ 8: ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਪਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ

ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ) ਕੁਝ ਨਿਕਾਸ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲਣ ਲਈ, ਪਸ਼ੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 50% ਘਟਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ (EAT-Lancet, 2019)। ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਸੁਧਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਮੀਟ ਦੀ ਖਪਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵੱਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

ਕੀ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ?

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 14.5% ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ (FAO, 2023), ਜੋ ਕਿ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸੈਕਟਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਵੀਗਨ ਖੁਰਾਕ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਬਨ ਫੁੱਟਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50% ਤੱਕ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ (Poore & Nemecek, 2018)। ਜੇਕਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕ ਅਪਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ 8 ਗੀਗਾਟਨ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਰਾਜ ਦੇ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 30 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਸ਼ੂ ਹਨ (ਪੰਜਾਬ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ, 2024)। ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੈਕਟਰ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁੱਲ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਲਗਭਗ 30% ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇਗੀ?

ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਚਾਰਾ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਸਿੱਧੇ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਧੇਗੀ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (Cassidy et al., 2013)।

ਕੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ?

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ (NAPCC) ਦੇ ਤਹਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਪਰ ਖਪਤ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਠੋਸ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ