ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੋਤਲਾਂ ਦਾ ਕੂੜਾ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ

**ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ:** ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ (DRS) ਉਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖਪਤਕਾਰ ਬੋਤਲਾਂ ਜਾਂ ਡੱਬਿਆਂ ਲਈ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰਕਮ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਭਾਂਡਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨ 'ਤੇ ਉਹ ਰਕਮ ਵਾਪਸ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਕੀਮਾਂ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਦਰਾਂ ਨੂੰ 90% ਤੱਕ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕੂੜਾ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, DRS ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਹੱਲ ਹੈ।

ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?

ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਡਰਿੰਕ ਖਰੀਦਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬੋਤਲ ਜਾਂ ਡੱਬੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ₹5 ਤੋਂ ₹10) ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਖਾਲੀ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਰਿਟਰਨ ਪੁਆਇੰਟ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੂੜਾ ਨਾ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਵਾਪਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਜਰਮਨੀ, ਨਾਰਵੇ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਕੀਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ 98% ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਤਲਾਂ ਵਾਪਸ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 30% ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਤਲਾਂ ਰੀਸਾਈਕਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (Reloop, 2024)। ਇਹ ਅੰਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ DRS ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੋਤਲਾਂ ਦੇ ਕੂੜੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 1.2 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕੂੜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 40% ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੀਸਾਈਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ, 2024)। ਬਾਕੀ ਕੂੜਾ ਨਦੀਆਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਕੂੜਾ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲਜੀਵਾਂ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕੂੜਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਵਾਰਾ ਪਸ਼ੂ ਅਕਸਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੋਤਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2023 ਵਿੱਚ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਔਸਤਨ 15 ਮਾਮਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਖਾਣ ਕਾਰਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ (ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੰਡੀਆ, 2023)। DRS ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਤਲਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਹੋਵੇਗੀ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕੂੜੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਕੀ ਹਨ?

ਕੀ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ?

ਹਾਂ, DRS ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਦਰਾਂ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਲੈਂਡਫਿਲ ਜਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਵੀਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ ਏਜੰਸੀ ਦੇ 2022 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, DRS ਨਾਲ ਪਲਾਸਟਿਕ ਬੋਤਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਬਨ ਫੁੱਟਪ੍ਰਿੰਟ ਨੂੰ 30-40% ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, DRS ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸਰਚ ਗੇਟ ਦੇ 2021 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, DRS ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਾਂ 'ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ 40% ਤੱਕ ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੱਛੂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਅਕਸਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਸਮਝ ਕੇ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਕੀ ਹਨ?

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ DRS ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਹੈ — ਰਿਟਰਨ ਪੁਆਇੰਟ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸਟੋਰੇਜ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੁਣੌਤੀ ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ DRS ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਦਾ ਪੈਸਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੇਰਲ ਅਤੇ ਗੋਆ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਫਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਮੀਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?

ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਘਾਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਇਹ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਨਵੀਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਇੰਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਜੋ ਕਿ ਧਰੁਵੀ ਰਿੱਛ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਖਤਰਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, DRS ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਬੋਝ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ?

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵੇਸਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਲਈ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ 2023 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰਾਫਟ ਨੀਤੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ DRS ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ DRS ਨੂੰ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੂੜੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ DRS ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ DRS ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ?

ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਂ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਕੇ DRS ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਕ ਵਿਧਾਇਕ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖੋ ਅਤੇ DRS ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੋ। ਦੂਜਾ, ਉਹਨਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਤੋਂ ਬਚੋ ਜੋ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੋ ਜੋ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤੀਜਾ, ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਓ। ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ DRS ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਐਨਜੀਓ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਮੂਹ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੋ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਓ।

“ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਸਿਰਫ ਕੂੜਾ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ — ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹਨ। ਹਰ ਬੋਤਲ ਜੋ ਵਾਪਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਜਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।”

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

ਕੀ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਦੀ ਰਕਮ ਕਾਰਨ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਖਪਤਕਾਰ ਬੋਤਲ ਵਾਪਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰਕਮ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਸਤੀ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਵੇ ਵਿੱਚ, DRS ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਨਾਰਵੇਜੀਅਨ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ ਏਜੰਸੀ, 2023)।

ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹੜੇ ਭਾਂਡੇ ਕਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, DRS ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੇ ਡੱਬੇ ਅਤੇ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਟਨ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀਈਟੀ ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕੂੜਾ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਦੀ ਰਕਮ ਕਿੰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ?

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਦੀ ਰਕਮ ₹5 ਤੋਂ ₹10 ਪ੍ਰਤੀ ਬੋਤਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਕਮ ਇੰਨੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੋਤਲ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਇੰਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਵੇ। ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ, ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਲਗਭਗ €0.25 (ਲਗਭਗ ₹22) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕੀ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਨਾਲ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, DRS ਦਾ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਫਾਇਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਬਾੜੀਆ ਅਤੇ ਕੂੜਾ ਚੁਗਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਬੋਤਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੂੜਾ ਚੁਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ (ਆਈਐਲਓ, 2020)। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ DRS ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ 6-12 ਮਹੀਨੇ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ 2-3 ਸਾਲ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ, ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਿਰਫ 8 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਕੀ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?

ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹਾਂ। ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੀਟ ਦੇ ਪੈਕੇਟ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ। ਜੇਕਰ DRS ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਦੀ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੂੜਾ ਘਟੇਗਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮੀਥੇਨ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਰਿਟਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਸਿਰਫ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ — ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਸਾਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਆਓ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀਏ।