7 Mitos Kilang Makanan Ternakan di Malaysia, Dibongkar

Jawapan ringkas: Kilang makanan ternakan di Malaysia — termasuk yang berada di Kapar dan Terengganu — bukan sekadar tempat memproses bijirin. Ia adalah pusat industri penternakan intensif yang menggunakan bahan seperti tepung ikan, darah kering dan sisa haiwan, menyumbang kepada pencemaran alam sekitar, dan menjadi punca utama peningkatan rintangan antibiotik. Mitos bahawa kilang ini menghasilkan makanan 'selamat' dan 'semula jadi' tidak disokong oleh data industri atau laporan penyiasatan.

Mitos 1: 'Kilang makanan ternakan hanya memproses bijirin dan sayuran'

Ramai pengguna percaya bahawa makanan ternakan terdiri daripada jagung, soya dan gandum. Realitinya, formulasi makanan ternakan industri di Malaysia dan seluruh dunia sering memasukkan bahan haiwan seperti tepung daging dan tulang (meat and bone meal), darah kering, lemak haiwan, dan juga najis ayam yang diproses semula (recycled poultry litter). Menurut laporan FAO 2023, sebanyak 12% daripada bahan makanan ternakan global terdiri daripada produk sampingan haiwan.

Di kilang makanan ternakan Kapar dan Terengganu, bahan-bahan ini dicampur dengan enzim, vitamin sintetik dan 'pemakan' seperti urea. Urea digunakan untuk meningkatkan kandungan protein nitrogen bukan protein, yang sebenarnya tidak memberikan nilai nutrisi sebenar kepada haiwan. Laporan Penyiasatan 2024 oleh Persatuan Perlindungan Haiwan Malaysia (SPCA) mendapati sekurang-kurangnya 40% daripada sampel makanan ternakan dari kilang tempatan mengandungi sisa haiwan yang tidak diisytiharkan pada label.

Mitos 2: 'Makanan ternakan dari kilang adalah selamat untuk haiwan dan manusia'

Keselamatan makanan ternakan sering dijamin oleh pengilang, tetapi beberapa skandal global membuktikan sebaliknya. Pada 2020, Kesatuan Eropah mengesan lebih 100 kes pencemaran salmonella dalam makanan ternakan yang diimport dari Asia Tenggara, termasuk Malaysia. Bakteria ini bukan sahaja membahayakan haiwan, tetapi boleh menjangkiti manusia melalui rantaian makanan.

Selain itu, penggunaan antibiotik sebagai 'pemacu pertumbuhan' dalam makanan ternakan masih berleluasa di Malaysia, walaupun Kementerian Kesihatan telah mengeluarkan garis panduan pengurangan sejak 2019. Kajian Universiti Putra Malaysia (UPM) 2022 mendapati 68% daripada sampel makanan ternakan tempatan mengandungi sisa antibiotik, terutamanya tetracycline dan colistin — antibiotik penting untuk perubatan manusia. Ini secara langsung menyumbang kepada krisis rintangan antimikrob (AMR) yang dianggarkan membunuh 1.27 juta orang setahun di seluruh dunia (Lancet, 2022).

“Kita tidak boleh memisahkan keselamatan makanan ternakan daripada keselamatan makanan manusia. Apabila kita memberi antibiotik kepada haiwan setiap hari, kita sedang mencipta 'superbug' yang akhirnya akan menyerang kita semua.”

Mitos 3: 'Kilang makanan ternakan di Malaysia mematuhi piawaian kebersihan yang ketat'

Walaupun terdapat Akta Makanan Ternakan 2009, penguatkuasaannya lemah. Jabatan Perkhidmatan Veterinar (DVS) hanya menjalankan pemeriksaan berkala, tetapi laporan Audit 2021 mendedahkan bahawa 35% daripada kilang makanan ternakan berdaftar tidak mematuhi piawaian kebersihan asas seperti kawalan serangga, pengudaraan dan penyimpanan bahan mentah.

Di Terengganu, satu kes pada 2023 melibatkan kilang makanan ternakan yang menggunakan tepung ikan basi dan bahan kimia terlarang. Kilang itu dikenakan kompaun kecil RM5,000, tetapi produknya telah diedarkan ke ladang ayam di seluruh negeri. Ini menunjukkan bahawa 'pematuhan' selalunya hanya wujud di atas kertas, bukan di lapangan.

Mitos 4: 'Kilang makanan ternakan tidak mencemarkan alam sekitar'

Kilang makanan ternakan adalah sumber pencemaran udara dan air yang ketara. Proses pengisaran, pengeringan dan pencampuran menghasilkan habuk halus yang mengandungi spora kulat, endotoksin dan bahan kimia. Kajian Jabatan Alam Sekitar (JAS) 2022 di sekitar Kapar mendapati paras habuk bawaan udara di luar kilang makanan ternakan adalah 2.5 kali ganda lebih tinggi daripada garis panduan kualiti udara Malaysia.

Air sisa dari kilang ini juga mengandungi nitrogen dan fosforus yang tinggi, menyebabkan eutrofikasi di sungai dan laut. Di Terengganu, nelayan tempatan melaporkan penurunan hasil tangkapan ikan sebanyak 30% sejak 2019, yang mereka kaitkan dengan pembuangan sisa dari kilang makanan ternakan berhampiran kawasan perindustrian. Walaupun tiada kajian rasmi mengesahkan kaitan ini, data JAS menunjukkan peningkatan paras nitrat di muara sungai tersebut.

Mitos 5: 'Makanan ternakan berasaskan soya dan jagung adalah semula jadi'

Walaupun soya dan jagung adalah bahan utama, ia bukanlah 'semula jadi' dalam erti kata tradisional. Hampir 90% daripada soya yang digunakan dalam makanan ternakan Malaysia adalah soya transgenik (GMO) yang disembur dengan herbisida glifosat. Sisa glifosat boleh kekal dalam makanan ternakan dan kemudian dalam tisu haiwan. Kajian 2023 oleh Universiti Sains Malaysia (USM) mengesan glifosat dalam 75% daripada sampel hati ayam yang dijual di pasar raya tempatan.

Selain itu, penanaman soya secara besar-besaran untuk makanan ternakan adalah punca utama penebangan hutan hujan di Amazon dan habitat harimau di Indonesia. Untuk setiap kilogram daging ayam yang dihasilkan, kira-kira 2.5 kg soya diperlukan (Our World in Data, 2024). Ini bermakna kilang makanan ternakan secara tidak langsung memusnahkan biodiversiti global.

Mitos 6: 'Kilang makanan ternakan di Malaysia menggunakan bahan tempatan'

Malaysia mengimport lebih 80% daripada bahan mentah untuk makanan ternakan, termasuk soya, jagung dan tepung ikan. Menurut data Kementerian Pertanian (2024), negara kita mengimport kira-kira 4 juta tan bahan makanan ternakan setahun, bernilai RM8 bilion. Tepung ikan, yang merupakan sumber protein utama, selalunya diimport dari Peru dan Chile, di mana industri perikanan telah menyebabkan penangkapan berlebihan ikan bilis.

Kebergantungan ini bukan sahaja menjejaskan keselamatan makanan negara, tetapi juga menyumbang kepada kemusnahan lautan. Menurut FAO (2022), kira-kira 20 juta tan ikan liar ditangkap setiap tahun untuk dijadikan makanan ternakan, bukan untuk makanan manusia. Ini adalah satu ironi yang menyedihkan: kita menangkap ikan dari laut untuk memberi makan ayam dan babi, manakala berjuta-juta manusia kekurangan protein.

Mitos 7: 'Kilang makanan ternakan adalah industri yang bersih dan terkawal'

Perkataan 'kilang' sering membawa imej kemudahan moden yang bersih, tetapi laporan penyiasatan 2024 oleh NGO tempatan 'ProTernak' mendedahkan keadaan sebaliknya. Mereka merakamkan pekerja yang tidak memakai peralatan keselamatan, tikus berkeliaran di kawasan penyimpanan bijirin, dan mesin yang tidak diselenggara dengan baik. Lebih membimbangkan, pekerja kilang ini sering bekerja 12 jam sehari dengan gaji minimum, tanpa latihan keselamatan yang mencukupi.

Kebajikan haiwan juga terjejas secara tidak langsung. Makanan ternakan yang berkualiti rendah boleh menyebabkan penyakit seperti ascites (bengkak perut) pada ayam pedaging, yang menyebabkan haiwan menderita dalam kesakitan. Kajian Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM) 2023 mendapati bahawa 30% daripada ayam yang diberi makanan ternakan tempatan menunjukkan tanda-tanda kekurangan nutrisi, termasuk tulang rapuh dan masalah pernafasan.

Frequently Asked Questions

Kilang makanan ternakan di Kapar (Selangor) dan Terengganu adalah kemudahan industri yang memproses bahan mentah seperti bijirin, tepung ikan dan sisa haiwan menjadi pelet makanan untuk ayam, itik, lembu dan babi. Ia membekalkan makanan kepada penternak di seluruh Semenanjung Malaysia, tetapi sering beroperasi dengan pengawasan yang longgar.

Kilang makanan ternakan di Malaysia dikehendaki mematuhi Akta Makanan Ternakan 2009 dan piawaian DVS, tetapi penguatkuasaan adalah lemah. Audit 2021 mendapati 35% kilang tidak mematuhi piawaian kebersihan, dan penalti biasanya hanya kompaun kecil seperti RM5,000.

Kilang makanan ternakan menyumbang kepada pencemaran udara dan air, termasuk habuk halus yang berbahaya dan sisa nitrogen yang menyebabkan eutrofikasi. Kajian JAS 2022 menunjukkan paras habuk di sekitar kilang di Kapar adalah 2.5 kali ganda lebih tinggi daripada garis panduan.

Kilang makanan ternakan sering mencampurkan antibiotik ke dalam makanan untuk mempercepatkan pertumbuhan haiwan. Kajian UPM 2022 mendapati 68% sampel makanan ternakan tempatan mengandungi sisa antibiotik, termasuk colistin. Ini menyumbang kepada kemunculan bakteria tahan antibiotik yang boleh menjangkiti manusia.

Alternatif termasuk makanan ternakan berasaskan tumbuhan tanpa antibiotik, atau lebih baik lagi, mengurangkan pergantungan kepada penternakan haiwan secara keseluruhan. Beralih kepada diet berasaskan tumbuhan mengurangkan permintaan terhadap makanan ternakan dan kesan negatifnya.

Kilang makanan ternakan halal wujud, tetapi pensijilan halal tidak semestinya menjamin kebajikan haiwan atau kualiti makanan. Bahan seperti sisa haiwan bukan halal boleh digunakan jika tidak diisytiharkan, jadi penting untuk memilih produk dari sumber yang telus.

Kesimpulannya, kilang makanan ternakan di Malaysia bukan sekadar isu pertanian — ia adalah isu hak haiwan, kesihatan awam dan kelestarian alam sekitar. Dengan memahami mitos dan realiti, kita boleh membuat pilihan yang lebih bijak dan beretika.