ભારતમાં વન્યજીવન કોરિડોર: જૈવવિવિધતા બચાવવાનો સાચો રસ્તો

**ટૂંકો જવાબ:** ભારતમાં વન્યજીવન કોરિડોર એટલે જંગલના બે ભાગોને જોડતી કુદરતી કે કૃત્રિમ રીતે બનાવેલી જમીનની પટ્ટી, જે પ્રાણીઓને સલામત રીતે એક આવાસથી બીજા આવાસમાં જવા દે છે. આ કોરિડોર જૈવવિવિધતા જાળવવા, પ્રાણીઓના જનીનપ્રવાહને ટેકો આપવા અને આબોહવા પરિવર્તન સામે ઇકોસિસ્ટમને સ્થિતિસ્થાપક બનાવવા માટે જરૂરી છે. ભારતમાં હાલ ૫૦થી વધુ માન્યતા પ્રાપ્ત કોરિડોર છે, પરંતુ તેમને વિકાસ અને માનવ પ્રવૃત્તિઓથી ખતરો છે.

વન્યજીવન કોરિડોર એટલે શું અને તે શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

વન્યજીવન કોરિડોર એક એવો ભૌગોલિક વિસ્તાર છે જે બે અથવા વધુ આવાસોને જોડે છે. આ કુદરતી નદી કિનારા, ડુંગરાળ પટ્ટાઓ અથવા જંગલની પટ્ટીઓ હોઈ શકે છે, અને કેટલીક વખત માનવસર્જિત પુલ, અંડરપાસ અથવા ટનલ પણ હોય છે. તેનો હેતુ પ્રાણીઓને સલામત મુસાફરી આપવાનો છે, જેથી તેઓ ખોરાક, સાથી અને નવા પ્રદેશો શોધી શકે.

જૈવવિવિધતા માટે કોરિડોર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે આનુવંશિક વિવિધતા જાળવે છે. જ્યારે પ્રાણીઓ એકાંત વિસ્તારમાં ફસાઈ જાય છે, ત્યારે તેઓ નજીકના સંબંધીઓ સાથે સંવનન કરે છે, જેનાથી આનુવંશિક સમસ્યાઓ અને રોગો વધે છે. કોરિડોર આ સમસ્યા દૂર કરે છે અને પ્રાણીઓની વસ્તીને સ્વસ્થ રાખે છે (IUCN, 2023).

ભારતમાં હાથી, વાઘ, દીપડા અને ગૌર જેવા મોટા પ્રાણીઓને લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવી પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, દક્ષિણ ભારતમાં હાથીઓના કાફલા એક જંગલથી બીજા જંગલમાં જવા માટે પરંપરાગત માર્ગો વાપરે છે. જો આ માર્ગો વિકાસ દ્વારા કાપી નાખવામાં આવે, તો હાથીઓ માનવ વસાહતોમાં પ્રવેશ કરે છે, જે માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ તરફ દોરી જાય છે.

ભારતમાં વન્યજીવન કોરિડોરની સ્થિતિ: આંકડા અને પડકારો

ભારતમાં વન્યજીવન કોરિડોરની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. નેશનલ વાઇલ્ડલાઇફ કોરિડોર ડેટાબેઝ (NWCD) અનુસાર, દેશના ૮૦% થી વધુ કોરિડોર માનવ પ્રવૃત્તિઓથી ભયંકર સ્થિતિમાં છે. મુખ્ય ખતરા છે: હાઇવે, રેલવે લાઇન, વીજ વાડ, ખાણકામ, શહેરીકરણ અને કૃષિ વિસ્તરણ.

ઉદાહરણ તરીકે, કાઝીરંગા-કાર્બી આંગલોંગ કોરિડોર, જે ગેંડા અને હાથીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ છે, તે રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ ૩૭ દ્વારા કાપવામાં આવે છે. આ માર્ગ પર દર વર્ષે અનેક પ્રાણીઓ વાહનોની ટક્કરમાં મૃત્યુ પામે છે. આવી જ રીતે, પશ્ચિમ ઘાટમાં ઘણા કોરિડોર ચાના બગીચા અને વસાહતો દ્વારા ખંડિત થઈ ગયા છે.

ગુજરાતમાં વન્યજીવન કોરિડોર: સિંહ સંરક્ષણનું સફળ ઉદાહરણ

ગુજરાતમાં ગીર જંગલ એશિયાઈ સિંહોનું એકમાત્ર કુદરતી આવાસ છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સિંહોની વસ્તી વધીને ૬૭૪ થઈ છે (ગુજરાત વન વિભાગ, ૨૦૨૦). આટલી મોટી વસ્તી માટે ગીરનો વિસ્તાર નાનો પડતો હોવાથી, સિંહો ધીમે ધીમે નજીકના જંગલોમાં ફેલાઈ રહ્યા છે. આ માટે ગીર-મિતિયાળા કોરિડોર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, જે ગીર અને મિતિયાળા અભયારણ્ય વચ્ચેનો સંપર્ક સાધે છે.

ગુજરાત સરકારે સિંહ સંરક્ષણ માટે ઘણા પગલાં લીધા છે, જેમાં વન્યજીવન કોરિડોરનું રક્ષણ, વીજ વાડથી બચાવ, અને સ્થાનિક સમુદાયોની ભાગીદારીનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, હાઇવે અને રેલવે લાઇન હજુ પણ જોખમ ઊભું કરે છે. ૨૦૨૩માં, ગીરના વિસ્તારમાં ઓછામાં ઓછા ૧૦ સિંહો રેલવે ટક્કરમાં મૃત્યુ પામ્યા હોવાના અહેવાલ છે (ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ, ૨૦૨૩).

ગીર-મિતિયાળા કોરિડોરમાં માનવ-સિંહ સંઘર્ષની સમસ્યા

ગીર-મિતિયાળા કોરિડોરમાં માલધારી સમુદાયો રહે છે, જેઓ ઢોર ચરાવે છે. આ સમુદાયો સિંહો સાથે સહઅસ્તિત્વ ધરાવે છે, પરંતુ ક્યારેક સિંહો ઢોર પર હુમલો કરે છે, જેના કારણે આર્થિક નુકસાન થાય છે. સરકાર વળતર આપે છે, પરંતુ તે અપૂરતું છે. આ સંઘર્ષ ઘટાડવા માટે, સ્થાનિક સમુદાયોને સંરક્ષણમાં સામેલ કરવા જરૂરી છે.

વન્યજીવન કોરિડોરના ઉપાય: સરકાર, વૈજ્ઞાનિકો અને નાગરિકોની ભૂમિકા

વન્યજીવન કોરિડોરનું સંરક્ષણ કરવા માટે બહુ-સ્તરીય અભિગમ જરૂરી છે. સરકારે કોરિડોરને કાયદેસર રીતે સુરક્ષિત કરવા, વન્યજીવન માર્ગો પર અંડરપાસ અને ઓવરપાસ બનાવવા, અને વિકાસ પ્રોજેક્ટોની પર્યાવરણીય અસરનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. વૈજ્ઞાનિકોએ કોરિડોરના ઉપયોગ પર દેખરેખ રાખવા માટે GPS કોલર અને કેમેરા ટ્રેપ જેવી તકનીકોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

નાગરિકો તરીકે, આપણે આ કોરિડોરને બચાવવા માટે પગલાં લઈ શકીએ છીએ. સ્થાનિક સંરક્ષણ સંસ્થાઓને ટેકો આપવો, વન્યજીવન માર્ગો પર વાહન ધીમું ચલાવવું, અને સરકારને કોરિડોર સુરક્ષિત કરવા માટે પટિશન કરવી - આ બધું મહત્વપૂર્ણ છે.

વન્યજીવન કોરિડોર માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ

ભારતમાં ઘણા સંશોધન સંસ્થાઓ, જેમ કે વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા (WII), કોરિડોરના નકશા બનાવવા અને પ્રાણીઓની હિલચાલ પર દેખરેખ રાખવા માટે ઉપગ્રહ ડેટા અને AI મોડલનો ઉપયોગ કરે છે. આ તકનીકો વિકાસ પ્રોજેક્ટોના જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવામાં અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ કોરિડોરને ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

“વન્યજીવન કોરિડોર એ માત્ર પ્રાણીઓના માર્ગ નથી, તે આપણી ઇકોસિસ્ટમની જીવનરેખા છે. તેમના વિના, પ્રાણીઓ અલગ-અલગ ટાપુઓમાં ફસાઈ જાય છે અને લુપ્ત થવાના આરે પહોંચી જાય છે.”

વન્યજીવન કોરિડોર અને આબોહવા પરિવર્તન: એક જોડાણ

આબોહવા પરિવર્તનને કારણે પ્રાણીઓને તેમના આવાસમાં ફેરફાર થતાં સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પડે છે. વન્યજીવન કોરિડોર આ સ્થળાંતરને સુરક્ષિત બનાવે છે, જેનાથી પ્રાણીઓ વધુ યોગ્ય વાતાવરણમાં જઈ શકે છે. IPCC (2022) અનુસાર, કોરિડોર ઇકોસિસ્ટમની સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ગુજરાતમાં, દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં મેન્ગ્રોવ કોરિડોર પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આ કોરિડોર માત્ર પક્ષીઓ અને દરિયાઈ જીવોને જ ટેકો આપે છે, પરંતુ દરિયાઈ તોફાનો સામે કુદરતી રક્ષણ પણ પૂરું પાડે છે. આબોહવા પરિવર્તનના કારણે દરિયાઈ સ્તરમાં વધારો થતો હોવાથી, આવા કોરિડોરનું સંરક્ષણ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

નાગરિકો માટે વન્યજીવન કોરિડોર સંરક્ષણમાં યોગદાન આપવાની રીતો

દરેક વ્યક્તિ વન્યજીવન કોરિડોરના સંરક્ષણમાં ભાગ લઈ શકે છે. શરૂઆત કરવા માટે, સ્થાનિક સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સ વિશે જાણો અને તેમને સમર્થન આપો. તમે વન્યજીવન માર્ગો પર વાહન ચલાવતી વખતે ઝડપ મર્યાદાનું પાલન કરો, અને સોશિયલ મીડિયા પર જાગૃતિ ફેલાવો.

સરકાર અને નીતિ-નિર્માતાઓ માટે ભલામણો

સરકારે વન્યજીવન કોરિડોરને કાયદેસર રીતે સુરક્ષિત કરવા માટે 'વન્યજીવન (સંરક્ષણ) સુધારણા અધિનિયમ, ૨૦૨૨' જેવા કાયદાઓનો અસરકારક અમલ કરવો જોઈએ. વધુમાં, રાષ્ટ્રીય વન્યજીવન કોરિડોર નીતિ બનાવવી જોઈએ, જે તમામ રાજ્યો માટે માર્ગદર્શિકા પૂરી પાડે.

વિકાસ પ્રોજેક્ટો માટે પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન (EIA) ફરજિયાત છે, પરંતુ ઘણી વખત કોરિડોર પરની અસરને અવગણવામાં આવે છે. નીતિ-નિર્માતાઓએ EIA પ્રક્રિયામાં વન્યજીવન કોરિડોરનું વિશ્લેષણ ફરજિયાત કરવું જોઈએ, અને જો પ્રોજેક્ટ કોરિડોરને નુકસાન પહોંચાડે તો તેને મંજૂરી ન આપવી જોઈએ.

વન્યજીવન કોરિડોર સંબંધિત વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું વન્યજીવન કોરિડોર ખરેખર કામ કરે છે?

હા, વન્યજીવન કોરિડોર ખરેખર કામ કરે છે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે જ્યાં કોરિડોર હોય છે, ત્યાં પ્રાણીઓની વસ્તી વધુ સ્વસ્થ હોય છે અને આનુવંશિક વિવિધતા જળવાઈ રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, બાંદીપુર-મુદુમલાઈ કોરિડોરમાં હાથીઓની અવરજવર નોંધપાત્ર રીતે વધી છે, જે સંરક્ષણની સફળતા દર્શાવે છે (WII, 2023).

ભારતમાં કેટલા વન્યજીવન કોરિડોર છે?

ભારતમાં હાલ ૫૦ થી વધુ માન્યતા પ્રાપ્ત વન્યજીવન કોરિડોર છે, પરંતુ વાસ્તવિક સંખ્યા વધુ હોઈ શકે છે. ઘણા કોરિડોર હજુ સુધી ઔપચારિક રીતે માન્યતા પામ્યા નથી. રાષ્ટ્રીય વન્યજીવન કોરિડોર ડેટાબેઝ (NWCD) આ કોરિડોરની યાદી અને તેમની સ્થિતિ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.

શું વન્યજીવન કોરિડોર માત્ર જંગલી પ્રાણીઓ માટે છે?

મોટાભાગે હા, પરંતુ કોરિડોર ઇકોસિસ્ટમના સમગ્ર આરોગ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તે છોડ, જંતુઓ અને સૂક્ષ્મ જીવોને પણ ટેકો આપે છે, જે આખરે માનવો માટે સ્વચ્છ હવા, પાણી અને પરાગનયન જેવી સેવાઓ પૂરી પાડે છે. તેથી, કોરિડોરનું સંરક્ષણ માનવ કલ્યાણ માટે પણ જરૂરી છે.

ગુજરાતમાં વન્યજીવન કોરિડોર માટે કયા કાયદા છે?

ગુજરાતમાં વન્યજીવન કોરિડોર મુખ્યત્વે વન્યજીવન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૭૨ હેઠળ સુરક્ષિત છે. વધુમાં, ગુજરાત સરકારે સિંહ સંરક્ષણ માટે ખાસ યોજનાઓ બનાવી છે, જેમાં ગીર-મિતિયાળા કોરિડોરનું રક્ષણ સામેલ છે. જોકે, આ કોરિડોરને સંપૂર્ણ કાનૂની માન્યતા આપવા માટે વધુ પ્રયત્નોની જરૂર છે.

શું વન્યજીવન કોરિડોર માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ ઘટાડે છે?

હા, કોરિડોર માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ ઘટાડી શકે છે. જ્યારે પ્રાણીઓને સલામત માર્ગ મળે છે, ત્યારે તેઓ વસાહતોમાં પ્રવેશવાનું ટાળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, અંડરપાસ બનાવ્યા પછી, હાથીઓ દ્વારા ખેતરોને નુકસાન કરવાની ઘટનાઓમાં ઘટાડો થયો છે (WII, 2023). આથી, કોરિડોર સ્થાનિક સમુદાયો અને પ્રાણીઓ બંને માટે ફાયદાકારક છે.

હું વન્યજીવન કોરિડોર સંરક્ષણમાં કેવી રીતે ભાગ લઈ શકું?

તમે સ્વયંસેવક તરીકે જોડાઈ શકો છો, સંરક્ષણ સંસ્થાઓને દાન આપી શકો છો, અથવા સરકારને પટિશન લખી શકો છો. વધુમાં, તમે તમારા સમુદાયમાં જાગૃતિ ફેલાવી શકો છો અને પર્યાવરણને અનુકૂળ જીવનશૈલી અપનાવી શકો છો, જેમ કે પ્લાન્ટ-આધારિત આહાર, જે જમીનના ઉપયોગનું દબાણ ઘટાડે છે.

નિષ્કર્ષ: વન્યજીવન કોરિડોર એ ભવિષ્યની જરૂરિયાત