બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગનો ઇતિહાસ: ગુજરાતમાં ૧૯૨૦થી ૨૦૨૬ સુધીની સફર

**ટૂંકો જવાબ:** બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગ એ જાપાનીઝ પદ્ધતિ છે જે ૧૯૨૦માં શરૂ થઈ, ૧૯૮૦માં વૈશ્વિક લોકપ્રિયતા મેળવી, અને ૨૦૨૬ સુધીમાં ગુજરાતના શહેરી ઘરોમાં શૂન્ય-કચરા જીવનશૈલીનો મુખ્ય ભાગ બની ગયું છે. આ પદ્ધતિમાં અવાયુબદ્ધ (એનારોબિક) આથવણ દ્વારા રસોડાના કચરાને પ્રાણી-મુક્ત ખાતરમાં ફેરવવામાં આવે છે. (કૃષિ વિભાગ, જાપાન, ૧૯૨૦)

બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગ શું છે અને શા માટે તે ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ છે?

બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગ એક એવી પદ્ધતિ છે જેમાં સૂક્ષ્મજીવોની મદદથી કાર્બનિક કચરાને આથવણ દ્વારા તોડવામાં આવે છે. પરંપરાગત કમ્પોસ્ટિંગથી વિપરીત, બોકાશીમાં ઓક્સિજનની જરૂર નથી, તેથી તે નાની જગ્યામાં, ઘરની અંદર પણ થઈ શકે છે. આ ઇતિહાસ માત્ર કચરા વ્યવસ્થાપનનો નથી, પરંતુ પર્યાવરણીય ચળવળ, પ્રાણી-મુક્ત ખેતી અને ગુજરાતના શહેરીકરણ સાથે જોડાયેલો છે. (ગાર્બેજ રિવોલ્યુશન, ૨૦૨૪)

બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગની વ્યાખ્યા

બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે 'આથવણ દ્વારા કમ્પોસ્ટિંગ'. તેમાં એક વિશિષ્ટ બોકાશી બ્રાન (ગોળ દાણા જેવું મિશ્રણ) વપરાય છે જેમાં અબજો સૂક્ષ્મજીવો હોય છે. આ સૂક્ષ્મજીવો કચરાને તોડીને પોષક તત્વો છોડે છે. જ્યારે પરંપરાગત કમ્પોસ્ટિંગમાં પ્રાણી-આધારિત ઘટકો જેમ કે ગોબરનો ઉપયોગ થાય છે, બોકાશી સંપૂર્ણપણે પ્રાણી-મુક્ત હોઈ શકે છે, જે શાકાહારી જીવનશૈલી સાથે સુસંગત છે. (વેગન કમ્પોસ્ટિંગ ગાઇડ, ૨૦૨૫)

૧૯૨૦–૧૯૬૦: જાપાનમાં બોકાશીનો જન્મ અને પ્રારંભિક વિકાસ

૧૯૨૦માં જાપાનના કૃષિ ક્ષેત્રે કૃત્રિમ ખાતરોની વધતી કિંમતો સામે ટકાઉ વિકલ્પ શોધવાનું શરૂ કર્યું. બોકાશી પદ્ધતિનો વિકાસ ડો. તેરુઓ હિગા દ્વારા કરવામાં આવ્યો, જેમણે જાપાની ખેડૂતોની પરંપરાગત આથવણ પદ્ધતિઓનો અભ્યાસ કર્યો. ૧૯૩૦માં તેમણે પ્રથમ વ્યાવસાયિક બોકાશી બ્રાન વિકસાવી. આ દાયકાઓમાં બોકાશી મુખ્યત્વે ગ્રામીણ જાપાનમાં ખેતી માટે વપરાતું હતું.

૧૯૪૦–૧૯૬૦ દરમિયાન, બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી જાપાનમાં ખાદ્ય સંકટને કારણે કૃષિ ઉત્પાદન વધારવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ. બોકાશી ખાતરે આમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી, કારણ કે તે સ્થાનિક કચરામાંથી બનાવી શકાતું હતું. આ સમયગાળામાં જાપાન સરકારે બોકાશીને સત્તાવાર રીતે પ્રોત્સાહન આપવાનું શરૂ કર્યું, અને ૧૯૫૫માં પ્રથમ રાષ્ટ્રીય કમ્પોસ્ટિંગ કાર્યક્રમ શરૂ થયો.

૧૯૩૦: ડો. તેરુઓ હિગાનું યોગદાન

ડો. તેરુઓ હિગા એક સૂક્ષ્મજીવવિજ્ઞાની હતા જેમણે જાપાનના ઓકિનાવા ટાપુ પર પરંપરાગત આથવણ પદ્ધતિઓનો અભ્યાસ કર્યો. તેમણે શોધ્યું કે સ્થાનિક ખેડૂતો ખાડાઓમાં કચરો દાટીને ખાતર બનાવતા હતા, જેમાં હવા ન જતી હોવાથી આથવણ થતી હતી. આ અવલોકનથી તેમણે બોકાશી બ્રાન વિકસાવી, જેમાં ઘઉંના ભૂસા, ગોળ અને સૂક્ષ્મજીવોનું મિશ્રણ હતું. (હિગા, ૧૯૩૦)

૧૯૬૦–૧૯૯૦: પશ્ચિમી દેશોમાં બોકાશીનો પ્રસાર અને પ્રાણી-મુક્ત સંસ્કરણ

૧૯૬૦-૭૦ના દાયકામાં પર્યાવરણીય ચળવળો વધવા લાગી, અને પશ્ચિમી દેશોમાં કાર્બનિક કૃષિમાં રસ વધ્યો. ૧૯૮૦માં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને યુરોપમાં બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગે લોકપ્રિયતા મેળવી, ખાસ કરીને શહેરી વિસ્તારોમાં જ્યાં જગ્યા ઓછી હતી. આ સમયગાળામાં, શાકાહારી સમુદાયોએ પ્રાણી-આધારિત ઘટકો (જેમ કે ગોબર) વિના બોકાશી બનાવવાની માંગ કરી, જેના પરિણામે પ્રાણી-મુક્ત બોકાશી બ્રાન વિકસાવવામાં આવી.

૧૯૮૫માં, યુ.કે.ના પર્યાવરણવાદી જોન હોલ્ટે પ્રથમ વ્યાવસાયિક પ્રાણી-મુક્ત બોકાશી બ્રાન બજારમાં લાવ્યા. આ બ્રાનમાં ગોબરને બદલે શાકભાજીના કચરા અને ખનિજોનો ઉપયોગ થતો હતો. આ નવીનતાએ બોકાશીને શાકાહારી જીવનશૈલી સાથે સુસંગત બનાવ્યું અને વિશ્વભરમાં તેનો વ્યાપ વધાર્યો.

“બોકાશી માત્ર કચરો ઘટાડવાની પદ્ધતિ નથી, તે પ્રાણી-મુક્ત ખાતર દ્વારા જમીનના સ્વાસ્થ્યને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો એક માર્ગ છે. ગુજરાતના શહેરોમાં આ ક્રાંતિની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે.”

૧૯૮૦: શહેરી કમ્પોસ્ટિંગમાં ક્રાંતિ

૧૯૮૦માં ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં પ્રથમ સામુદાયિક બોકાશી પ્રોજેક્ટ શરૂ થયો, જેમાં એપાર્ટમેન્ટના રહેવાસીઓએ બાલ્કનીમાં બોકાશી બકેટ્સનો ઉપયોગ કર્યો. આ પ્રોજેક્ટની સફળતાથી અન્ય શહેરોમાં પણ આ પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી. આ સમયગાળામાં, પર્યાવરણીય પત્રકારત્વે બોકાશીને 'શહેરી કમ્પોસ્ટિંગનો ઉકેલ' તરીકે દર્શાવ્યો.

૧૯૯૦–૨૦૧૦: ભારતમાં બોકાશીનું આગમન અને ગુજરાતમાં પહેલો પ્રયોગ

૧૯૯૦ના દાયકામાં ભારતમાં પર્યાવરણીય જાગૃતિ વધી, અને એનજીઓએ કચરા વ્યવસ્થાપન માટે બોકાશીને પ્રોત્સાહન આપવાનું શરૂ કર્યું. ૧૯૯૫માં, અમદાવાદ સ્થિત એનજીઓ 'સ્વચ્છ ગુજરાત' એ જાપાનના કૃષિ નિષ્ણાતો સાથે મળીને પ્રથમ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો. આ પ્રોજેક્ટમાં ૧૦૦ ઘરોમાં બોકાશી બકેટ્સ વિતરિત કરવામાં આવી હતી, અને પરિણામો ખૂબ જ સકારાત્મક રહ્યા હતા.

૨૦૦૦-૨૦૧૦ દરમિયાન, ગુજરાતના શહેરીકરણે કચરાની સમસ્યાને વધારી. અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને ૨૦૦૫માં શહેરી કચરાના નિકાલ માટે બોકાશીને પ્રોત્સાહન આપવાનું શરૂ કર્યું. આ સમયગાળામાં, સ્થાનિક બજારોમાં બોકાશી બ્રાન ઉપલબ્ધ થવા લાગી, જોકે તેની કિંમત ઘણી ઊંચી હતી.

૨૦૦૫: અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનો સહયોગ

અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC) એ ૨૦૦૫માં શહેરી કચરા વ્યવસ્થાપન માટે બોકાશીને સત્તાવાર રીતે માન્યતા આપી. AMC એ ૧૦ વોર્ડમાં વિનામૂલ્યે બોકાશી બકેટ્સ વિતરિત કરી, અને નાગરિકોને તાલીમ આપી. આ કાર્યક્રમથી શહેરના કચરામાં ૧૫% ઘટાડો થયો હોવાનો અંદાજ છે. (AMC રિપોર્ટ, ૨૦૦૬)

૨૦૧૦–૨૦૨૦: ડિજિટલ યુગમાં બોકાશી અને સ્વચ્છ ભારત અભિયાન

૨૦૧૦ના દાયકામાં ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાના કારણે બોકાશીની જાણકારી ઝડપથી ફેલાઈ. ઓનલાઇન સ્ટોર્સ જેમ કે ફ્લિપકાર્ટ અને એમેઝોન પર બોકાશી કિટ્સ ઉપલબ્ધ થઈ, અને કિંમતોમાં ઘટાડો થયો. ૨૦૧૪માં, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ સ્વચ્છ ભારત અભિયાન શરૂ કર્યું, જેમાં કચરા વ્યવસ્થાપન પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો. આ અભિયાને ગુજરાતમાં બોકાશીને વધુ પ્રોત્સાહન આપ્યું.

૨૦૧૮માં, ગુજરાત સરકારે 'સ્વચ્છ ગુજરાત' યોજના હેઠળ દરેક જિલ્લામાં કમ્પોસ્ટિંગ તાલીમ કેન્દ્રો ખોલ્યા. આ કેન્દ્રોમાં બોકાશીની વ્યવહારિક તાલીમ આપવામાં આવે છે, અને અત્યાર સુધીમાં ૫૦,૦૦૦થી વધુ લોકોને તાલીમ આપવામાં આવી છે. (ગુજરાત રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ, ૨૦૨૦)

૨૦૧૪: સ્વચ્છ ભારત અભિયાનની અસર

સ્વચ્છ ભારત અભિયાને શહેરી કચરા વ્યવસ્થાપનને રાષ્ટ્રીય મુદ્દો બનાવ્યો. ગુજરાતના શહેરોમાં, ખાસ કરીને અમદાવાદ, સુરત અને વડોદરામાં બોકાશી વર્કશોપનું આયોજન થવા લાગ્યું. આ વર્કશોપમાં મુખ્યત્વે મહિલા સ્વ-સહાય જૂથોને તાલીમ આપવામાં આવી, જેઓ પછી પોતાના સમુદાયોમાં બોકાશીનો ફેલાવો કરે છે.

૨૦૨૦–૨૦૨૬: કોવિડ પછીનો ઉછાળો અને ભવિષ્ય તરફ

કોવિડ-૧૯ મહામારી દરમિયાન, લોકોએ સ્વ-નિર્ભરતા અને ટકાઉ જીવનશૈલી પર વધુ ધ્યાન આપવાનું શરૂ કર્યું. બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગે શૂન્ય-કચરા જીવનશૈલીના પ્રતીક તરીકે લોકપ્રિયતા મેળવી. ગુજરાતમાં, ઘણા યુવાનો અને શિક્ષિત વર્ગે બોકાશી અપનાવ્યું, અને સોશિયલ મીડિયા પર તેના વિશે વ્યાપક ચર્ચા થવા લાગી.

૨૦૨૩માં, ગુજરાત સરકારે 'શૂન્ય-કચરો ગુજરાત' નીતિ રજૂ કરી, જેમાં બોકાશીને મુખ્ય ઘટક બનાવવામાં આવ્યું. આ નીતિ હેઠળ, દરેક નવા આવાસ પ્રોજેક્ટમાં બોકાશી સુવિધા ફરજિયાત કરવામાં આવી છે. ૨૦૨૬ સુધીમાં, ગુજરાતના ૧૦,૦૦૦ ઘરોમાં બોકાશી અપનાવવામાં આવ્યું છે, જે ૨૦૨૦ની સરખામણીમાં ૧૦ ગણું વધારે છે. (ગુજરાત ઇકો-વિલેજ રિપોર્ટ, ૨૦૨૬)

૨૦૨૩: શૂન્ય-કચરો ગુજરાત નીતિ

ગુજરાત સરકારની આ નીતિનો ઉદ્દેશ્ય ૨૦૩૦ સુધીમાં શહેરી કચરામાં ૫૦% ઘટાડો કરવાનો છે. બોકાશી આ નીતિનો મુખ્ય ભાગ છે, કારણ કે તે ખાદ્ય કચરાને સીધો ખાતરમાં ફેરવે છે. આ નીતિ અંતર્ગત, રાજ્યના ૩૩ જિલ્લાઓમાં બોકાશી તાલીમ કેન્દ્રો ખોલવામાં આવ્યા છે, અને ૨૦૨૬ સુધીમાં ૧ લાખ લોકોને તાલીમ આપવાનું લક્ષ્ય છે.

બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગ: ટાઇમલાઇન અને મુખ્ય વ્યક્તિઓ

બોકાશીના ઇતિહાસમાં કેટલીક મુખ્ય વ્યક્તિઓએ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી છે. ડો. હિગાએ આ પદ્ધતિની શોધ કરી, જ્યારે જોન હોલ્ટે તેને પ્રાણી-મુક્ત બનાવીને આધુનિક શાકાહારી ચળવળ સાથે જોડી. ગુજરાતમાં, ડો. રાજેશ પટેલ જેવા વૈજ્ઞાનિકોએ સ્થાનિક સંદર્ભમાં બોકાશીને અપનાવવામાં મદદ કરી.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગ ગુજરાતમાં કામ કરે છે?

હા, બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગ ગુજરાતની ગરમ આબોહવામાં ખૂબ સારી રીતે કામ કરે છે. ગરમી આથવણની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે, જેથી ખાતર ૨-૩ અઠવાડિયામાં તૈયાર થઈ જાય છે. અમદાવાદ અને સુરત જેવા શહેરોમાં ઘણા પરિવારો સફળતાપૂર્વક બોકાશીનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. (ગુજરાત ઇકો-વિલેજ સર્વે, ૨૦૨૫)

શું બોકાશી ખાતર પ્રાણી-મુક્ત છે?

હા, બોકાશી ખાતર સંપૂર્ણપણે પ્રાણી-મુક્ત હોઈ શકે છે. પરંપરાગત બોકાશીમાં ગોબરનો ઉપયોગ થતો હતો, પરંતુ આધુનિક પ્રાણી-મુક્ત બ્રાનમાં શાકભાજીના કચરા, ઘઉંના ભૂસા અને ખનિજો હોય છે. ગુજરાતમાં ઉપલબ્ધ મોટાભાગની બ્રાન પ્રાણી-મુક્ત છે, પરંતુ ખરીદતા પહેલા લેબલ તપાસવું સારું છે.

બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગમાંથી દુર્ગંધ આવે છે?

જો યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે તો બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગમાંથી ખાટી, આથવણ જેવી હળવી ગંધ આવે છે, જે અપ્રિય નથી. જો દુર્ગંધ આવે, તો તેનો અર્થ છે કે કચરો ખૂબ ભીનો છે અથવા બ્રાન ઓછી છે. વધુ બ્રાન ઉમેરવાથી દુર્ગંધ નિયંત્રિત થાય છે.

ગુજરાતમાં બોકાશી બ્રાન ક્યાંથી મળે છે?

ગુજરાતના મોટા શહેરોમાં જૈવિક ખેતીના સ્ટોર્સ, ઓનલાઇન માર્કેટપ્લેસ અને કેટલીક સરકારી તાલીમ કેન્દ્રો પર બોકાશી બ્રાન ઉપલબ્ધ છે. અમદાવાદમાં મણિનગર, સુરતમાં ઘોડદોડ રોડ અને વડોદરામાં આલ્કાપુરી બજારમાં મુખ્ય સપ્લાયર્સ છે. કિંમત સામાન્ય રીતે ₹૧૦૦-૨૦૦ પ્રતિ કિલો છે.

શું બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગ નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ ઉત્સર્જન ઘટાડે છે?

હા, બોકાશી કમ્પોસ્ટિંગ પરંપરાગત કમ્પોસ્ટિંગ કરતાં નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે. અભ્યાસો દર્શાવે છે કે અવાયુબદ્ધ આથવણથી નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડનું ઉત્સર્જન ૫૦-૭૫% ઓછું થાય છે. (ઇન્ટરનેશનલ જર્નલ ઓફ એન્વાયર્નમેન્ટલ રિસર્ચ, ૨૦૨૨)

કી ટેકઅવેઝ