ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસન: એક ઈન્ટરવ્યુ — શું સફારી પ્રાણીઓ માટે સલામત છે?

ટૂંકો જવાબ: ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસન શક્ય છે, પરંતુ તે માટે સફારી ઓપરેટરોની પસંદગી, પ્રાણી કલ્યાણના નિયમો અને પ્રવાસીની જવાબદારીની સમજ જરૂરી છે. ગીર જંગલ અને અન્ય સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં પ્રવાસન પ્રાણીઓ માટે તણાવપૂર્ણ બની શકે છે, પરંતુ યોગ્ય આયોજન અને નિયમોના પાલનથી તે પ્રાણી સંરક્ષણમાં ફાળો આપી શકે છે. આ લેખમાં અમે નિષ્ણાત સાથે વાત કરીને આ મુદ્દાને સમજીએ છીએ.

ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસન: શું સફારી પ્રાણીઓ માટે સલામત છે?

અમદાવાદ સ્થિત પર્યાવરણવિદ્ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ સલાહકાર અનિરુદ્ધ દેસાઈ છેલ્લા ૧૫ વર્ષથી ગુજરાતના સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં પ્રવાસનની અસરનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. તેમણે ગીર, કચ્છના નારાયણ સરોવર અને વેળાવદર કાળિયાર અભયારણ્યમાં સંશોધન કર્યું છે. આ ઈન્ટરવ્યુમાં તેઓ સફારીના અનુભવો, પ્રાણી કલ્યાણના જોખમો અને જવાબદાર પ્રવાસનની રીતો વિશે વાત કરે છે.

“સફારીનો અર્થ એ નથી કે આપણે જંગલમાં જઈને પ્રાણીઓને હેરાન કરીએ. તેનો અર્થ છે પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી વાતાવરણમાં જોવા અને તેમના રક્ષણમાં યોગદાન આપવું.”

શું ગીર જંગલમાં સફારી પ્રાણીઓ માટે તણાવપૂર્ણ છે?

ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં દર વર્ષે લગભગ ૪ લાખ પ્રવાસીઓ આવે છે (ગુજરાત વન વિભાગ, ૨૦૨૪). આટલી મોટી સંખ્યા સિંહો અને અન્ય વન્યજીવો માટે તણાવનું કારણ બની શકે છે, ખાસ કરીને સંવર્ધન સીઝનમાં. જોકે, વન વિભાગે મર્યાદિત સફારી ઝોન અને સમય નક્કી કર્યા છે, પરંતુ અમલ હંમેશા કડક નથી હોતો.

દેસાઈ સમજાવે છે: "જ્યારે સફારી વાહનો પ્રાણીઓની ખૂબ નજીક જાય છે, ત્યારે તેમની હૃદયગતિ વધી જાય છે અને તેઓ ભાગવાનો પ્રયાસ કરે છે. આનાથી શાવકો (બચ્ચાં) માતાથી અલગ થઈ શકે છે અને શિકારી-શિકાર સંબંધો ખોરવાય છે. ગીરમાં ૨૦૨૩માં ૩૦ થી વધુ સિંહો રસ્તા અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા (ગુજરાત સરકાર, ૨૦૨૪)."

શું સફારી લાઇસન્સ અને ગાઇડની તાલીમ પૂરતી છે?

ગુજરાતમાં સફારી ગાઇડ માટે ફરજિયાત તાલીમ છે, પરંતુ તેમાં પ્રાણી વર્તન અને કલ્યાણના પાઠ ઓછા હોય છે. દેસાઈ કહે છે, "મોટાભાગના ગાઇડ પ્રવાસીઓને સિંહ બતાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, પરંતુ તેઓ પ્રાણીને શાંત રાખવાની ટેકનિક જાણતા નથી. યુરોપના કેટલાક દેશોમાં ગાઇડને પ્રાણી કલ્યાણની પરીક્ષા પાસ કરવી ફરજિયાત છે."

પ્રાણી કલ્યાણ અને સંરક્ષણ: શું પ્રવાસન ભંડોળ સાચા અર્થમાં સંરક્ષણમાં જાય છે?

સફારી ટિકિટના પૈસામાંથી એક ભાગ વન્યજીવ સંરક્ષણમાં જાય છે, પરંતુ તેનો હિસ્સો ઘણીવાર અસ્પષ્ટ છે. દેસાઈ કહે છે, "ટિકિટના ભાવમાં ઇકો-ડેવલપમેન્ટ ફી ઉમેરવામાં આવે છે, પરંતુ પ્રવાસીને ખબર નથી હોતી કે તે ક્યાં જાય છે. ગુજરાતમાં ગીર ઇકો-ડેવલપમેન્ટ ફાઉન્ડેશન પ્રવાસી ફીમાંથી સ્થાનિક સમુદાયને લાભ આપે છે, પરંતુ પારદર્શિતા વધારવી જોઈએ."

વિશ્વ વન્યજીવ ભંડોળ (WWF, ૨૦૨૩) મુજબ, ટકાઉ પ્રવાસન સંરક્ષણ માટે ભંડોળ પૂરું પાડી શકે છે, પરંતુ જો પ્રવાસની સંખ્યા નિયંત્રિત ન કરવામાં આવે તો તે ઉલટું પરિણામ લાવી શકે છે. ગુજરાતમાં વેળાવદર કાળિયાર અભયારણ્યમાં પ્રવાસની સંખ્યા વધારવા માટેના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે, પરંતુ ત્યાં કાળિયારોની વસ્તી સ્થિર છે.

શું ગુજરાતમાં ખાનગી સફારી પાર્ક પ્રાણી કલ્યાણ માટે જોખમી છે?

ખાનગી સફારી પાર્ક અને સર્કસ જેવા સ્થળોએ પ્રાણીઓને બંદીવાન બનાવવામાં આવે છે, જે નૈતિક પ્રવાસનની વિરુદ્ધ છે. દેસાઈ ચેતવણી આપે છે: "કેટલાક પાર્ક પ્રાણીઓને ખવડાવવાની પરવાનગી આપે છે, જે તેમને માનવી પર નિર્ભર બનાવે છે અને કુદરતી ભયની ભાવના ઘટાડે છે. આવા પાર્ક પ્રાણી કલ્યાણ કાયદા (પ્રિવેન્શન ઓફ ક્રુઅલ્ટી ટુ એનિમલ્સ એક્ટ, ૧૯૬૦)નો ભંગ કરે છે."

પ્રવાસી તરીકે નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસન કેવી રીતે કરવું?

દેસાઈ ભારપૂર્વક કહે છે કે પ્રવાસીની પસંદગી જ સૌથી મોટો બદલાવ લાવી શકે છે. "તમે કયા સ્થળે જાઓ છો, કયા ઓપરેટરને પસંદ કરો છો, અને કયા નિયમોનું પાલન કરો છો — આ બધું પ્રાણી કલ્યાણને સીધી અસર કરે છે." તેઓ પ્રવાસીઓને પ્રાણી સંરક્ષણ સાથે સંકળાયેલા સ્થાનિક સમુદાય આધારિત પ્રવાસન પસંદ કરવાની સલાહ આપે છે.

શું ગુજરાત સરકાર પ્રાણી કલ્યાણ માટે પગલાં લઈ રહી છે?

ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૩માં ગીરમાં ઈલેક્ટ્રિક સફારી વાહનો શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી હતી, જેનાથી અવાજ અને પ્રદૂષણ ઘટશે (ગુજરાત સરકાર, ૨૦૨૩). જોકે, અમલ હજુ શરૂ થયો નથી. દેસાઈ કહે છે, "આ સારી દિશા છે, પરંતુ વાહનોની સંખ્યા ઘટાડવી અને સ્પોટિંગ ઝોનમાં ભીડ મર્યાદિત કરવી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે."

વધુમાં, ગુજરાતમાં 'ગીર સિંહ સંરક્ષણ કાર્યક્રમ' હેઠળ સિંહોની વસ્તી વધીને ૬૭૪ થઈ છે (ગુજરાત વન વિભાગ, ૨૦૨૦). પરંતુ પ્રવાસન દબાણને કારણે સિંહોનો કુદરતી વિસ્તાર ઘટી રહ્યો છે. દેસાઈ ચિંતા વ્યક્ત કરે છે: "સંખ્યા વધારવી પૂરતું નથી; તેમના રહેઠાણની ગુણવત્તા પણ જાળવવી પડશે."

શું વેગન પ્રવાસીઓ માટે ગુજરાતમાં યોગ્ય વિકલ્પો છે?

વેગન પ્રવાસીઓ માટે ગુજરાતમાં જૈન અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના ધર્મશાળાઓમાં શાકાહારી ભોજન સરળતાથી મળે છે, પરંતુ વેગન વિકલ્પો મર્યાદિત છે. અમદાવાદ અને સુરતમાં કેટલાક કાફે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ મેનૂ ઓફર કરે છે. દેસાઈ સલાહ આપે છે, "પ્રવાસ પહેલાં સ્થાનિક વેગન જૂથો સાથે જોડાઓ અને ખોરાકની વ્યવસ્થા કરો."

શું ગુજરાતમાં વન્યજીવ પ્રવાસન કાર્બન ઉત્સર્જન વધારે છે?

સફારી વાહનો અને પ્રવાસી પરિવહન કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ફાળો આપે છે. એક અંદાજ મુજબ, દરેક સફારી વાહન પ્રતિ કિલોમીટર લગભગ ૦.૨ કિલોગ્રામ CO₂ ઉત્સર્જન કરે છે (ઈન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી, ૨૦૨૩). દેસાઈ સૂચવે છે, "પ્રવાસીઓએ શેર્ડ ટ્રાન્સપોર્ટનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને ટૂંકા અંતર માટે સાયકલ ભાડે લેવી જોઈએ."

શું ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસન માટે કોઈ પ્રમાણપત્ર છે?

હાલમાં ગુજરાતમાં કોઈ ઔપચારિક 'નૈતિક પ્રવાસન' પ્રમાણપત્ર નથી, પરંતુ ભારત પર્યાવરણ મંત્રાલય દ્વારા 'સસ્ટેનેબલ ટૂરિઝમ સર્ટિફિકેશન' યોજના ચર્ચામાં છે. દેસાઈ કહે છે, "જ્યાં સુધી આવું પ્રમાણપત્ર ન આવે, ત્યાં સુધી પ્રવાસીઓએ પોતાની જાતે સંશોધન કરવું પડશે. સ્થાનિક સમુદાયો દ્વારા સંચાલિત ઇકો-લોજ પસંદ કરો જે પ્રાણી કલ્યાણને ટેકો આપે છે."

શું ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસન વધુ ખર્ચાળ છે?

નૈતિક પ્રવાસન ઘણીવાર સસ્તું હોઈ શકે છે. ગીરમાં સરકારી સફારી ટિકિટ ₹૫૦૦-૧૦૦૦ પ્રતિ વ્યક્તિ છે, જ્યારે ખાનગી ઓપરેટરો ₹૩૦૦૦ સુધી વસૂલ કરે છે. દેસાઈ કહે છે, "સરકારી સફારી વધુ નિયંત્રિત હોય છે અને પ્રાણી કલ્યાણ માટે સલામત માનવામાં આવે છે. વધારાની ફી માટે પૂછો કે તે ક્યાં જાય છે."

ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસન: વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ગીર સફારી પ્રાણીઓ માટે સલામત છે?

જો નિયમોનું પાલન કરવામાં આવે અને વાહનો મર્યાદિત સંખ્યામાં હોય તો સફારી પ્રાણીઓ માટે પ્રમાણમાં સલામત છે. જોકે, વધુ પડતો પ્રવાસી દબાણ અને નજીક જવાથી તણાવ થાય છે. ગુજરાત વન વિભાગના નિયમો (જેમ કે ૨૦ મીટરથી વધુ નજીક ન જવું)નું પાલન કરવું જરૂરી છે.

ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસન માટે શ્રેષ્ઠ સમય કયો છે?

નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરીનો સમય શ્રેષ્ઠ છે, પરંતુ સંવર્ધન સીઝન (ડિસેમ્બર-માર્ચ)માં પ્રાણીઓ વધુ સંવેદનશીલ હોય છે. આ સમયે સફારી ટાળવી અથવા ઓછી ભીડવાળા સમયે જવું વધુ નૈતિક છે. સવારની પ્રથમ સફારી શ્રેષ્ઠ રહે છે.

શું ખાનગી સફારી પાર્ક ગુજરાતમાં પ્રાણી કલ્યાણ માટે ખરાબ છે?

મોટાભાગના ખાનગી સફારી પાર્ક અને સર્કસ પ્રાણીઓને બંદીવાન બનાવે છે અને તેમને કુદરતી વર્તન કરવા દેતા નથી. આ પ્રાણી કલ્યાણ કાયદાનો ભંગ છે. નૈતિક પ્રવાસન માટે આવા સ્થળોને ટાળવા જોઈએ.

ગુજરાતમાં નૈતિક વન્યજીવ પ્રવાસન કેટલો ખર્ચાળ છે?

સરકારી સફારી ટિકિટ ₹૫૦૦-૧૦૦૦ પ્રતિ વ્યક્તિ છે, જેમાં ગાઇડ ફી શામેલ છે. ખાનગી ઓપરેટરો ₹૩૦૦૦ સુધી વસૂલ કરે છે. નૈતિક વિકલ્પો માટે સરકારી બુકિંગ પસંદ કરો અને વધારાની ફી માટે પૂછો.

શું ગુજરાતમાં વેગન પ્રવાસીઓ માટે સરળતા છે?

ગુજરાતમાં શાકાહારી ભોજન સરળતાથી મળે છે, પરંતુ વેગન વિકલ્પો મર્યાદિત છે. અમદાવાદ, સુરત અને વડોદરામાં કેટલાક કાફે વેગન મેનૂ ઓફર કરે છે. પ્રવાસ પહેલાં સંશોધન કરવું અને સ્થાનિક વેગન જૂથો સાથે જોડાવું ઉપયોગી છે.

શું ગુજરાત સરકાર પ્રાણી કલ્યાણ માટે કોઈ નીતિ ધરાવે છે?

ગુજરાત સરકારે પ્રાણી કલ્યાણ માટે 'ગુજરાત સ્ટેટ એનિમલ વેલફેર બોર્ડ'ની રચના કરી છે, પરંતુ તેનો અમલ મર્યાદિત છે. વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે ગીર સિંહ સંરક્ષણ કાર્યક્રમ ચાલુ છે, પરંતુ પ્રવાસન નિયમોમાં સુધારાની જરૂર છે.

મુખ્ય નિષ્કર્ષ