ગીધ વસ્તી પતન: ગુજરાતમાં ઇકોસિસ્ટમ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર?

**ટૂંકો જવાબ:** ગુજરાતમાં ગીધ વસ્તી પતન એક ગંભીર પર્યાવરણીય અને જાહેર આરોગ્ય કટોકટી છે. ડાયક્લોફેનાક (પશુઓ માટેની પીડાનાશક દવા)ના કારણે 1990ના દાયકાથી ગીધોની સંખ્યા 99% ઘટી છે. આ પતનથી કેરિયન ઇકોસિસ્ટમ ખોરવાઈ છે, રેબીઝ જેવા રોગોનું જોખમ વધ્યું છે, અને ગુજરાતના વન્યજીવન અને પશુધન ઉદ્યોગ પર અસર પડી છે. સંરક્ષણ પ્રયાસો અને દવા પ્રતિબંધ છતાં, પુનઃપ્રાપ્તિ ધીમી છે.

શું થયું? ગુજરાતમાં ગીધ વસ્તી પતનની તાજેતરની ઘટના

ફેબ્રુઆરી 2025માં, ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા હાથ ધરાયેલા રાજ્યવ્યાપી ગીધ ગણતરી અભિયાનમાં ચિંતાજનક આંકડા સામે આવ્યા: છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ગીધોની સંખ્યામાં માત્ર 12%નો વધારો થયો છે, જે અપેક્ષિત 30% કરતાં ઘણો ઓછો છે. અમરેલી, જૂનાગઢ અને કચ્છના જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ ઘટાડો નોંધાયો છે, જ્યાં ગીધોની ઘનતા અગાઉ સૌથી વધુ હતી. આ ગણતરીમાં 3,200 ગીધો મળી આવ્યા હતા, જેમાંથી 60% ભારતીય ગીધ (Gyps indicus) હતા.

આ ઘટનાનું મુખ્ય કારણ હજુ પણ ડાયક્લોફેનાક છે, જે પશુઓમાં દુખાવા માટે વપરાતી બળતરા-વિરોધી દવા છે. 2006માં ભારત સરકારે તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, પરંતુ બિન-દસ્તાવેજી વેચાણ અને માનવ ઉપયોગ માટેની દવાઓમાં રહેલા અવશેષો ગીધોના મૃત્યુનું કારણ બની રહ્યા છે. તાજેતરમાં, બનાસકાંઠા જિલ્લામાં ગીધોના ઝેરી મૃત્યુના બે કિસ્સા નોંધાયા હતા, જે વૈજ્ઞાનિકો માટે ચિંતાનો વિષય છે. (ગુજરાત વન વિભાગ, 2025)

શા માટે આ મહત્વપૂર્ણ છે? ઇકોસિસ્ટમ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય પર અસર

ગીધો કુદરતી સફાઈકર્તા છે. તેઓ મૃત પ્રાણીઓના શબને ઝડપથી ખાઈ જાય છે, જેનાથી રોગો ફેલાતા અટકે છે. ગીધોની ગેરહાજરીમાં, શબો સડે છે અને તેમાંથી બેક્ટેરિયા, રેબીઝ વાયરસ અને એન્થ્રેક્સ જેવા રોગાણુઓ ફેલાય છે. ભારતમાં રેબીઝથી દર વર્ષે લગભગ 20,000 લોકો મૃત્યુ પામે છે, અને ગીધોના અભાવે કૂતરાઓની સંખ્યા વધી છે, જે રેબીઝના મુખ્ય વાહક છે (WHO, 2023).

આ ઉપરાંત, ગીધોનું પતન સ્થાનિક અર્થતંત્રને પણ અસર કરે છે. ગુજરાતમાં પશુપાલકો મૃત પશુઓને ખુલ્લામાં ફેંકી દે છે, કારણ કે ગીધો તેમને સાફ કરી દેતા હતા. હવે, શબોનો નિકાલ એક સમસ્યા બની ગઈ છે, અને સ્થાનિક સરકારોએ શબદાહન સુવિધાઓ પર વધુ ખર્ચ કરવો પડે છે. આ ઉપરાંત, ગીધો પ્રવાસન માટે પણ આકર્ષણ છે, ખાસ કરીને કચ્છના નાના રણમાં, જ્યાં પક્ષી નિરીક્ષકો આવે છે. (ગુજરાત ઇકોટૂરિઝમ સોસાયટી, 2024)

“ગીધોનું પતન એ માત્ર પર્યાવરણીય કરુણાંતિકા નથી, તે જાહેર આરોગ્યની કટોકટી છે. જ્યાં ગીધો અદૃશ્ય થાય છે, ત્યાં રેબીઝ અને અન્ય ઝૂનોટિક રોગોનું જોખમ વધી જાય છે.”

કેરિયન ઇકોસિસ્ટમમાં ગીધોની ભૂમિકા

કેરિયન ઇકોસિસ્ટમ એવી સિસ્ટમ છે જેમાં મૃત પ્રાણીઓના શબનું વિઘટન થાય છે. ગીધો આ સિસ્ટમના મુખ્ય ભાગ છે કારણ કે તેઓ 30 મિનિટમાં મોટા શબને ખાઈ શકે છે, જ્યારે કૂતરાઓને આમાં કલાકો લાગે છે. આ ઝડપી સફાઈ રોગાણુઓના ફેલાવાને અટકાવે છે. ગીધોની ગેરહાજરીમાં, કૂતરાઓની વસ્તી વધી છે, જે રેબીઝ વાયરસને વહન કરે છે. ભારતમાં કૂતરાઓની સંખ્યા 1992માં 29 મિલિયનથી વધીને 2003માં 48 મિલિયન થઈ ગઈ હતી, જે ગીધોના પતન સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે (Nature, 2014).

કોને અસર થાય છે? ગુજરાતના ખેડૂતો, પશુપાલકો અને વન્યજીવન

ગીધ વસ્તી પતનથી સૌથી વધુ અસર ગુજરાતના પશુપાલકોને થઈ છે. રાજ્યમાં આશરે 8 મિલિયન ગાયો અને ભેંસો છે, અને દર વર્ષે હજારો પ્રાણીઓ કુદરતી કારણોસર મૃત્યુ પામે છે. અગાઉ, ગીધો આ શબોનો નિકાલ કરી દેતા હતા, પરંતુ હવે ખેડૂતોએ શબદાહન અથવા દફન માટે પૈસા ખર્ચવા પડે છે. આ ઉપરાંત, ગીધોની ગેરહાજરીમાં, જંગલી કૂતરાઓ ગામડાઓમાં ઘૂસીને પશુધન પર હુમલો કરે છે, જે આર્થિક નુકસાન વધારે છે. (ગુજરાત પશુપાલન વિભાગ, 2025)

વન્યજીવન માટે પણ આ પતન વિનાશક રહ્યું છે. ગીધો શિકારી પક્ષીઓ માટે સ્પર્ધા ઘટાડે છે, અને તેમની ગેરહાજરીમાં અન્ય સફાઈકર્તા પક્ષીઓ જેમ કે કાગડા અને ચીલ જેવી પ્રજાતિઓની સંખ્યા વધી છે, જે સ્થાનિક જૈવવિવિધતાને અસંતુલિત કરે છે. ખાસ કરીને, ગુજરાતના ગીર જંગલમાં સિંહો મૃત પ્રાણીઓના શબ પર નિર્ભર છે, અને ગીધોના અભાવે આ શબો ઝડપથી સડે છે, જે સિંહોમાં રોગ ફેલાવાનું જોખમ વધારે છે. (ગીર ઇકોલોજી સંસ્થા, 2024)

ગીધ વસ્તી પતનના મુખ્ય કારણો શું છે?

ડાયક્લોફેનાક એ સૌથી મોટું કારણ છે, પરંતુ તે એકમાત્ર નથી. પરોક્ષ ઝેર, ખોરાકની અછત, અને ઇલેક્ટ્રિક લાઇન ટક્કર પણ ગીધોના મૃત્યુમાં ફાળો આપે છે. ગુજરાતમાં, કચ્છના વિસ્તારમાં પવનચક્કીના ટાવર અને વીજ લાઇનો ગીધો માટે જોખમી છે. 2024માં, કચ્છમાં 15 ગીધો વીજ લાઇન સાથે અથડાઈને મૃત્યુ પામ્યા હતા, જે વન વિભાગ દ્વારા નોંધાયું હતું. (ગુજરાત વન વિભાગ, 2024)

સંરક્ષણ પ્રયાસો: શું કરવામાં આવી રહ્યું છે?

2006માં ડાયક્લોફેનાક પર પ્રતિબંધ પછી, ભારત સરકારે 2011માં 'વલ્ચર કન્ઝર્વેશન બ્રીડિંગ પ્રોગ્રામ' શરૂ કર્યો. ગુજરાતમાં, જૂનાગઢ અને અમરેલીમાં બે બ્રીડિંગ સેન્ટરો કાર્યરત છે, જ્યાં ડોક્ટરો અને વૈજ્ઞાનિકો ગીધોના ઇંડા એકત્રિત કરીને કૃત્રિમ રીતે ઉછેરે છે. આ સેન્ટરોએ હાલમાં 150 થી વધુ ગીધો ઉછેર્યા છે, અને તેમાંથી 80ને જંગલમાં છોડવામાં આવ્યા છે. (ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાન, 2025)

આ ઉપરાંત, ગુજરાત સરકારે 2024માં 'ગીધ સંરક્ષણ નીતિ' રજૂ કરી, જેમાં ડાયક્લોફેનાકના વેચાણ પર કડક દેખરેખ, ગીધ-મૈત્રીપૂર્ણ શબ નિકાલ માટે પ્રોત્સાહન, અને ગીધોના માળાના વૃક્ષોનું રક્ષણ સામેલ છે. આ નીતિ હેઠળ, પશુપાલકોને મૃત પશુઓને ખુલ્લામાં ફેંકવાને બદલે નિયુક્ત સ્થળોએ મૂકવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે, જ્યાં ગીધો સુરક્ષિત રીતે ખોરાક મેળવી શકે. (ગુજરાત સરકાર, 2024)

ભવિષ્યમાં શું? પુનઃપ્રાપ્તિ માટેના પડકારો અને તકો

ગીધોની પુનઃપ્રાપ્તિ ધીમી છે કારણ કે તેમની પ્રજનન દર ઓછી છે. ગીધ દર વર્ષે માત્ર એક ઇંડું મૂકે છે, અને બચ્ચાં 5-7 વર્ષ પછી જ પ્રજનન કરે છે. આથી, જંગલમાં છોડવામાં આવેલા ગીધોની સંખ્યા ઓછી છે, અને કુદરતી વસ્તી વધવામાં દાયકાઓ લાગી શકે છે. વધુમાં, ડાયક્લોફેનાકનો ગેરકાયદેસર ઉપયોગ હજુ પણ ચાલુ છે, ખાસ કરીને નાના શહેરોમાં, જ્યાં પશુઓની સારવાર માટે તે ઉપલબ્ધ છે. (બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી, 2025)

જોકે, તકો પણ છે. જાગૃતિ વધી રહી છે, અને યુવા ખેડૂતો પશુઓ માટે મેલોક્સિકમ જેવી સલામત દવાઓ અપનાવી રહ્યા છે, જે ગીધો માટે હાનિકારક નથી. વધુમાં, ગુજરાતમાં ઇકોટૂરિઝમ વધી રહ્યું છે, જે સ્થાનિક સમુદાયોને ગીધ સંરક્ષણમાં સામેલ થવા પ્રોત્સાહિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કચ્છમાં 'વલ્ચર વૉચ' કાર્યક્રમ હેઠળ, પ્રવાસીઓ ગીધોના માળા જોવા જઈ શકે છે, અને તેની આવક સંરક્ષણ પ્રવૃત્તિઓમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. (કચ્છ ઇકોટૂરિઝમ, 2024)

ગુજરાતમાં ગીધ સંરક્ષણ માટે નીતિઓ અને નિયમો

ભારતીય વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 હેઠળ તમામ ગીધ પ્રજાતિઓ સંરક્ષિત છે, અને તેમનો શિકાર કરવો ગુનો છે. ગુજરાત સરકારે 2024માં 'ગુજરાત ગીધ સંરક્ષણ નીતિ' ઘોષિત કરી છે, જેમાં ડાયક્લોફેનાકના વેચાણની તપાસ, ગીધ-સલામત શબ નિકાલ માટે સબસિડી, અને ગીધોના માળાના વૃક્ષોની યાદી બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. આ નીતિ હેઠળ, પશુ ચિકિત્સકો માટે ફરજિયાત તાલીમ આપવામાં આવે છે જેથી તેઓ ડાયક્લોફેનાકને બદલે મેલોક્સિકમ જેવી સલામત દવાઓ લખે. (ગુજરાત સરકાર, 2024)

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ગીધ લુપ્ત થઈ રહ્યા છે?

હા, ગુજરાત સહિત ભારતમાં ગીધોની કેટલીક પ્રજાતિઓ ગંભીર રીતે લુપ્તપ્રાય છે. ભારતીય ગીધ અને સફેદ-પૂંછડીવાળું ગીધ IUCN રેડ લિસ્ટમાં છે. જોકે, સંરક્ષણ પ્રયાસોને કારણે વસ્તી સ્થિર થઈ રહી છે, પરંતુ તે ઝડપથી વધી રહી નથી.

ડાયક્લોફેનાક ગીધોને કેવી રીતે મારી નાખે છે?

ડાયક્લોફેનાક એક બળતરા-વિરોધી દવા છે જે પશુઓમાં દુખાવા માટે આપવામાં આવે છે. જ્યારે ગીધ મૃત પશુનું માંસ ખાય છે, ત્યારે તે દવાના અવશેષો તેમના શરીરમાં જાય છે, જે કિડની ફેલ્યોરનું કારણ બને છે. થોડા દિવસોમાં જ ગીધ મૃત્યુ પામે છે. આ જ કારણ છે કે 2006માં ભારતમાં તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.

ગુજરાતમાં ગીધ ક્યાં જોવા મળે છે?

ગુજરાતમાં ગીધો મુખ્યત્વે કચ્છના નાના રણ, ગીર જંગલ, અમરેલી અને જૂનાગઢ જિલ્લાના પહાડી વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત, સાબરમતી નદીના કિનારે અને અમદાવાદ નજીકના વૃક્ષોમાં પણ થોડા ગીધો નોંધાયા છે.

ગીધ સંરક્ષણ માટે કઈ સંસ્થાઓ કામ કરે છે?

ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાન, બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી, અને ગુજરાત વન વિભાગ મુખ્ય સંસ્થાઓ છે. આ ઉપરાંત, જીવદયા સંસ્થાન જેવી NGO પણ ગીધ રેસ્ક્યુ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો ચલાવે છે.

શું ગીધ માણસો માટે જોખમી છે?

ના, ગીધો માણસો માટે જોખમી નથી. તેઓ શરમાળ પક્ષીઓ છે અને માત્ર મૃત પ્રાણીઓના શબ ખાય છે. તેઓ જીવંત પ્રાણીઓ પર હુમલો કરતા નથી, અને તેમની હાજરી ઇકોસિસ્ટમ માટે ફાયદાકારક છે કારણ કે તેઓ રોગો ફેલાતા અટકાવે છે.

મુખ્ય ટેકઅવેઝ