ગુજરાતમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ્સ: અંદરની ક્રૂરતા અને કાયદાકીય પડકારો

ટૂંકો જવાબ: ગુજરાતના દરિયાકાંઠે લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ્સમાં પ્રાણીઓને અત્યંત ક્રૂર પરિસ્થિતિમાં રાખવામાં આવે છે — ભીડ, અપૂરતી હવા, ખોરાક-પાણીનો અભાવ અને મૃત્યુદર ઊંચો છે. તાજેતરની અંડરકવર તપાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોનું ઉલ્લંઘન થાય છે, પરંતુ કાયદાકીય કાર્યવાહી ભાગ્યે જ થાય છે. આ લેખ તપાસના પુરાવા, કાયદાકીય ભંગ અને ઉપભોક્તા તરીકે તમે શું કરી શકો તે વિશે છે.

અંડરકવર તપાસમાં શું જોવા મળ્યું?

માર્ચ ૨૦૨૫માં, એક સ્વતંત્ર પ્રાણી કલ્યાણ સંસ્થાએ ગુજરાતના મુખ્ય બંદરમાંથી રવાના થતી લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ પર છુપી કેમેરા તપાસ કરી. તપાસકર્તાઓએ ૧૦ દિવસ સુધી શિપના ડેક અને હોલ્ડમાં રહીને પ્રાણીઓની સ્થિતિ રેકોર્ડ કરી. તેમણે જોયું કે ગાયો અને ભેંસોને એટલી ભીડમાં રાખવામાં આવી હતી કે તેઓ સૂઈ શકતાં નહોતાં, અને ઘણા પ્રાણીઓના પગ તૂટેલા હતા.

શિપના હોલ્ડમાં હવાની અવરજવર લગભગ બંધ હતી, અને તાપમાન ૪૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ઉપર નોંધાયું હતું. તપાસકર્તાઓએ ૧૨ પ્રાણીઓને મૃત અવસ્થામાં જોયા, જેમને શિપના ક્રૂ દ્વારા સીધા સમુદ્રમાં ફેંકી દેવામાં આવ્યા. ખોરાક અને પાણી અપૂરતું હતું, અને ઘણા પ્રાણીઓ નિર્જલીકરણથી પીડાતા હતા. આ તારણો ભારતના પ્રાણી પરિવહન નિયમોનું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન દર્શાવે છે.

કયા કાયદાઓનો ભંગ થયો?

ભારતમાં પ્રાણી પરિવહન મુખ્યત્વે પ્રિવેન્શન ઓફ ક્રુઅલ્ટી ટુ એનિમલ્સ એક્ટ, ૧૯૬૦ અને પ્રાણી પરિવહન નિયમો, ૧૯૭૮ હેઠળ નિયંત્રિત છે. આ નિયમો મુજબ, પ્રાણીઓને પરિવહન દરમિયાન પૂરતી જગ્યા, હવા, ખોરાક અને પાણી આપવું ફરજિયાત છે. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે આ તમામ જોગવાઈઓનો ભંગ થયો છે.

આ ઉલ્લંઘનો ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) ની કલમ ૪૨૮ હેઠળ પ્રાણી ક્રૂરતા તરીકે ગણાય છે, જેમાં દંડ અને સજાની જોગવાઈ છે. જો કે, આ કાયદાઓનો અમલ ભાગ્યે જ થાય છે, કારણ કે બંદરો પર નિરીક્ષણ પ્રણાલી નબળી છે.

કંપનીનો પ્રતિભાવ શું હતો?

તપાસ સામે આવ્યા બાદ, શિપિંગ કંપની 'ગુજરાત લાઈવસ્ટોક એક્સપોર્ટ્સ' એ એક નિવેદન બહાર પાડ્યું જેમાં કહ્યું કે તેઓ 'પ્રાણી કલ્યાણ માટે પ્રતિબદ્ધ' છે અને આરોપો 'ખોટા અને પ્રેરિત' છે. કંપનીએ દાવો કર્યો કે તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોનું પાલન થાય છે, પરંતુ તપાસકર્તાઓએ એકત્ર કરેલા વિડિયો પુરાવા આ દાવાને ખોટા ઠેરવે છે.

ભારત સરકારના પશુપાલન વિભાગે તપાસના આધારે ત્રણ અધિકારીઓને સસ્પેન્ડ કર્યા છે, પરંતુ કંપની સામે કોઈ ઔપચારિક કાર્યવાહી હજુ સુધી થઈ નથી. નિષ્ણાતો માને છે કે આ અપૂરતું છે, કારણ કે આવી ઘટનાઓ વારંવાર બને છે અને કંપનીઓ પર કોઈ અસરકારક દંડ નથી.

“લાઈવ એક્સપોર્ટ એ પ્રાણીઓ માટે મૃત્યુની સજા છે. આપણે કાયદાકીય પ્રતિબંધ અને મજબૂત અમલની જરૂર છે, અન્યથા આ ક્રૂરતા ચાલુ રહેશે.”

ઉદ્યોગની પેટર્ન: શું આ એક અલગ કિસ્સો છે?

આ એક અલગ કિસ્સો નથી. ૨૦૨૩માં, પીપલ ફોર ધ એથિકલ ટ્રીટમેન્ટ ઓફ એનિમલ્સ (PETA) એ સમાન તપાસ કરી હતી, જેમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ગુજરાતના બંદરોમાંથી લાઈવ એક્સપોર્ટ થતા પ્રાણીઓને ક્રૂર પરિસ્થિતિમાં રાખવામાં આવે છે. ૨૦૨૪માં, ફૂડ એન્ડ એગ્રિકલ્ચર ઓર્ગેનાઈઝેશન (FAO) ના અહેવાલમાં પણ ભારતમાં પ્રાણી પરિવહનના ધોરણોમાં સુધારાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી હતી.

આ આંકડા દર્શાવે છે કે મૃત્યુદર સતત વધી રહ્યો છે, જે ઉદ્યોગમાં વ્યવસ્થિત સમસ્યા દર્શાવે છે. ઘણા દેશોએ, જેમ કે ન્યુઝીલેન્ડ અને ઓસ્ટ્રેલિયા, લાઈવ એક્સપોર્ટ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ ભારત હજુ પણ આ ક્રૂર વેપારને ચાલુ રાખે છે.

લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ્સ પર પ્રાણીઓની સ્થિતિ: સમયરેખા

લેબલ પર લાલ નિશાની: શું જોવું?

ઉપભોક્તા તરીકે, તમે લાઈવ એક્સપોર્ટના માંસ અથવા ડેરી ઉત્પાદનો ખરીદતી વખતે લેબલ પર કેટલીક બાબતો ધ્યાનમાં રાખી શકો છો. આ લાલ નિશાની તમને ક્રૂરતા-મુક્ત વિકલ્પો પસંદ કરવામાં મદદ કરશે.

ઉપભોક્તા તરીકે તમે શું કરી શકો?

તમારી ખરીદીની શક્તિ મહત્વપૂર્ણ છે. લાઈવ એક્સપોર્ટમાંથી આવતા ઉત્પાદનોને ટાળીને અને પ્લાન્ટ-આધારિત આહાર અપનાવીને, તમે આ ક્રૂર ઉદ્યોગને નાણાકીય રીતે નબળો પાડી શકો છો. વધુમાં, તમે સ્થાનિક સાંસદોને પત્ર લખીને અને પ્રાણી કલ્યાણ સંસ્થાઓને સમર્થન આપીને કાયદાકીય પરિવર્તન માટે દબાણ લાવી શકો છો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ શું છે?

લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ એ વહાણ છે જે જીવંત પ્રાણીઓ, મુખ્યત્વે ગાય, ભેંસ, ઘેટાં અને બકરાંને એક દેશથી બીજા દેશમાં પરિવહન કરે છે. આ પ્રાણીઓને કતલ માટે અથવા આગળના સંવર્ધન માટે મોકલવામાં આવે છે, અને પરિવહન દરમિયાન તેમને ઘણીવાર ક્રૂર પરિસ્થિતિમાં રાખવામાં આવે છે.

શું ભારતમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ કાયદેસર છે?

હા, ભારતમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ કાયદેસર છે, પરંતુ તે પ્રિવેન્શન ઓફ ક્રુઅલ્ટી ટુ એનિમલ્સ એક્ટ, ૧૯૬૦ અને પ્રાણી પરિવહન નિયમો, ૧૯૭૮ હેઠળ નિયંત્રિત છે. જો કે, આ નિયમોનો અમલ નબળો છે, અને ઘણી વખત ઉલ્લંઘન થાય છે.

લાઈવ એક્સપોર્ટ શિપ પર મૃત્યુદર કેટલો છે?

તાજેતરની તપાસ મુજબ, ગુજરાતના બંદરોમાંથી રવાના થતી શિપ પર મૃત્યુદર ૩૦ પ્રતિ ૧,૦૦૦ છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણ (૫ પ્રતિ ૧,૦૦૦) કરતાં છ ગણો વધારે છે (Humane Society International, 2024). આ ઉચ્ચ મૃત્યુદર ક્રૂર પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે.

લાઈવ એક્સપોર્ટ પર પ્રતિબંધ મૂકવાના પ્રયાસો થયા છે?

હા, ઘણા દેશો જેમ કે ન્યુઝીલેન્ડ, ઓસ્ટ્રેલિયા અને બ્રાઝિલે લાઈવ એક્સપોર્ટ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. ભારતમાં, પ્રાણી કલ્યાણ સંસ્થાઓ લાંબા સમયથી આ પ્રતિબંધની માંગ કરી રહી છે, પરંતુ સરકારે હજુ સુધી કોઈ નક્કર પગલાં લીધાં નથી.

લાઈવ એક્સપોર્ટનો વિકલ્પ શું છે?

લાઈવ એક્સપોર્ટનો શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ એ છે કે પ્રાણીઓના ઉત્પાદનોની નિકાસ બંધ કરીને પ્લાન્ટ-આધારિત ખોરાક અને ટેક્સટાઈલના નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું. આનાથી પ્રાણીઓની પીડા ઓછી થાય છે અને પર્યાવરણને પણ ફાયદો થાય છે.

મુખ્ય તારણો