ગુજરાતમાં રિવાઇલ્ડિંગ: જમીન પાછી જંગલને, વન્યજીવોને અને આબોહવાને

**ટૂંકો જવાબ:** રિવાઇલ્ડિંગ એટલે માનવ હસ્તક્ષેપ ઘટાડીને જમીન, જંગલ અને જળસ્રોતોને પાછા તેમની કુદરતી સ્થિતિમાં લાવવાની પ્રક્રિયા. ગુજરાતમાં આનો અર્થ છે ખેતીની જમીન, બિનઉપયોગી જમીન અને ઘટતા જતા વન્યજીવ વસવાટને પુનઃસ્થાપિત કરવો, જેથી સિંહ, દીપડા, હરણ અને પક્ષીઓને ફરી વિકાસ થાય. આ પ્રક્રિયા આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવામાં પણ મદદ કરે છે, કારણ કે જંગલો કાર્બન શોષે છે અને જૈવવિવિધતાને ટેકો આપે છે.

રિવાઇલ્ડિંગ એટલે શું? વ્યાખ્યા અને મૂળભૂત સિદ્ધાંતો

રિવાઇલ્ડિંગ (Rewilding) એ પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપનની એક પદ્ધતિ છે, જેમાં ઇકોસિસ્ટમને તેની કુદરતી પ્રક્રિયાઓ પર છોડી દેવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ નથી કે જમીનને સંપૂર્ણપણે છોડી દેવી, પરંતુ માનવ દખલગીરી ઘટાડીને કુદરતને પોતાની રીતે સાજા થવા દેવી. ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર (IUCN) અનુસાર, રિવાઇલ્ડિંગમાં મોટા પ્રમાણમાં ઇકોસિસ્ટમ પુનઃસ્થાપન, મુખ્ય પ્રજાતિઓનું પુનઃસ્થાપન અને કુદરતી પ્રક્રિયાઓને પ્રોત્સાહન શામેલ છે.

ગુજરાતમાં, રિવાઇલ્ડિંગની ચર્ચા ઘણીવાર ગિરના જંગલ અને સાબરકાંઠા જેવા વિસ્તારોમાં થાય છે, જ્યાં એશિયાટિક સિંહ જેવી ભયંકર પ્રજાતિઓ રહે છે. પરંતુ રિવાઇલ્ડિંગ માત્ર મોટા પ્રાણીઓ માટે જ નથી; તેમાં નાના જંતુઓ, પક્ષીઓ અને છોડની પ્રજાતિઓનું પુનઃસ્થાપન પણ શામેલ છે. આ સંપૂર્ણ ઇકોસિસ્ટમને ફરી જીવંત બનાવે છે.

ગુજરાતમાં રિવાઇલ્ડિંગની જરૂર કેમ છે? સમસ્યાનો આંકડાકીય દેખાવ

ગુજરાતમાં જંગલ આવરણ માત્ર 11.2% છે (ભારતીય વન સર્વેક્ષણ, 2023), જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 21.7% કરતાં ઘણું ઓછું છે. આ ઉપરાંત, રાજ્યમાં શહેરીકરણ અને ખેતીના વિસ્તરણને કારણે વન્યજીવ વસવાટો ઝડપથી ઘટી રહ્યા છે. ગિરના જંગલમાં સિંહોની વસ્તી વધી છે, પરંતુ તેમના વસવાટની ગુણવત્તા ઘટી છે, જે માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ તરફ દોરી જાય છે.

ગુજરાત સરકારના ડેટા અનુસાર, છેલ્લા 10 વર્ષમાં 400થી વધુ સિંહો રેલ્વે અકસ્માત, કુવામાં પડવા અને અન્ય કારણોસર મૃત્યુ પામ્યા છે. આ માત્ર સિંહોની સમસ્યા નથી; દીપડા, હરણ, સાબર અને પક્ષીઓ પણ વસવાટના વિનાશનો સામનો કરી રહ્યા છે. રિવાઇલ્ડિંગ આ સમસ્યાઓનો ઉકેલ આપે છે, કારણ કે તે માત્ર રક્ષણ જ નથી કરતું, પરંતુ વસવાટને પુનઃસ્થાપિત કરે છે.

રિવાઇલ્ડિંગના પ્રકાર: સક્રિય, નિષ્ક્રિય અને ટ્રાન્સલોકેશન

રિવાઇલ્ડિંગ એક-આકારમાં બંધબેસતું નથી. ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો છે: સક્રિય રિવાઇલ્ડિંગ, જેમાં વૃક્ષારોપણ, પ્રાણીઓનું પુનઃસ્થાપન અને જળસ્રોતોનું પુનર્જીવન કરવામાં આવે છે; નિષ્ક્રિય રિવાઇલ્ડિંગ, જેમાં જમીનને ખાલી છોડી દેવામાં આવે છે અને કુદરતને પોતાની ગતિએ કામ કરવા દેવામાં આવે છે; અને ટ્રાન્સલોકેશન, જેમાં ભયંકર પ્રાણીઓને નવા વિસ્તારોમાં ખસેડવામાં આવે છે.

ગુજરાતમાં, સક્રિય રિવાઇલ્ડિંગનું ઉદાહરણ કુંડલા ડેમ નજીકનો વિસ્તાર છે, જ્યાં વન વિભાગ દ્વારા દેશી વૃક્ષો વાવવામાં આવ્યા છે. નિષ્ક્રિય રિવાઇલ્ડિંગ માટે, કેટલીક ખેતીની જમીનને બિનઉપયોગી છોડી દેવામાં આવી છે, જેમાં કાંટાળા વૃક્ષો અને ઘાસ આપમેળે ઉગ્યા છે, જે હરણ અને સાબર માટે વસવાટ બન્યા છે.

રિવાઇલ્ડિંગના ફાયદા: વન્યજીવો, આબોહવા અને માનવ સમુદાયો માટે

રિવાઇલ્ડિંગના સૌથી મોટા લાભાર્થીઓ વન્યજીવો છે. જ્યારે વસવાટ પુનઃસ્થાપિત થાય છે, ત્યારે પ્રાણીઓને ખોરાક, આશ્રય અને સંવર્ધન માટે વધુ જગ્યા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગિરમાં ઘાસના મેદાનોના પુનર્જીવનથી હરણ અને સાબરની વસ્તી વધી છે, જે સિંહો માટે શિકાર ઉપલબ્ધ કરાવે છે. આનાથી સિંહો ગામડાંમાં ભટકવાનું ઓછું કરે છે, જે માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ ઘટાડે છે.

આબોહવા માટે, રિવાઇલ્ડિંગ કાર્બન શોષણ વધારે છે. જંગલો અને ઘાસના મેદાનો વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષે છે. યુરોપિયન રિવાઇલ્ડિંગ નેટવર્કના અભ્યાસ મુજબ, રિવાઇલ્ડ જમીનો દર વર્ષે 1.5 ટન કાર્બન પ્રતિ હેક્ટર શોષી શકે છે. ગુજરાતમાં, આવી જમીનો રાજ્યના કાર્બન ઉત્સર્જનને સંતુલિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

ગુજરાતમાં રિવાઇલ્ડિંગના ઉદાહરણો અને પ્રોજેક્ટ્સ

ગુજરાતમાં રિવાઇલ્ડિંગના ઘણા નાના-મોટા પ્રોજેક્ટ્સ ચાલી રહ્યા છે. સૌથી નોંધપાત્ર છે ગિર પરિવર્તિત વિસ્તાર, જ્યાં વન વિભાગ દ્વારા ઘાસના મેદાનો અને નદી કિનારાના જંગલોને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત, વેળાવદર કાળિયાર અભયારણ્યમાં કાળિયારોની વસ્તી વધારવા માટે ઘાસના મેદાનોને સુધારવામાં આવ્યા છે.

ખાનગી ક્ષેત્રમાં પણ પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. અમદાવાદ નજીક, કેટલાક ખેડૂતોએ પોતાની બિનઉપયોગી જમીનને રિવાઇલ્ડિંગ માટે સમર્પિત કરી છે, જેમાં દેશી વૃક્ષો અને છોડ ઉગાડવામાં આવ્યા છે. આવા પ્રયાસો માત્ર વન્યજીવોને જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક સમુદાયોને રોજગારી અને ઇકો-ટૂરિઝમની તકો પણ આપે છે.

“રિવાઇલ્ડિંગ એ માત્ર વૃક્ષો વાવવાનું નથી; તે સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમને ફરી જીવંત બનાવવાનું છે. જ્યારે જમીન પાછી જંગલને આપીએ છીએ, ત્યારે આપણે પ્રાણીઓ, છોડ અને પોતાના ભવિષ્યને બચાવીએ છીએ.”

વ્યક્તિગત સ્તરે તમે રિવાઇલ્ડિંગમાં કેવી રીતે ભાગ લઈ શકો?

રિવાઇલ્ડિંગ માટે મોટી જમીનની જરૂર નથી. શહેરમાં રહેતા લોકો પણ પોતાની બાલ્કની અથવા છત પર દેશી છોડ ઉગાડીને, જંતુઓ અને પક્ષીઓ માટે વસવાટ બનાવી શકે છે. વધુમાં, તમે સ્થાનિક સંસ્થાઓને દાન આપી શકો છો જે રિવાઇલ્ડિંગ પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરે છે.

નીતિ અને સરકારની ભૂમિકા: ગુજરાતમાં રિવાઇલ્ડિંગ માટે શું થવું જોઈએ?

રિવાઇલ્ડિંગ માટે મજબૂત નીતિ અને સરકારી સમર્થન જરૂરી છે. ગુજરાત સરકારે વન અને વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે ઘણી યોજનાઓ શરૂ કરી છે, પરંતુ રિવાઇલ્ડિંગ માટે ખાસ નીતિનો અભાવ છે. રાજ્યએ જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફારને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ, જેમાં બિનઉપયોગી ખેતી જમીનને જંગલમાં પરિવર્તિત કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.

આ ઉપરાંત, કેન્દ્ર સરકારની 'નેશનલ મિશન ફોર સસ્ટેનેબલ હેબિટેટ' અને 'ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશન' જેવી યોજનાઓને રિવાઇલ્ડિંગ સાથે જોડવી જોઈએ. ગુજરાતમાં, વન વિભાગે રિવાઇલ્ડિંગ પ્રોજેક્ટ્સ માટે અલગ ભંડોળ ફાળવવું જોઈએ અને સ્થાનિક સમુદાયોને પ્રક્રિયામાં સામેલ કરવા જોઈએ.

રિવાઇલ્ડિંગ vs ખેતી: શું સંઘર્ષ અનિવાર્ય છે?

ઘણીવાર એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે રિવાઇલ્ડિંગ ખેતી માટે જમીન ઘટાડે છે, જે ખાદ્ય સુરક્ષા માટે જોખમી છે. પરંતુ આ દલીલ ભ્રામક છે. ગુજરાતમાં મોટા પ્રમાણમાં બિનઉપયોગી જમીન છે, જેમ કે ખારી જમીન, જે ખેતી માટે યોગ્ય નથી, પરંતુ તેને રિવાઇલ્ડ કરી શકાય છે. વધુમાં, પશુ ખેતી માટે વપરાતી જમીનને ઘટાડીને છોડ-આધારિત ખેતી તરફ વળવાથી વધુ જમીન રિવાઇલ્ડિંગ માટે મુક્ત થઈ શકે છે.

યુરોપમાં, રિવાઇલ્ડિંગ પ્રોજેક્ટ્સે દર્શાવ્યું છે કે ખાદ્ય ઉત્પાદન ઘટાડ્યા વિના પણ જમીન પુનઃસ્થાપિત કરી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, નેધરલેન્ડ્સમાં ખેડૂતોએ પોતાની જમીનનો એક ભાગ રિવાઇલ્ડિંગ માટે આપ્યો છે, જ્યારે બાકીની જમીન પર વધુ કાર્યક્ષમ ખેતી કરી છે. ગુજરાતમાં પણ આવો અભિગમ અપનાવી શકાય છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

રિવાઇલ્ડિંગ એટલે શું, સરળ ભાષામાં?

રિવાઇલ્ડિંગ એટલે માનવ દખલગીરી ઘટાડીને જમીન, જંગલ અને જળસ્રોતોને પાછા તેમની કુદરતી સ્થિતિમાં લાવવાની પ્રક્રિયા. તેનો ધ્યેય ઇકોસિસ્ટમને સ્વ-નિયમન કરવા દેવાનો છે, જેથી વન્યજીવો, છોડ અને સૂક્ષ્મ જીવોની વિવિધતા ફરી વિકસે.

ગુજરાતમાં રિવાઇલ્ડિંગ માટે કયા વિસ્તારો યોગ્ય છે?

ગુજરાતમાં ગિરના જંગલ, વેળાવદર કાળિયાર અભયારણ્ય, નળ સરોવર પક્ષી અભયારણ્ય અને કચ્છના રણના કિનારાના વિસ્તારો રિવાઇલ્ડિંગ માટે યોગ્ય છે. આ ઉપરાંત, બિનઉપયોગી ખારી જમીન અને ખાણના વિસ્તારોને પણ પુનઃસ્થાપિત કરી શકાય છે.

રિવાઇલ્ડિંગથી સ્થાનિક ખેડૂતોને કોઈ નુકસાન થાય છે?

જો યોગ્ય રીતે આયોજન કરવામાં આવે, તો રિવાઇલ્ડિંગ ખેડૂતોને નુકસાન પહોંચાડતું નથી. બિનઉપયોગી અથવા ખારી જમીનને રિવાઇલ્ડ કરવાથી ખેડૂતોને વધારાની આવક મળી શકે છે, જેમ કે ઇકો-ટૂરિઝમ અથવા કાર્બન ક્રેડિટ્સ દ્વારા. વધુમાં, રિવાઇલ્ડિંગથી ભૂગર્ભ જળ ભરાય છે, જે ખેતી માટે ફાયદાકારક છે.

શું રિવાઇલ્ડિંગ આબોહવા પરિવર્તન સામે મદદ કરે છે?

હા, રિવાઇલ્ડિંગ આબોહવા પરિવર્તન સામે નોંધપાત્ર રીતે મદદ કરે છે. જંગલો અને ઘાસના મેદાનો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષે છે, જે વાતાવરણમાં ગરમી ઘટાડે છે. યુરોપિયન રિવાઇલ્ડિંગ નેટવર્કના અભ્યાસ મુજબ, રિવાઇલ્ડ જમીનો દર વર્ષે 1.5 ટન કાર્બન પ્રતિ હેક્ટર શોષી શકે છે.

શું રિવાઇલ્ડિંગ માત્ર મોટા પ્રાણીઓ માટે જ છે?

ના, રિવાઇલ્ડિંગ સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ માટે છે, જેમાં નાના જંતુઓ, પક્ષીઓ, સરિસૃપો અને છોડની પ્રજાતિઓ શામેલ છે. મોટા પ્રાણીઓ જેમ કે સિંહ અથવા દીપડા ઘણીવાર ફ્લેગશિપ પ્રજાતિઓ હોય છે, પરંતુ રિવાઇલ્ડિંગનો ઉદ્દેશ્ય સમગ્ર ખાદ્ય શૃંખલાને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો છે.

શું રિવાઇલ્ડિંગ માટે સરકારી પરવાનગી જરૂરી છે?

હા, ગુજરાતમાં જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફાર માટે સરકારી પરવાનગી જરૂરી છે. જો તમે ખેતીની જમીનને જંગલમાં પરિવર્તિત કરવા માંગતા હો, તો તમારે વન વિભાગ અને મહેસૂલી વિભાગની મંજૂરી લેવી પડશે. સ્થાનિક NGO અથવા વન્યજીવ સંસ્થાઓ આ પ્રક્રિયામાં મદદ કરી શકે છે.

મુખ્ય પગલાં (Key Takeaways)