શું છે સી-બર્ડ બાયકેચ? લોંગલાઈન માછીમારીમાં દરિયાઈ પક્ષીઓનું મૌન સંકટ

**ટૂંકો જવાબ:** સી-બર્ડ બાયકેચ એટલે લોંગલાઈન માછીમારીના હુક્સમાં દરિયાઈ પક્ષીઓ (જેમ કે અલ્બાટ્રોસ, પેટ્રેલ, શિયરવોટર) આકસ્મિક રીતે ફસાઈને મૃત્યુ પામે તે. વૈશ્વિક સ્તરે દર વર્ષે અંદાજે ૩ લાખ પક્ષીઓ આ રીતે મરે છે (બર્ડલાઈફ ઈન્ટરનેશનલ, ૨૦૨૩). આ સંકટ ગુજરાતના દરિયાકાંઠે પણ વકરી રહ્યું છે, જ્યાં ડુંગરી દરિયાઈ પક્ષીઓ અને ટર્ન્સ જોખમમાં છે.

સી-બર્ડ બાયકેચ શું છે? વ્યાખ્યા અને મૂળભૂત સમજ

સી-બર્ડ બાયકેચ એ માછીમારીની પ્રવૃત્તિ દરમિયાન દરિયાઈ પક્ષીઓનું અણધાર્યું મૃત્યુ છે. જ્યારે લોંગલાઈન જહાજો માછલી પકડવા માટે કિલોમીટર લાંબી દોરીમાં હજારો હુક્સ નાખે છે, ત્યારે પક્ષીઓ બાઈટ (સામાન્ય રીતે સ્ક્વિડ કે નાની માછલી) પર ઝપટ મારે છે અને હુક્સમાં ફસાઈ જાય છે. પક્ષી પાણીમાં ખેંચાઈ જાય છે અને ડૂબીને મૃત્યુ પામે છે.

આ સમસ્યા માત્ર માછલીના વેપાર સુધી મર્યાદિત નથી; તે દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમ અને જૈવવિવિધતા પર ગહન અસર કરે છે. ઘણી પક્ષી પ્રજાતિઓ, જેમ કે અલ્બાટ્રોસ, ધીમી ગતિએ પ્રજનન કરે છે – તેઓ વર્ષમાં માત્ર એક જ ઈંડું મૂકે છે. તેથી, થોડા પક્ષીઓનું મૃત્યુ પણ આખી વસ્તી માટે ગંભીર કટોકટી ઊભી કરી શકે છે (IUCN, ૨૦૨૪).

લોંગલાઈન માછીમારી કેવી રીતે કામ કરે છે અને તેમાં બાયકેચ કેમ થાય છે?

લોંગલાઈન ફિશિંગમાં એક મુખ્ય દોરી હોય છે, જેની સાથે નાની શાખાઓ (સ્નૂડ્સ) જોડાયેલી હોય છે, દરેકના છેડે હુક્સ. આ દોરી કલાકો સુધી સમુદ્રની સપાટી પર અથવા થોડી નીચે તણાય છે. જ્યારે બાઈટ નાખવામાં આવે છે, ત્યારે પક્ષીઓ તેને ઝડપથી ઓળખી લે છે. ખાસ કરીને જ્યારે દોરી નાખવામાં આવે છે (setting) તે સમયે, પક્ષીઓ સક્રિય હોય છે અને હુક્સ પાણીમાં ડૂબે તે પહેલાં જ પકડી લે છે.

બાઈટ અને હુક્સની ભૂમિકા

મોટાભાગની લોંગલાઈન માછીમારીમાં સ્ક્વિડ અથવા મેકરેલ જેવું બાઈટ વપરાય છે, જે પક્ષીઓ માટે અત્યંત આકર્ષક હોય છે. હુક્સની સંખ્યા પ્રચંડ હોય છે – એક જ જહાજ એક દિવસમાં ૧૦,૦૦૦ સુધી હુક્સ નાખી શકે છે. જો પક્ષી હુક્સને ગળી જાય, તો તે સામાન્ય રીતે છટકી શકતું નથી. પાણીની અંદર ખેંચાઈ જવાથી તે ડૂબી જાય છે, અથવા હુક્સ શરીરમાં ભોંકાઈને ઈજા પહોંચાડે છે.

કયા પક્ષીઓ સૌથી વધુ જોખમમાં છે?

અલ્બાટ્રોસ અને પેટ્રેલ પ્રજાતિઓ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત છે. વૈશ્વિક સ્તરે, ૨૨ માંથી ૧૭ અલ્બાટ્રોસ પ્રજાતિઓ લુપ્તપ્રાય છે (BirdLife International, ૨૦૨૩). ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાત અને દ્વારકાના કિનારે, ડુંગરી પક્ષીઓ, ટર્ન્સ અને ગેનેટ્સ બાયકેચનો ભોગ બને છે. આ ઉપરાંત, માછીમારીના કચરામાં પ્લાસ્ટિક પણ પક્ષીઓ માટે જોખમી છે, જે તેમને ભૂખ્યા રાખે છે.

બાયકેચનું પ્રમાણ અને વૈશ્વિક આંકડા

વૈજ્ઞાનિક અંદાજ મુજબ, લોંગલાઈન માછીમારી દર વર્ષે લગભગ ૩,૦૦,૦૦૦ દરિયાઈ પક્ષીઓને મારી નાખે છે, જેમાં ૧,૦૦,૦૦૦ અલ્બાટ્રોસનો સમાવેશ થાય છે (FAO, ૨૦૨૨). આ આંકડા માત્ર અંદાજ છે; વાસ્તવિક સંખ્યા વધુ હોઈ શકે છે કારણ કે ઘણા જહાજો બાયકેચની જાણ કરતા નથી. ભારતમાં, ગુજરાત અને કેરળના દરિયાકાંઠે લોંગલાઈન ફિશિંગ સામાન્ય છે, પરંતુ તેના પર ચોક્કસ આંકડા મળતા નથી.

બાયકેચ શા માટે થાય છે? મુખ્ય કારણો

બાયકેચના ત્રણ મુખ્ય કારણો છે: (૧) બાઈટની ઉપલબ્ધતા – પક્ષીઓ ખોરાકની શોધમાં હુક્સ પર ઝપટ મારે છે; (૨) દોરી નાખવાની પદ્ધતિ – જો દોરી ધીમી હોય, તો પક્ષીઓને હુક્સ પકડવાનો સમય મળે છે; (૩) માછીમારીની મોસમ – સ્થળાંતર દરમિયાન પક્ષીઓ સક્રિય હોય છે અને વધુ ભૂખ્યા હોય છે. ગુજરાતમાં, શિયાળામાં સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ માટે આ સમસ્યા વધુ તીવ્ર બને છે.

આર્થિક અને પર્યાવરણીય અસરો

બાયકેચ માછીમારો માટે પણ નુકસાનકારક છે – તેઓ બાઈટ ગુમાવે છે અને માછલી પકડવામાં સમય બગાડે છે. વધુમાં, દરિયાઈ પક્ષીઓની ઘટતી વસ્તી દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમને અસંતુલિત કરે છે, કારણ કે તેઓ માછલી અને સ્ક્વિડના કુદરતી શિકારી છે. જ્યારે તેઓ લુપ્ત થાય છે, ત્યારે નાની માછલીઓની વસ્તી વધી શકે છે, જે અન્ય સમુદ્રી જીવન માટે હાનિકારક બને છે.

કોને જવાબદાર ગણવામાં આવે છે? માછીમારી ઉદ્યોગ અને નિયમનકારો

માછીમારી ઉદ્યોગ, ખાસ કરીને ઔદ્યોગિક લોંગલાઈન જહાજો, સૌથી મોટા જવાબદાર છે. પરંતુ સરકારી નિયમનકારો પણ ભાગીદાર છે – ભારતમાં, મત્સ્ય વિભાગ (Department of Fisheries) દ્વારા માછીમારી નિયમો લાગુ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં બાયકેચ ઘટાડવા માટે ચોક્કસ જોગવાઈઓ નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, FAOના અગ્રિયા (Agreement on Port State Measures) જેવા કરારો છે, પરંતુ તેમનો અમલ નબળો છે.

ગુજરાતની સ્થિતિ અને સ્થાનિક પ્રયાસો

ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને વેરાવળ, પોરબંદર અને માંડવી જેવા માછીમારી બંદરો પર લોંગલાઈન જહાજો કાર્યરત છે. સ્થાનિક માછીમારો મોટાભાગે નાના પાયે હોય છે, પરંતુ મોટા જહાજો બહારના પાણીમાં કામ કરે છે. કચ્છના અખાતમાં દરિયાઈ પક્ષીઓનું સંરક્ષણ કરતી સંસ્થાઓ, જેમ કે ગુજરાત ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ, દરિયાઈ પક્ષી સર્વે કરે છે, પરંતુ બાયકેચ પર ચોક્કસ ડેટા ઉપલબ્ધ નથી.

“બાયકેચ એ માત્ર પક્ષીઓની સમસ્યા નથી – તે દરિયાઈ ઈકોસિસ્ટમના આરોગ્યનું સૂચક છે. જો આપણે આ સંકટ નહીં રોકીએ, તો આવનારી પેઢી માટે સમુદ્રનો વારસો ખતમ થઈ જશે.”

બાયકેચ રોકવાના ઉપાયો: તકનીકી અને નીતિગત ઉકેલો

સદ્ભાગ્યે, બાયકેચ ઘટાડવા માટે અસરકારક ઉપાયો છે. સૌથી સામાન્ય છે ટોરી લાઈન (tori line) – જે દોરીની ઉપર લટકતી રંગીન દોરીઓ છે, જે પક્ષીઓને ડરાવે છે. અન્ય ઉપાયોમાં નાઈટ સેટિંગ (રાત્રે દોરી નાખવી), હુક્સને પાણીમાં ઝડપથી ડૂબાડવા માટે વજન ઉમેરવું, અને માછલીના કચરાને દરિયામાં ન ફેંકવાનો સમાવેશ થાય છે.

અન્ય અસરકારક પદ્ધતિઓ

બાયકેચ નિયમો અને નીતિઓ: ભારત અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંદર્ભ

ભારતમાં, વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૭૨ દરિયાઈ પક્ષીઓને રક્ષણ આપે છે, પરંતુ તેનો અમલ માછીમારી પર લાગુ થતો નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, FAOના દરિયાઈ પક્ષી સંરક્ષણ માર્ગદર્શિકા (2020) દેશોને બાયકેચ ઘટાડવા પ્રોત્સાહિત કરે છે. જાપાન, યુએસએ અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ કડક નિયમો લાગુ કર્યા છે, પરંતુ ભારત હજુ પાછળ છે.

વિવેચન: શું બાયકેચ પર ધ્યાન આપવું યોગ્ય છે?

કેટલાક માછીમારો દલીલ કરે છે કે બાયકેચ એ દરિયાઈ પક્ષીઓની વસ્તી માટે મોટો ખતરો નથી, કારણ કે તેઓ મોટી સંખ્યામાં પ્રજનન કરે છે. પરંતુ આ દલીલ ખોટી છે – અલ્બાટ્રોસ જેવી પ્રજાતિઓ ધીમી ગતિએ પ્રજનન કરે છે અને તેમની વસ્તી ઘટી રહી છે. વધુમાં, કેટલાક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે બાયકેચની અસર ઓછી આંકવામાં આવે છે, કારણ કે ઘણા મૃત્યુ અહેવાલમાં નોંધાતા નથી.

શું બાયકેચ ટાળવું શક્ય છે?

હા, સંપૂર્ણપણે નહીં, પરંતુ ઘટાડી શકાય છે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે સંયોજન પદ્ધતિઓ અપનાવવાથી બાયકેચમાં ૯૦% ઘટાડો શક્ય છે (BirdLife International, ૨૦૨૩). જો કે, માછીમાર ઉદ્યોગના સહકાર વિના આ શક્ય નથી. ગુજરાતમાં, માછીમારોને તાલીમ અને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી છે, જેથી તેઓ આ પદ્ધતિઓ અપનાવે.

ભવિષ્યનો માર્ગ: ટકાઉ માછીમારી તરફ

આગામી દાયકામાં, ગુજરાતમાં દરિયાઈ પક્ષી સંરક્ષણ માટે વધુ સખત નિયમો આવી શકે છે. ભારત સરકારે ૨૦૨૫ સુધીમાં દરિયાઈ જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ યોજના ઘડવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે, જેમાં બાયકેચ ઘટાડવાનો સમાવેશ થવાની શક્યતા છે. વધુમાં, ઉપભોક્તા તરીકે, આપણે ટકાઉ માછીમારી પ્રમાણપત્ર (MSC) ધરાવતી માછલી ખરીદીને દબાણ લાવી શકીએ છીએ.

ઉપભોક્તા તરીકે તમે શું કરી શકો?

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું સી-બર્ડ બાયકેચ માત્ર લોંગલાઈનમાં જ થાય છે?

ના, બાયકેચ અન્ય માછીમારી પદ્ધતિઓમાં પણ થાય છે, જેમ કે ટ્રોલિંગ અને ગિલનેટ. પરંતુ લોંગલાઈન સૌથી ગંભીર છે કારણ કે તેમાં હુક્સની સંખ્યા વધુ હોય છે અને પક્ષીઓ સરળતાથી ફસાઈ જાય છે. વૈશ્વિક સ્તરે, લોંગલાઈન બાયકેચનો હિસ્સો લગભગ ૫૦% છે (FAO, ૨૦૨૨).

શું બાયકેચ ઘટાડવાના ઉપાયો માછીમારી માટે મોંઘા છે?

મોટાભાગના ઉપાયો સસ્તા છે. ટોરી લાઈન બનાવવાનો ખર્ચ લગભગ ₹૧,૦૦૦ છે, જ્યારે નાઈટ સેટિંગ માટે કોઈ ખર્ચ નથી. વધુમાં, બાયકેચ ઘટાડવાથી બાઈટની બચત થાય છે, જે માછીમારોના નફામાં વધારો કરે છે. આથી, આર્થિક રીતે પણ તે ફાયદાકારક છે (BirdLife International, ૨૦૨૩).

ગુજરાતમાં બાયકેચ પર કોઈ સંશોધન થયું છે?

હા, ગુજરાત ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ અને કેટલીક NGOએ દરિયાઈ પક્ષી સર્વે કર્યા છે, પરંતુ બાયકેચ પર ચોક્કસ ડેટા ઓછો છે. વેરાવળ અને પોરબંદરના માછીમારો સાથે વાતચીતમાં, તેઓ સ્વીકારે છે કે ક્યારેક પક્ષીઓ ફસાય છે, પરંતુ તેનો આંકડો નોંધાતો નથી. આ માટે વધુ વ્યવસ્થિત સંશોધન જરૂરી છે.

શું બાયકેચ ટાળવા માટે શાકાહારી આહાર મદદ કરે છે?

હા, શાકાહારી અથવા છોડ-આધારિત આહાર અપનાવવાથી માછલીની માંગ ઘટે છે, જે આખરે માછીમારીની પ્રવૃત્તિ ઘટાડે છે અને બાયકેચ ટાળવામાં મદદ કરે છે. જો તમે માછલી ખાતા હોવ, તો ટકાઉ સ્ત્રોતમાંથી જ ખરીદો. પરંતુ સૌથી અસરકારક ઉપાય માછીમારી ઉદ્યોગમાં સુધારો છે.

મુખ્ય શીખવા જેવી બાબતો