મરીન પ્રોટેક્ટેડ એરિયા કાયદા 2026: ગુજરાત અને વિશ્વમાં સ્થિતિ ટ્રેકર

ટૂંકો જવાબ: મરીન પ્રોટેક્ટેડ એરિયા (MPA) એ દરિયાઈ વિસ્તારો છે જ્યાં માનવ પ્રવૃત્તિઓ – ખાસ કરીને માછીમારી – પર પ્રતિબંધ અથવા નિયંત્રણ હોય છે. 2026 સુધીમાં, વિશ્વના લગભગ 8% દરિયાઈ વિસ્તારને MPA તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ ગુજરાત સહિત ભારતમાં માત્ર 0.2% દરિયાઈ ક્ષેત્ર સંરક્ષિત છે. આ લેખ વૈશ્વિક MPA કાયદાઓની સ્થિતિનું ટ્રેકર પૂરું પાડે છે, જેમાં ગુજરાતના સંદર્ભમાં મત્સ્યઉદ્યોગ અને જૈવવિવિધતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.

મરીન પ્રોટેક્ટેડ એરિયા શું છે અને શા માટે મહત્વપૂર્ણ?

મરીન પ્રોટેક્ટેડ એરિયા (MPA) એ દરિયાઈ વિસ્તાર છે જેને કાયદેસર રીતે સંરક્ષણ હેઠળ લાવવામાં આવ્યો છે, જ્યાં માછીમારી, ખાણકામ, તેલ નિષ્કર્ષણ અને અન્ય હાનિકારક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ હોય છે. આ વિસ્તારો દરિયાઈ જૈવવિવિધતાને પુનઃસ્થાપિત કરવા, માછલીની વસ્તીને વધારવા અને કોરલ રીફ જેવી ઇકોસિસ્ટમને સુરક્ષિત કરવા માટે જરૂરી છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે, MPA માત્ર દરિયાઈ જીવોને જ નહીં, પરંતુ માનવ સમુદાયોને પણ લાભ આપે છે, કારણ કે તે માછલીની વસ્તીને પુનઃજીવિત કરીને માછીમારોની આવકમાં વધારો કરે છે (WWF, 2023).

ગુજરાતમાં, દરિયાકાંઠાની લંબાઈ લગભગ 1,600 કિમી છે, જે ભારતના સૌથી લાંબા દરિયાકાંઠાઓમાંનો એક છે. અહીં દરિયાઈ જૈવવિવિધતા અત્યંત સમૃદ્ધ છે, પરંતુ ઓવરફિશિંગ, બાયકેચ અને દરિયાઈ પ્રદૂષણને કારણે તે ગંભીર દબાણ હેઠળ છે. ભારત સરકારે 2022માં જાહેર કરેલા 'ડીપ ઓશન મિશન' હેઠળ દરિયાઈ સંરક્ષણને વેગ આપવાનું વચન આપ્યું છે, પરંતુ અત્યાર સુધી માત્ર થોડા નાના MPA અસ્તિત્વમાં છે, જેમ કે ગુજરાતના કચ્છના અખાતમાં આવેલા મરીન નેશનલ પાર્ક.

EUમાં MPA કાયદા: 30x30 લક્ષ્ય અને વાસ્તવિકતા

યુરોપિયન યુનિયન (EU) એ 2030 સુધીમાં તેના 30% દરિયાઈ વિસ્તારને સંરક્ષિત કરવાનો મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે, જે '30x30' તરીકે ઓળખાય છે. આ લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે, EU કમિશને 2022માં 'EU બાયોડાયવર્સિટી સ્ટ્રેટેજી 2030' હેઠળ સભ્ય દેશોને MPA વિસ્તાર વધારવાનો આદેશ આપ્યો છે. જોકે, 2025ના અહેવાલ મુજબ, EUમાં માત્ર 12% દરિયાઈ ક્ષેત્રને કોઈક સ્વરૂપે સંરક્ષિત કરવામાં આવ્યું છે, અને તેમાંથી પણ માત્ર 1% સખત રીતે સંરક્ષિત છે (યુરોપિયન એન્વાયર્નમેન્ટ એજન્સી, 2025).

ગુજરાતના સંદર્ભમાં, EUના આ લક્ષ્યો પ્રેરણાદાયી છે, પરંતુ ભારતમાં આવી કોઈ સ્પષ્ટ સમયરેખા નથી. ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદો, 1972, દરિયાઈ ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યોની સ્થાપના માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે, પરંતુ તેનો અમલ નબળો છે. ગુજરાત સરકારે કચ્છના અખાતમાં આવેલા મરીન નેશનલ પાર્કને વિસ્તારવાની યોજના જાહેર કરી છે, પરંતુ તે હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે.

UKમાં મરીન કન્ઝર્વેશન ઝોન: બ્રેક્ઝિટ પછીની નીતિઓ

યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK) એ 2013માં 'મરીન એન્ડ કોસ્ટલ એક્સેસ એક્ટ' હેઠળ મરીન કન્ઝર્વેશન ઝોન (MCZ) ની સ્થાપના કરી હતી. 2025 સુધીમાં, UKના પાણીના લગભગ 38% વિસ્તારને કોઈક સ્વરૂપે સંરક્ષિત કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર 0.5% સખત રીતે સંરક્ષિત છે, જ્યાં કોઈ પણ પ્રકારની માછીમારી પ્રતિબંધિત છે (JNCC, 2025). બ્રેક્ઝિટ પછી, UK પોતાની મત્સ્ય નીતિઓ ઘડી રહ્યું છે, પરંતુ પર્યાવરણવાદીઓ દલીલ કરે છે કે તે MPA ને માત્ર 'કાગળ પર' જ સંરક્ષણ આપે છે.

ભારતના સંદર્ભમાં, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે પણ આવી જ સ્થિતિ છે. કચ્છના અખાતમાં આવેલા મરીન નેશનલ પાર્કમાં માછીમારી પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી, અને સ્થાનિક માછીમારો તેની અંદર પણ માછલી પકડે છે. આ માટે કડક અમલીકરણ અને સમુદાય-આધારિત સંરક્ષણ મોડલની જરૂર છે.

US રાજ્યોમાં MPA: કેલિફોર્નિયા અને હવાઈમાં પ્રગતિ

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, MPA ને રાજ્ય અને ફેડરલ સ્તરે અલગ-અલગ રીતે સંચાલિત કરવામાં આવે છે. કેલિફોર્નિયાએ 1999માં 'મરીન લાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ' પસાર કર્યો, જેના હેઠળ 124 MPA બનાવવામાં આવ્યા, જે રાજ્યના દરિયાઈ પાણીના લગભગ 16% ભાગને આવરી લે છે. હવાઈએ 2021માં વિશ્વના સૌથી મોટા MPA પૈકી એક પાપાહાનૌમોકુઆકિયા સમુદ્રી રાષ્ટ્રીય સ્મારકનું વિસ્તરણ કર્યું, જે 1.5 મિલિયન ચોરસ કિમી કરતાં વધુ છે. જોકે, અન્ય રાજ્યો, જેમ કે ફ્લોરિડા, હજુ પણ માછીમારી ઉદ્યોગના દબાણને કારણે નવા MPA બનાવવામાં અચકાય છે.

ગુજરાત માટે પાઠ: કેલિફોર્નિયાનો અનુભવ દર્શાવે છે કે MPA થોડા વર્ષોમાં માછલીની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો લાવી શકે છે. 2010 અને 2020 વચ્ચે, કેલિફોર્નિયાના MPAમાં માછલીની બાયોમાસ સરેરાશ 25% વધી હતી (કેલિફોર્નિયા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફિશ એન્ડ વાઇલ્ડલાઇફ, 2021). આવા જ પરિણામો જો ગુજરાતના કચ્છના અખાતમાં લાગુ કરવામાં આવે, તો સ્થાનિક માછીમારોને લાંબા ગાળે ફાયદો થઈ શકે છે.

લેટિન અમેરિકામાં MPA: કોસ્ટા રિકા અને ચિલીના મોડેલ

લેટિન અમેરિકામાં, કોસ્ટા રિકા અને ચિલી દરિયાઈ સંરક્ષણમાં અગ્રેસર છે. કોસ્ટા રિકાએ 2021માં કોકોસ આઇલેન્ડ નજીક MPA ને 27,000 ચોરસ કિમી સુધી વિસ્તાર્યું, જે તેના દરિયાઈ ક્ષેત્રના લગભગ 30% ભાગને આવરી લે છે. ચિલીમાં, 2023માં 'ડેસવેન્ટુરાડાસ આઇલેન્ડ્સ' ખાતે એક નવો MPA બનાવવામાં આવ્યો, જે દરિયાઈ પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આ દેશો દર્શાવે છે કે રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ અને સમુદાયના સહયોગથી ઝડપથી પ્રગતિ શક્ય છે.

“ગુજરાતના દરિયાકાંઠે MPA ને માત્ર કાગળ પર નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક અમલીકરણ સાથે લાગુ કરવું જરૂરી છે. સ્થાનિક માછીમારોને વૈકલ્પિક આજીવિકા આપ્યા વિના સંરક્ષણ સફળ નહીં થાય.”

એશિયા-પેસિફિકમાં MPA: ફિલિપાઇન્સ અને ઇન્ડોનેશિયાના અનુભવ

એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં, ફિલિપાઇન્સ અને ઇન્ડોનેશિયા દરિયાઈ સંરક્ષણમાં મોટી પ્રગતિ કરી રહ્યા છે. ફિલિપાઇન્સે 2020માં 'નેશનલ એમ્બિશન' હેઠળ 20% દરિયાઈ વિસ્તારને MPA બનાવવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું, અને 2024 સુધીમાં તે 15% સુધી પહોંચી ગયું છે. ઇન્ડોનેશિયાએ 'કોરલ ટ્રાયેંગલ' ક્ષેત્રમાં 45,000 ચોરસ કિમી કરતાં વધુ નવા MPA બનાવ્યા છે. જોકે, અમલીકરણમાં નબળાઈ અને અતિશય માછીમારી હજુ પણ સમસ્યા છે.

ભારતના દરિયાકાંઠા માટે, ખાસ કરીને ગુજરાત, આ અનુભવો અમૂલ્ય છે. ગુજરાતમાં દરિયાઈ જૈવવિવિધતા સમૃદ્ધ છે, પરંતુ માછીમારોની સંખ્યા અને ઔદ્યોગિક માછીમારીના દબાણને કારણે અહીં ઓવરફિશિંગ ગંભીર બની રહ્યું છે. ગુજરાત સરકારે 2023માં 'ગુજરાત મરીન ફિશરીઝ રેગ્યુલેશન એક્ટ'માં સુધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, જેમાં નાના MPA બનાવવાની જોગવાઈ છે, પરંતુ તે હજુ સુધી સંસદમાં રજૂ થયો નથી.

આફ્રિકામાં MPA: કેન્યા અને દક્ષિણ આફ્રિકાની નીતિઓ

આફ્રિકામાં, કેન્યાએ 2019માં 'કોરલ રીફ કન્ઝર્વેશન પ્રોગ્રામ' હેઠળ 10 નવા MPA બનાવ્યા, જે તેના દરિયાઈ ક્ષેત્રના 10% ભાગને આવરી લે છે. દક્ષિણ આફ્રિકાએ 2024માં 'ઓપરેશન फिनफिश' હેઠળ 20 નવા MPA ની ઘોષણા કરી, જે દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમના રક્ષણ માટે છે. જોકે, મોટાભાગના આફ્રિકન દેશોમાં MPA નું કવરેજ હજુ પણ 1% કરતાં ઓછું છે, અને માછીમારી ઉદ્યોગના દબાણને કારણે અમલીકરણ નબળું છે.

ભારત અને ગુજરાતમાં MPA કાયદાઓની વર્તમાન સ્થિતિ

ભારતમાં, MPA ને મુખ્યત્વે 'વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદો, 1972' હેઠળ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. હાલમાં, ભારતમાં 31 દરિયાઈ અભયારણ્યો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો છે, પરંતુ તેમાંથી મોટાભાગના નાના અને તટવર્તી છે. ગુજરાતમાં, કચ્છના અખાતમાં આવેલો 'મરીન નેશનલ પાર્ક' સૌથી મોટો છે, જે 162 ચોરસ કિમીમાં ફેલાયેલો છે. જોકે, તેની અંદર માછીમારી પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી, અને કોરલ રીફને નુકસાન થઈ રહ્યું છે.

આગામી સીમાચિહ્નો: 2026માં શું અપેક્ષા રાખવી?

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

ગુજરાતમાં મરીન પ્રોટેક્ટેડ એરિયા કાયદો શું છે?

ગુજરાતમાં, MPA ને મુખ્યત્વે ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા, 1972 હેઠળ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. આ કાયદો રાજ્ય સરકારને દરિયાઈ ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યો બનાવવાની સત્તા આપે છે. હાલમાં, કચ્છના અખાતમાં આવેલો મરીન નેશનલ પાર્ક જ મુખ્ય MPA છે, પરંતુ તેમાં માછીમારી પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી.

શું MPA માછલીની વસ્તી વધારવામાં મદદ કરે છે?

હા, વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે સારી રીતે સંચાલિત MPA માં માછલીની વસ્તી અને બાયોમાસ નોંધપાત્ર રીતે વધે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કેલિફોર્નિયાના MPA માં 2021માં માછલીની બાયોમાસ 25% વધી હતી. આ વધારો આસપાસના વિસ્તારોમાં પણ ફેલાય છે, જે માછીમારોને લાભ આપે છે.

શું MPA માં માછીમારી સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે?

તે MPA ના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. કેટલાક MPA માં સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે, જ્યારે અન્યમાં માત્ર અમુક પ્રકારની માછીમારી પર નિયંત્રણ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુકેના મરીન કન્ઝર્વેશન ઝોનમાં માત્ર 0.5% વિસ્તારમાં સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે, જ્યારે બાકીના ભાગમાં મર્યાદિત માછીમારી ચાલુ રહે છે.

શું ગુજરાતમાં નવા MPA બનાવવાની યોજના છે?

હા, ગુજરાત સરકારે કચ્છના અખાતમાં 500 ચોરસ કિમીના નવા MPA માટે દરખાસ્ત તૈયાર કરી છે, પરંતુ તે હજુ સંસદમાં રજૂ થઈ નથી. આ ઉપરાંત, મરીન નેશનલ પાર્કને વિસ્તારવાની યોજના છે, પરંતુ અમલીકરણ માટે નાણાં અને સ્ટાફની જરૂર છે.

શું MPA કોરલ બ્લીચિંગ રોકી શકે છે?

MPA કોરલ બ્લીચિંગને સીધું રોકી શકતા નથી, કારણ કે તે મુખ્યત્વે ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે થાય છે. જોકે, MPA કોરલ રીફને અન્ય તાણથી રાહત આપી શકે છે, જેમ કે માછીમારી અને પ્રદૂષણ, જેનાથી રીફ વધુ સ્થિતિસ્થાપક બની શકે છે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે સ્વસ્થ રીફ બ્લીચિંગ પછી ઝડપથી પુનઃપ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

શું MPA ગ્રીનવોશિંગનું ઉદાહરણ છે?

કેટલાક કિસ્સાઓમાં, MPA ને 'કાગળ પર' બનાવવામાં આવે છે, પરંતુ અમલીકરણ નબળું હોય છે, જેને ગ્રીનવોશિંગ કહી શકાય. ઉદાહરણ તરીકે, યુકેમાં મોટાભાગના MCZ માં માછીમારી ચાલુ રહે છે, જેના કારણે તેઓ વાસ્તવિક સંરક્ષણ આપતા નથી. ગુજરાતમાં પણ, મરીન નેશનલ પાર્કમાં અમલીકરણ નબળું છે.

મુખ્ય પગલાં (Key Takeaways)