બાયકેચ શું છે? ગુજરાતના દરિયા અને દરિયાઈ જીવો પર તેની અસર, સમજૂતી

**ટૂંકો જવાબ:** બાયકેચ એટલે માછીમારી દરમિયાન નિશાન બનાવેલી માછલીઓ સિવાયના દરિયાઈ જીવોનો અજાણતા મૃત્યુ. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે લાખો દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક અને અન્ય પ્રજાતિઓ માછીમારીના જાળામાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. આ સમસ્યા દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ અને જૈવવિવિધતા માટે ગંભીર ખતરો છે.

બાયકેચ શું છે? વ્યાખ્યા અને સમજૂતી

બાયકેચ એ દરિયાઈ માછીમારીની પ્રક્રિયામાં અજાણતા પકડાઈ જતા દરિયાઈ જીવોનો સંદર્ભ આપે છે, જેમને માછીમારો નિશાન બનાવતા નથી. આમાં દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક, દરિયાઈ પક્ષીઓ, સ્ટિંગ્રે અને અન્ય માછલીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જીવો મોટાભાગે મૃત અથવા ગંભીર રીતે ઘાયલ થઈને દરિયામાં પાછા ફેંકી દેવામાં આવે છે, કારણ કે તેમને વેચવા માટે કોઈ બજાર નથી.

બાયકેચ કેમ થાય છે? માછીમારીની પદ્ધતિઓ અને તેની અસર

બાયકેચ મુખ્યત્વે એવી માછીમારી પદ્ધતિઓથી થાય છે જે પસંદગીવિહીન હોય છે. ટ્રોલિંગ (જાળ ખેંચવી), ગિલ-નેટિંગ (જાળમાં ફસાવવું) અને લોંગલાઈનિંગ (લાંબી લાઈનમાં હૂક લગાવવા) જેવી પદ્ધતિઓમાં મોટા પ્રમાણમાં જાળ અથવા હૂકનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં કોઈપણ દરિયાઈ જીવ ફસાઈ શકે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને વેરાવળ, પોરબંદર અને માંડવી જેવા વિસ્તારોમાં, મોટા પ્રમાણમાં ટ્રોલર્સ દ્વારા માછીમારી થાય છે.

ગુજરાતમાં દરિયાઈ કાચબા અને ડોલ્ફિનની વસ્તી પર બાયકેચની ગંભીર અસર પડી છે. ઓલિવ રિડલી કાચબા, જે ગુજરાતના દરિયાકાંઠે મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે, તેમના માળો બનાવવાના સ્થળો પર માછીમારીની પ્રવૃત્તિઓને કારણે ઘણી વખત જાળમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. આ ઉપરાંત, દરિયાઈ પક્ષીઓ અને શાર્કની ઘણી પ્રજાતિઓ પણ બાયકેચનો ભોગ બને છે.

ટ્રોલિંગ અને ગિલ-નેટિંગ: સૌથી ખતરનાક પદ્ધતિઓ

ટ્રોલિંગમાં મોટા જાળને દરિયાના તળિયે ખેંચવામાં આવે છે, જે ત્યાં રહેતા તમામ જીવોને ઉપાડી લે છે. ગિલ-નેટિંગમાં પાતળા જાળને ઊભા રાખવામાં આવે છે, જેમાં માછલીઓ તેમના ગિલ્સ દ્વારા ફસાઈ જાય છે. બંને પદ્ધતિઓમાં, ડોલ્ફિન, કાચબા અને શાર્ક જેવા મોટા દરિયાઈ જીવો સરળતાથી ફસાઈ જાય છે અને શ્વાસ લઈ શકતા નથી, જેના કારણે તેમનું મૃત્યુ થાય છે.

બાયકેચ કેવી રીતે કામ કરે છે? પ્રક્રિયા અને પરિણામો

બાયકેચની પ્રક્રિયા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે માછીમારો તેમના જાળ અથવા હૂક દરિયામાં નાખે છે. જાળમાં નિશાન માછલીઓ સાથે અન્ય જીવો પણ ફસાઈ જાય છે. જ્યારે જાળ ખેંચવામાં આવે છે, ત્યારે આ જીવો પાણીની બહાર આવે છે અને ઘણી વખત તેઓ ગંભીર રીતે ઘાયલ થઈ જાય છે અથવા મૃત્યુ પામે છે. માછીમારો તેમને દરિયામાં પાછા ફેંકી દે છે, પરંતુ તેમાંથી મોટાભાગના જીવિત બચી શકતા નથી.

આ પ્રક્રિયા માત્ર દરિયાઈ જીવો માટે જ નહીં, પરંતુ માછીમારોના આર્થિક નુકસાન માટે પણ જવાબદાર છે. બાયકેચમાં પકડાયેલા જીવોને વેચી શકાતા નથી, તેથી માછીમારોનો સમય, બળતણ અને શ્રમ બગાડ થાય છે. આ ઉપરાંત, બાયકેચથી દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમનું સંતુલન બગડે છે, કારણ કે શિકારી અને શિકારની વસ્તીમાં ફેરફાર થાય છે.

બાયકેચની સંખ્યા: ગુજરાત અને વિશ્વના આંકડા

વિશ્વસ્તરે, વૈજ્ઞાનિકોનો અંદાજ છે કે દર વર્ષે આશરે 38 મિલિયન ટન બાયકેચ પકડાય છે, જે કુલ પકડના 40 ટકા જેટલું છે (FAO, 2022). ગુજરાતમાં, દરિયાઈ માછીમારીના આંકડા દર્શાવે છે કે રાજ્યના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે હજારો કાચબા અને ડોલ્ફિન મૃત્યુ પામે છે. આ આંકડા ચોંકાવનારા છે અને સમસ્યાની ગંભીરતા દર્શાવે છે.

બાયકેચમાં કોણ સામેલ છે? માછીમારો, ઉદ્યોગ અને સરકાર

બાયકેચ સમસ્યામાં મુખ્યત્વે ઔદ્યોગિક માછીમારી કંપનીઓ સામેલ છે, જે મોટા ટ્રોલર્સ ચલાવે છે. આ ઉપરાંત, નાના પાયે માછીમારો પણ બાયકેચમાં ફાળો આપે છે. ગુજરાત સરકાર અને કેન્દ્ર સરકારે માછીમારીના નિયમો બનાવ્યા છે, પરંતુ તેનો અમલ ઘણી વખત નબળો છે. દરિયાઈ સંરક્ષણ સંસ્થાઓ જેમ કે વાઇલ્ડલાઇફ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયા (WTI) અને ગ્રીનપીસ બાયકેચ ઘટાડવા માટે કામ કરી રહી છે.

માછીમારો પોતે પણ બાયકેચથી પરેશાન છે, કારણ કે તેનાથી તેમનો સમય અને સંસાધનો બગાડ થાય છે. પરંતુ ઘણી વખત તેમની પાસે બાયકેચ ટાળવા માટે જરૂરી તાલીમ અથવા સાધનો હોતા નથી. કેટલીક સંસ્થાઓ માછીમારોને બાયકેચ-ઘટાડવાની તકનીકો શીખવે છે, જેમ કે ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ (TED) નો ઉપયોગ.

બાયકેચ ઘટાડવા માટેની તકનીકો

બાયકેચ ઘટાડવા માટે ઘણી તકનીકો વિકસાવવામાં આવી છે. ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ (TED) એ જાળમાં એક પ્રકારનું દ્વાર છે જે કાચબાને બહાર નીકળવા દે છે, પરંતુ માછલીને અંદર રાખે છે. ડોલ્ફિન-સેફ ટ્યુના ફિશિંગમાં ડોલ્ફિનને જાળમાં ફસાવવાનું ટાળવા માટે ખાસ તકનીકોનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપરાંત, લોંગલાઈનિંગમાં પક્ષીઓને ફસાવવાથી બચાવવા માટે નાઇટ-સેટિંગ અને ટોરી લાઈન્સનો ઉપયોગ થાય છે.

બાયકેચ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે? ઇકોસિસ્ટમ અને નૈતિકતા

બાયકેચ માત્ર પર્યાવરણીય સમસ્યા નથી, પરંતુ તે નૈતિક પણ છે. દરિયાઈ જીવો, જેમ કે ડોલ્ફિન અને કાચબા, બુદ્ધિશાળી અને સંવેદનશીલ જીવો છે. તેઓ માછીમારીના જાળમાં ફસાઈને ધીમી અને પીડાદાયક મૃત્યુ પામે છે. આ ક્રૂરતાને રોકવી એ આપણી નૈતિક જવાબદારી છે. વધુમાં, બાયકેચથી દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમનું સંતુલન બગડે છે, જે આખરે માનવ સહિત તમામ જીવોને અસર કરે છે.

“બાયકેચ એ દરિયાઈ સંરક્ષણનો સૌથી મોટો અદ્રશ્ય ખતરો છે. દર વર્ષે લાખો દરિયાઈ જીવો માછીમારીના જાળમાં નિરર્થક રીતે મૃત્યુ પામે છે, અને આપણે તેની અસરને અવગણીએ છીએ.”

દરિયાઈ જીવો પર બાયકેચની અસર

બાયકેચથી દરિયાઈ કાચબાની વસ્તી પર ખાસ કરીને ગંભીર અસર પડી છે. ઓલિવ રિડલી કાચબા, જે ગુજરાતના દરિયાકાંઠે માળો બનાવે છે, તેમની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે. ડોલ્ફિન અને શાર્કની ઘણી પ્રજાતિઓ પણ જોખમમાં છે. આ જીવો દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, તેથી તેમની વસ્તીમાં ઘટાડો આખી ઇકોસિસ્ટમને અસ્થિર બનાવી શકે છે.

બાયકેચની ટીકાઓ અને વિવાદો

બાયકેચ ઘટાડવાના પ્રયાસોની કેટલીક ટીકાઓ પણ થઈ છે. કેટલાક માછીમારો માને છે કે બાયકેચ-ઘટાડવાની તકનીકો તેમની પકડ ઘટાડે છે અને તેમના વ્યવસાયને નુકસાન પહોંચાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, TED નો ઉપયોગ કરવાથી કેટલીક મોટી માછલીઓ પણ બહાર નીકળી શકે છે. આ ઉપરાંત, કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો દલીલ કરે છે કે બાયકેચના આંકડા ઘણી વખત અતિશયોક્તિપૂર્ણ હોય છે, કારણ કે તમામ માછીમારી પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખવી શક્ય નથી.

જોકે, મોટાભાગના નિષ્ણાતો સંમત છે કે બાયકેચ એક ગંભીર સમસ્યા છે અને તેને ઘટાડવા માટે પગલાં લેવા જરૂરી છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધન દર્શાવે છે કે બાયકેચ-ઘટાડવાની તકનીકો અસરકારક છે અને તેનાથી માછીમારોની પકડમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થતો નથી. ઉદાહરણ તરીકે, TED ના ઉપયોગથી કાચબાના બાયકેચમાં 97 ટકા સુધી ઘટાડો થઈ શકે છે, જ્યારે માછલીની પકડમાં માત્ર 3 ટકાનો ઘટાડો થાય છે (NOAA, 2023).

બાયકેચનો ભવિષ્ય: ટકાઉ માછીમારી અને ઉકેલો

બાયકેચ ઘટાડવા માટે ટકાઉ માછીમારી પદ્ધતિઓ અપનાવવી જરૂરી છે. ગુજરાત સરકારે કેટલાક દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો (MPAs) સ્થાપ્યા છે, જ્યાં માછીમારી પર પ્રતિબંધ છે. આ ઉપરાંત, માછીમારોને બાયકેચ-ઘટાડવાની તકનીકોની તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. જોકે, વધુ કડક નિયમો અને તેમના અમલની જરૂર છે.

પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ: બાયકેચનો વિકલ્પ

બાયકેચ સમસ્યાનો સૌથી અસરકારક ઉકેલ એ છે કે માછલીનું સેવન ટાળવું અને પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ વિકલ્પો અપનાવવા. ગુજરાતમાં, સોયા, છોડના પ્રોટીન અને શેવાળમાંથી બનાવેલા સીફૂડ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ થવા લાગ્યા છે. આ વિકલ્પો માત્ર દરિયાઈ જીવોને બચાવે છે, પરંતુ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ પરનો દબાણ પણ ઘટાડે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

બાયકેચ શું છે?

બાયકેચ એ દરિયાઈ માછીમારી દરમિયાન અજાણતા પકડાઈ જતા દરિયાઈ જીવો છે, જેમને માછીમારો નિશાન બનાવતા નથી. આમાં કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક, દરિયાઈ પક્ષીઓ અને અન્ય માછલીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જીવો મોટાભાગે મૃત અથવા ઘાયલ થઈને દરિયામાં પાછા ફેંકી દેવામાં આવે છે.

બાયકેચ શા માટે થાય છે?

બાયકેચ મુખ્યત્વે એવી માછીમારી પદ્ધતિઓથી થાય છે જે પસંદગીવિહીન હોય છે, જેમ કે ટ્રોલિંગ અને ગિલ-નેટિંગ. આ પદ્ધતિઓમાં મોટા જાળનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં કોઈપણ દરિયાઈ જીવ ફસાઈ શકે છે. ઉપરાંત, માછીમારો ઘણી વખત એવા વિસ્તારોમાં માછીમારી કરે છે જ્યાં દરિયાઈ જીવોની વસ્તી ગીચ હોય છે.

બાયકેચ ઘટાડવા માટે શું કરી શકાય?

બાયકેચ ઘટાડવા માટે ઘણા ઉપાયો છે: ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ (TED) નો ઉપયોગ, ડોલ્ફિન-સેફ ફિશિંગ તકનીકો, લોંગલાઈનિંગમાં નાઇટ-સેટિંગ, અને દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારોની સ્થાપના. ઉપભોક્તાઓ ટકાઉ માછલી ખરીદીને અથવા પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ પસંદ કરીને ફાળો આપી શકે છે.

ગુજરાતમાં બાયકેચની સ્થિતિ શું છે?

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે બાયકેચ એક ગંભીર સમસ્યા છે. દર વર્ષે હજારો દરિયાઈ કાચબા અને ડોલ્ફિન માછીમારીના જાળમાં મૃત્યુ પામે છે. સરકારે કેટલાક દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો સ્થાપ્યા છે, પરંતુ નિયમોનો અમલ નબળો છે. સંસ્થાઓ માછીમારોને બાયકેચ-ઘટાડવાની તકનીકોની તાલીમ આપી રહી છે.

શું બાયકેચ ટાળી શકાય છે?

હા, બાયકેચ સંપૂર્ણપણે ટાળી શકાય છે જો આપણે માછીમારી બંધ કરીએ. પરંતુ તે શક્ય ન હોવાથી, બાયકેચ ઘટાડવા માટે તકનીકી અને નિયમનકારી પગલાં લઈ શકાય છે. સૌથી અસરકારક ઉપાય એ છે કે માછલીનું સેવન ટાળીને પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ અપનાવવું, જે દરિયાઈ જીવોને સંપૂર્ણપણે બચાવે છે.

મુખ્ય ટેકઅવે