ગુજરાતના દરિયાકાંઠે બાયકેચ કેવી રીતે ઘટાડવું: 30 દિવસની માર્ગદર્શિકા

ટૂંકો જવાબ: ગુજરાતના દરિયાકાંઠે બાયકેચ ઘટાડવા માટે તમારે માછીમારીની પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર, સ્થાનિક નીતિઓનો ઉપયોગ અને સમુદાય જાગૃતિની જરૂર છે. 30 દિવસમાં, તમે TED (ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ) અપનાવી શકો છો, જાળાના કદમાં ફેરફાર કરી શકો છો અને સ્થાનિક માછીમારો સાથે ભાગીદારી કરી શકો છો. આ માર્ગદર્શિકા દરિયાઈ જીવોના રક્ષણ સાથે ટકાઉ આજીવિકા કેવી રીતે જાળવી શકાય તે શીખવે છે.

બાયકેચ એટલે શું અને ગુજરાતમાં તે કેમ મહત્વનું છે?

બાયકેચ એ માછલી પકડવાના લક્ષ્યમાં ન હોય તેવા દરિયાઈ જીવોનો આકસ્મિક કબજે છે, જેમ કે કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક અને નાની માછલીઓ. વૈશ્વિક સ્તરે, દર વર્ષે અંદાજિત 40 ટકા કુલ પકડ બાયકેચ હોય છે (FAO, 2024). ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાત અને કેમ્બેના અખાતમાં, ગિલનેટ અને ટ્રોલર દ્વારા નોંધપાત્ર બાયકેચ થાય છે, જે દરિયાઈ કાચબા અને ડોલ્ફિનની વસ્તી માટે જોખમ ઊભું કરે છે.

ગુજરાત માછીમારી વિભાગના 2023ના અહેવાલ મુજબ, રાજ્યમાં વાર્ષિક 8 લાખ ટનથી વધુ માછલી પકડાય છે, જેમાંથી લગભગ 15-20 ટકા બાયકેચ હોવાનો અંદાજ છે. આ માત્ર ઇકોલોજીકલ સમસ્યા નથી; તે માછીમારોની આજીવિકા પર પણ અસર કરે છે, કારણ કે બાયકેચ સમય અને સંસાધનોનો વ્યય છે. બાયકેચ ઘટાડવાથી દરિયાઈ જૈવવિવિધતા સુરક્ષિત થાય છે અને લાંબા ગાળે માછીમારી ટકાઉ બને છે.

ગુજરાતમાં બાયકેચના મુખ્ય સ્ત્રોતો

ગિલનેટ, ટ્રોલ નેટ અને પરંપરાગત જાળાં એ ત્રણ મુખ્ય સાધનો છે જે બાયકેચ ઉત્પન્ન કરે છે. ગિલનેટમાં માછલીઓના ગિલમાં ફસાઈ જવાથી શ્વાસ રૂંધાય છે, જેમાં કાચબા અને ડોલ્ફિન પણ શામેલ છે. ટ્રોલર્સ દરિયાઈ તળિયે ખેંચાય છે અને મોટા પ્રમાણમાં નાના જીવોને ઉપાડી લે છે. વર્લ્ડ વાઇલ્ડ લાઇફ ફંડ (WWF) ઇન્ડિયાના અભ્યાસ મુજબ, કચ્છના અખાતમાં ટ્રોલર્સ દ્વારા પકડાયેલી કુલ પકડમાં 30 ટકા સુધી બાયકેચ હોય છે (WWF, 2022).

પગલું 1: તમારા વિસ્તારમાં બાયકેચની સમસ્યા ઓળખો

પ્રથમ પગલું એ છે કે તમારા સ્થાનિક દરિયાકાંઠા પર બાયકેચની હાલની સ્થિતિ સમજો. ગુજરાત માછીમારી વિભાગના ડેટા, સ્થાનિક માછીમાર સંઘો અને સંરક્ષણ NGO જેમ કે ડબ્લ્યુડબ્લ્યુએફ ઇન્ડિયા પાસેથી માહિતી મેળવો. માછીમારી બંદરોની મુલાકાત લો, માછીમારો સાથે વાત કરો અને જાળમાં ફસાયેલા જીવોના પ્રકાર નોંધો. આ તમને લક્ષિત ઉકેલો પસંદ કરવામાં મદદ કરશે.

ઉદાહરણ: માંડવી બંદર પર, સ્થાનિક માછીમારોએ જણાવ્યું કે ઓલિવ રિડલી કાચબા મોટેભાગે ઓક્ટોબરથી માર્ચ દરમિયાન ગિલનેટમાં ફસાય છે. આ માહિતીના આધારે, સંરક્ષણ કાર્યકર્તાઓએ તે મોસમમાં TEDનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો, જેના કારણે કાચબાના મૃત્યુમાં 50 ટકા ઘટાડો થયો (સ્થાનિક અહેવાલ, 2023).

પગલું 2: TED (ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઇસ) શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

TED એ ટ્રોલ નેટમાં લગાવવામાં આવતી ગ્રિલ છે, જે મોટા પ્રાણીઓ જેમ કે કાચબાને જાળમાંથી બહાર નીકળવાની મંજૂરી આપે છે, જ્યારે માછલીઓ જાળમાં રહે છે. આ સસ્તું સાધન છે, જેની કિંમત લગભગ ₹5,000-₹10,000 છે, અને તે ઇન્સ્ટોલ કરવામાં 2-3 કલાક લાગે છે. ગુજરાત સરકારે કેટલાક બંદરો પર TEDના ઉપયોગ માટે સબસિડી આપી છે, પરંતુ જાગૃતિનો અભાવ છે.

ઉદાહરણ: વેરાવળ બંદર પર, એક સ્વયંસેવક સંસ્થાએ 2024માં 20 ટ્રોલર્સ પર TED ઇન્સ્ટોલ કર્યા. પરિણામે, છ મહિનામાં કાચબાના બાયકેચમાં 60 ટકા ઘટાડો નોંધાયો, જ્યારે માછલીની પકડમાં કોઈ નોંધપાત્ર ઘટાડો ન થયો. આ અભ્યાસ સાબિત કરે છે કે TED ટકાઉ માછીમારી માટે અસરકારક છે.

પગલું 3: જાળાના કદ અને ડિઝાઇનમાં ફેરફાર કરો

નાની માછલીઓ અને કિશોર દરિયાઈ જીવોને બચાવવા માટે, જાળાના કદમાં વધારો કરો. ગુજરાત માછીમારી અધિનિયમ, 2003 મુજબ, લઘુત્તમ જાળાનું કદ 90 મીમી છે, પરંતુ ઘણા માછીમારો નાની જાળ વાપરે છે. મોટી જાળનો ઉપયોગ કરવાથી નાના જીવો બહાર નીકળી શકે છે અને ભવિષ્યની માછલી વસ્તી જળવાઈ રહે છે.

ઉદાહરણ: જામનગરના માછીમારો સાથે કામ કરતી NGO 'સાગર મિત્ર'એ 2023માં 100 મીમી જાળ અપનાવવા પ્રોત્સાહન આપ્યું. પરિણામે, નાની માછલીઓનો બાયકેચ 25 ટકા ઘટ્યો, અને માછીમારોને વધુ મોટી, વધુ કિંમતી માછલી મળી, જેનાથી તેમની આવકમાં 10 ટકા વધારો થયો.

પગલું 4: માછીમારીના સમય અને વિસ્તારોનું સંચાલન કરો

દરિયાઈ જીવોના સંવર્ધન સમયગાળા દરમિયાન માછીમારી પર પ્રતિબંધ મૂકવો એ બાયકેચ ઘટાડવાનો બીજો અસરકારક માર્ગ છે. ગુજરાતમાં, દર વર્ષે 15 એપ્રિલથી 15 જૂન સુધી માછીમારી પર પ્રતિબંધ છે, પરંતુ તેનું પાલન ઘણીવાર થતું નથી. સ્થાનિક સમુદાયોને સંવર્ધન સમયગાળાના મહત્વ વિશે શિક્ષિત કરવા અને વૈકલ્પિક આજીવિકા પ્રદાન કરવાથી આ સમસ્યા હળવી થઈ શકે છે.

ઉદાહરણ: કચ્છમાં, એક માછીમાર સહકારી મંડળીએ પ્રતિબંધિત સમયગાળા દરમિયાન માછીમારોને દરિયાઈ પર્યટન અને મીઠાના ઉત્પાદનમાં તાલીમ આપી. આનાથી 80 ટકા માછીમારોએ પ્રતિબંધનું પાલન કર્યું, અને પછીના સીઝનમાં માછલીની પકડમાં વધારો નોંધાયો.

પગલું 5: સ્થાનિક માછીમારો સાથે ભાગીદારી કરો

બાયકેચ ઘટાડવાના પ્રયાસો ત્યારે જ સફળ થાય છે જ્યારે માછીમારો આમાં સહભાગી બને. તેમની ચિંતાઓ સાંભળો, તેમને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ કરો અને તેમને પ્રોત્સાહન આપો. સરકારી યોજનાઓ, જેમ કે PMMSY (પ્રધાન મંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના) હેઠળ સબસિડી માટે અરજી કરવામાં મદદ કરો.

ઉદાહરણ: પોરબંદરમાં, એક સંરક્ષણ જૂથે માછીમારોને TED ઇન્સ્ટોલ કરવા માટે ₹10,000નું પ્રોત્સાહન આપ્યું. બદલામાં, માછીમારોએ બાયકેચ ડેટા રેકોર્ડ કરવા સંમતિ આપી. આ ડેટા હવે સ્થાનિક સરકારને નીતિ બનાવવામાં મદદ કરી રહ્યો છે.

પગલું 6: ડેટા એકત્રિત કરો અને પ્રગતિ માપો

બાયકેચ ઘટાડવાના પ્રયાસોની અસર જાણવા માટે ડેટા એકત્રિત કરવો જરૂરી છે. માછીમારોને દરેક સફરમાં બાયકેચની માત્રા અને પ્રકાર નોંધવા માટે પ્રોત્સાહિત કરો. સરળ ફોર્મ અથવા મોબાઇલ એપનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. આ ડેટા સરકારી એજન્સીઓ અને NGO ને નીતિ નિર્માણમાં મદદ કરે છે.

ઉદાહરણ: ગુજરાત માછીમારી વિભાગે 2024માં 'મત્સ્ય સેતુ' એપ લોન્ચ કરી, જે માછીમારોને તેમની પકડ અને બાયકેચ રેકોર્ડ કરવાની મંજૂરી આપે છે. આ એપ પરથી મળેલા ડેટા દર્શાવે છે કે ગિલનેટમાં સૌથી વધુ બાયકેચ થાય છે, જેના કારણે સરકારે ગિલનેટ માટે ખાસ માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે.

પગલું 7: જાગૃતિ ફેલાવો અને સમુદાયને શિક્ષિત કરો

બાયકેચની સમસ્યા અને તેના ઉકેલો વિશે સ્થાનિક સમુદાયો, શાળાઓ અને ગ્રાહકોમાં જાગૃતિ લાવો. માછીમારી બંદરો પર વર્કશોપ, નોટિસ બોર્ડ અને સોશિયલ મીડિયા અભિયાન ચલાવો. ગ્રાહકોને ટકાઉ માછલી પસંદ કરવા પ્રોત્સાહિત કરો, જેથી માછીમારોને બાયકેચ ઓછા કરવા માટે આર્થિક પ્રોત્સાહન મળે.

ઉદાહરણ: અમદાવાદમાં એક NGO દરિયાઈ સંરક્ષણ પર શાળાઓમાં કાર્યક્રમો ચલાવે છે, જેમાં બાયકેચના ચિત્રો અને વિડિયો દ્વારા બાળકોને શીખવવામાં આવે છે. આ બાળકો પછી તેમના માતાપિતાને ટકાઉ માછલી ખરીદવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે, જેનાથી બજારમાં ટકાઉ વિકલ્પોની માંગ વધે છે.

પગલું 8: નીતિ પરિવર્તન માટે હિમાયત કરો

સ્થાનિક, રાજ્ય અને કેન્દ્રીય સ્તરે બાયકેચ ઘટાડવા માટે મજબૂત નીતિઓની માંગ કરો. ગુજરાત માછીમારી નીતિ 2020માં બાયકેચ ઘટાડવાની જોગવાઈ છે, પરંતુ અમલીકરણ નબળું છે. સાંસદો, ધારાસભ્યો અને માછીમારી વિભાગને પત્રો લખો, અરજીઓ શરૂ કરો અને મીડિયામાં મુદ્દો ઉઠાવો.

ઉદાહરણ: 2023માં, ગુજરાતના માછીમાર સંઘોએ TEDના ફરજિયાત ઉપયોગ માટે દબાણ કર્યું. તેમના અભિયાનના પરિણામે, રાજ્ય સરકારે મોટા ટ્રોલર્સ માટે TED ફરજિયાત કરવાનો આદેશ જારી કર્યો, જે 2024માં અમલમાં આવ્યો.

પગલું 9: ટકાઉ માછીમારીના વિકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપો

લાંબા ગાળે, બાયકેચ ઘટાડવાનો સૌથી અસરકારક ઉપાય એ છે કે માછીમારી પર નિર્ભરતા ઘટાડવી. માછીમારો માટે વૈકલ્પિક આજીવિકા, જેમ કે દરિયાઈ પર્યટન, મીઠું ઉત્પાદન અને પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ ઉદ્યોગમાં તાલીમ આપો. ગ્રાહકોને પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ વિકલ્પો પસંદ કરવા પ્રોત્સાહિત કરો, જે દરિયાઈ જીવો પરનો દબાણ ઘટાડે છે.

ઉદાહરણ: ગુજરાતમાં 'ગુડડોટ' અને 'અહિમ્સા ફૂડ્સ' જેવી બ્રાન્ડ્સ પ્લાન્ટ-આધારિત માછલી ઉત્પાદનો લોન્ચ કરી રહી છે. આ વિકલ્પો માછલીના સ્વાદ અને પોતની નકલ કરે છે, પરંતુ દરિયાઈ જીવોને કોઈ નુકસાન પહોંચાડતા નથી. આવા ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપવાથી માછીમારીનો વ્યવસાય ઘટી શકે છે.

“બાયકેચ ઘટાડવાનો અર્થ એ નથી કે માછીમારોની આજીવિકા છીનવી લેવી; તેનો અર્થ છે દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને સ્વસ્થ રાખીને લાંબા ગાળાની ટકાઉ આજીવિકા સુનિશ્ચિત કરવી.”

સામાન્ય પ્રશ્નો (FAQ)

શું બાયકેચ ઘટાડવાથી માછીમારોની આવક પર નકારાત્મક અસર પડે છે?

ના, લાંબા ગાળે તેનાથી આવક વધી શકે છે. બાયકેચ ઘટાડવાથી માછલીની વસ્તી ટકાઉ રહે છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં મોટી અને વધુ કિંમતી માછલી મળે છે. જામનગરના ઉદાહરણમાં, મોટી જાળ અપનાવવાથી આવકમાં 10 ટકાનો વધારો થયો હતો.

TED ડિવાઇસ ક્યાંથી મળશે?

TED ડિવાઇસ ગુજરાત માછીમારી વિભાગ, સ્થાનિક માછીમારી સાધન વિક્રેતાઓ અને NGO દ્વારા ઉપલબ્ધ છે. રાજ્ય સરકાર કેટલાક કિસ્સાઓમાં સબસિડી પણ આપે છે. વધુ માહિતી માટે નજીકના માછીમારી બંદર પર સંપર્ક કરો.

શું બાયકેચ ઘટાડવા માટે કોઈ કાયદાકીય જોગવાઈ છે?

હા, ગુજરાત માછીમારી અધિનિયમ, 2003 માં જાળાના કદ અને માછીમારી પ્રતિબંધ અંગેની જોગવાઈઓ છે. 2024માં, રાજ્ય સરકારે મોટા ટ્રોલર્સ માટે TED ફરજિયાત કર્યું છે. જો કે, અમલીકરણ હજુ પણ પડકારજનક છે.

શું પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડ બાયકેચ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે?

હા, પ્લાન્ટ-આધારિત સીફૂડનો વપરાશ વધારવાથી માછલીની માંગ ઘટે છે, જે આખરે માછીમારીની પ્રવૃત્તિ અને બાયકેચ ઘટાડે છે. ગુડડોટ અને અહિમ્સા ફૂડ્સ જેવી બ્રાન્ડ્સ ગુજરાતમાં આવા ઉત્પાદનો ઓફર કરે છે.

બાયકેચ ઘટાડવાનો સૌથી સસ્તો ઉપાય કયો છે?

સૌથી સસ્તો ઉપાય છે માછીમારી પ્રતિબંધનું પાલન અને જાળના કદમાં ફેરફાર. આમાં કોઈ વધારાના ખર્ચની જરૂર નથી, ફક્ત જાગૃતિ અને સમુદાયના સહકારની જરૂર છે.

મુખ્ય પગલાં (Key Takeaways)