ઘોસ્ટ ગીયર એટલે શું? ભારતના દરિયાઈ જીવો પર તેની વિનાશક અસર સમજાવી

ટૂંકો જવાબ: ઘોસ્ટ ગીયર એ ત્યજી દેવાયેલી, ગુમાવાયેલી અથવા અન્યથા ત્યજી દેવાયેલી માછીમારીની જાળી, ફાંસો, લાઇન અને અન્ય ઉપકરણોનો ઉલ્લેખ કરે છે જે સમુદ્રમાં તરતા રહે છે અથવા ડૂબી જાય છે. તે દરિયાઈ જીવો માટે અત્યંત વિનાશક છે, તેમને ફસાવે છે, ઈજા પહોંચાડે છે અને મારી નાખે છે, જ્યારે પર્યાવરણને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. ભારતના વિશાળ દરિયાકિનારે તે એક ગંભીર પર્યાવરણીય અને નૈતિક સમસ્યા છે.

ઘોસ્ટ ગીયર એટલે શું?

ઘોસ્ટ ગીયર એ કોઈ પણ પ્રકારનું માછીમારી ઉપકરણ છે જે સમુદ્રમાં ખોવાઈ જાય છે, ત્યજી દેવાય છે અથવા છોડી દેવાય છે. આમાં જાળી, રેખાઓ, ફાંસો અને પોટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ ગીયર પાણીમાં દાયકાઓ સુધી રહી શકે છે, જે પ્લાસ્ટિકમાંથી બનેલું હોવાથી વિઘટિત થતું નથી, પરંતુ નાના ટુકડાઓમાં તૂટી જાય છે જે માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ બનાવે છે. આ ભૂતિયા ઉપકરણો સમુદ્રમાં 'માછલી પકડવાનું' ચાલુ રાખે છે, જેનાથી દરિયાઈ જીવોને અનંત દુઃખ થાય છે. આ એક એવી સમસ્યા છે જે ફક્ત ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં જોવા મળે છે અને તેનાથી દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને ભારે નુકસાન થાય છે.

ઘોસ્ટ ગીયર શા માટે અસ્તિત્વમાં છે?

ઘોસ્ટ ગીયરના અસ્તિત્વ પાછળ ઘણા કારણો છે. વાવાઝોડા અને ખરાબ હવામાનને કારણે જાળી ખોવાઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, અકસ્માતને કારણે ઉપકરણો ફસાઈ શકે છે અથવા તોડી શકાય છે. જોકે, સૌથી ચિંતાજનક પાસું એ છે કે, કેટલાક માછીમારો દ્વારા હેતુસર ગીયર છોડી દેવામાં આવે છે. આના કારણોમાં નિયમોથી બચવા, જૂના ગીયરનો નિકાલ કરવો, અથવા તો ખોટી રીતે સ્ટોક કરવામાં આવેલી જાળીનો ત્યાગ કરવો શામેલ છે. ભારતમાં, ખાસ કરીને નાના પાયાના માછીમારોમાં, ગીયર ગુમાવવાની ઘટનાઓ વધુ જોવા મળે છે કારણ કે તેઓ આધુનિક ટ્રેકિંગ ટેકનોલોજીથી સજ્જ નથી હોતા (FAO, 2022).

માછીમારીના ઉદ્યોગનું કદ અને સ્કેલ પણ આ સમસ્યામાં ફાળો આપે છે. વિશ્વભરમાં, દર વર્ષે લાખો ટન માછીમારીનું ગીયર સમુદ્રમાં ફેંકવામાં આવે છે. આમાંના મોટાભાગના ગીયર સસ્તા, ઓછી ટકાઉ પ્લાસ્ટિક સામગ્રીમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જે તેમને સરળતાથી ફાટી જાય છે અને ખોવાઈ જાય છે. એકવાર સમુદ્રમાં, તેઓ 'ઘોસ્ટ ફિશિંગ' કરતા રહે છે, જે પર્યાવરણ અને પ્રાણીઓ માટે વિનાશક સાબિત થાય છે.

ઘોસ્ટ ગીયર કેવી રીતે કાર્ય કરે છે અને કોણ સંડોવાયેલું છે?

ઘોસ્ટ ફિશિંગની ક્રૂર પ્રક્રિયા

એકવાર માછીમારીનું ઉપકરણ સમુદ્રમાં ત્યજી દેવાય પછી, તે 'ઘોસ્ટ ફિશિંગ' તરીકે ઓળખાતી વિનાશક પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે. જાળીઓ અને ફાંસાઓ માછલીઓ, કાચબા, દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓ (જેમ કે ડોલ્ફિન અને વ્હેલ) અને દરિયાઈ પક્ષીઓને પકડવાનું ચાલુ રાખે છે. આ જીવો ફસાઈ જાય છે, ભૂખે મરે છે, ગૂંગળામણ અનુભવે છે, અથવા તેમના શરીર પર ગંભીર ઈજાઓ થાય છે. આ પ્રક્રિયા વર્ષો સુધી ચાલી શકે છે, કારણ કે આધુનિક માછીમારી ગીયર અત્યંત ટકાઉ પ્લાસ્ટિક પોલિમર (જેમ કે નાયલોન) થી બનેલા હોય છે જે વિઘટિત થવામાં સદીઓ લાગે છે.

કોણ સંડોવાયેલું છે?

માછીમારી ઉદ્યોગના તમામ સ્તરો, નાના પાયાના માછીમારોથી લઈને મોટા ઔદ્યોગિક કાફલાઓ સુધી, આ સમસ્યામાં સંડોવાયેલા છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, માછીમારો જાણતા નથી કે તેમના ગીયર ખોવાઈ ગયા છે અથવા તેઓ તેને પાછા મેળવી શકતા નથી. સરકારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ, જેમ કે UNEP અને વર્લ્ડ વાઇલ્ડલાઇફ ફંડ (WWF), ઘોસ્ટ ગીયરની સમસ્યાને સંબોધવા માટે નીતિઓ અને પહેલ વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. ભારતમાં, કેન્દ્રીય અને રાજ્ય સ્તરે મત્સ્યોદ્યોગ વિભાગો, તેમજ સંરક્ષણ સંસ્થાઓ, આ સમસ્યાને ઘટાડવા માટે પ્રયત્નશીલ છે.

“ઘોસ્ટ ગીયર એ માત્ર પર્યાવરણીય જ નહીં, પરંતુ એક ગંભીર નૈતિક સમસ્યા પણ છે. તે અસંખ્ય નિર્દોષ દરિયાઈ જીવોને ધીમા અને પીડાદાયક મૃત્યુ તરફ ધકેલે છે. આપણને તાત્કાલિક વૈશ્વિક સહયોગ અને કડક અમલીકરણની જરૂર છે, ખાસ કરીને ભારતના વિસ્તૃત દરિયાકિનારા પર, જ્યાં જૈવવિવિધતા સમૃદ્ધ છે.”

ઘોસ્ટ ગીયર શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

ઘોસ્ટ ગીયરની સમસ્યા ઘણા સ્તરો પર મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને પ્રાણીઓના અધિકારો, પર્યાવરણીય ટકાઉપણું અને માનવ સ્વાસ્થ્યના સંદર્ભમાં. આ ગીયર હજારો દરિયાઈ જીવો, જેમાં લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેમને ફસાવે છે અને મારી નાખે છે. આ માત્ર વ્યક્તિગત પ્રાણીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ માટે વિનાશક છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતીય દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠે, ઓલિવ રિડલી કાચબા અને ડુગોંગ જેવા સંવેદનશીલ જીવો આ ગીયરનો શિકાર બને છે (વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ઇન્ડિયા, 2023).

પર્યાવરણીય દ્રષ્ટિકોણથી, ઘોસ્ટ ગીયર કોરલ રીફ અને મેંગ્રોવ્સ જેવી નાજુક દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે. તે પરવાળા અને દરિયાઈ છોડને ફસાવીને તેમને મારી નાખે છે. આ ઉપરાંત, આ ગીયર માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સમાં તૂટી જાય છે, જે ફૂડ ચેઇનમાં પ્રવેશે છે અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ જોખમ ઊભું કરે છે. પ્લાસ્ટિકના આ નાના કણો દરિયાઈ જીવો દ્વારા ગળી જાય છે, અને પછી મનુષ્ય દ્વારા માછલી અને સીફૂડ ખાવાથી આપણા શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે.

ટીકાઓ અને પડકારો

ઘોસ્ટ ગીયરની સમસ્યાને સંબોધવામાં ઘણા પડકારો છે. એક મુખ્ય પડકાર એ છે કે આ ગીયરને સમુદ્રમાંથી બહાર કાઢવું ખૂબ જ ખર્ચાળ અને જોખમી કાર્ય છે. વળી, ઘણા માછીમારો નવા નિયમો અને નિયમનોનું પાલન કરવામાં અનિચ્છા દર્શાવે છે, ખાસ કરીને જ્યારે તે તેમના આર્થિક જીવનનિર્વાહને અસર કરે છે. ભારતમાં, મત્સ્યોદ્યોગ એક મોટો ઉદ્યોગ છે અને લાખો લોકો તેના પર નિર્ભર છે, તેથી કોઈપણ નીતિગત ફેરફારોને કાળજીપૂર્વક અમલમાં મૂકવાની જરૂર છે.

બીજો પડકાર એ છે કે, ઘોસ્ટ ગીયરના મોટાભાગના સ્રોતો અનિયંત્રિત અને ગેરકાયદેસર માછીમારીમાંથી આવે છે, જેને ટ્રેક કરવું મુશ્કેલ છે. ગ્રીનવોશિંગ પણ એક સમસ્યા બની શકે છે, જ્યાં કેટલીક કંપનીઓ પર્યાવરણીય રીતે સભાન હોવાનો દાવો કરે છે પરંતુ તેમની પ્રથાઓ વાસ્તવિકતામાં પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી રહે છે. તદુપરાંત, ગીયરની ઓળખ અને માલિકીનો અભાવ જવાબદારી નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, ડેટા એકત્રીકરણ અને શેરિંગની અછત પણ અસરકારક ઉકેલો વિકસાવવામાં અવરોધરૂપ છે.

આગળ શું? ઘોસ્ટ ગીયર ઘટાડવા માટેના ઉકેલો

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

ઘોસ્ટ ગીયર મુખ્યત્વે કયા પ્રકારના પ્લાસ્ટિકમાંથી બનેલું હોય છે?

ઘોસ્ટ ગીયર મુખ્યત્વે નાયલોન (પોલીઆમાઇડ), પોલીપ્રોપીલિન અને પોલીઇથિલિન જેવા ટકાઉ પ્લાસ્ટિક પોલિમરમાંથી બનેલું હોય છે. આ સામગ્રીઓ સસ્તી, મજબૂત અને પાણી પ્રતિરોધક હોય છે, જેના કારણે તે માછીમારીના હેતુઓ માટે આદર્શ હોય છે, પરંતુ તે પર્યાવરણમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને વિઘટિત થતી નથી.

ઘોસ્ટ ગીયર દરિયાઈ કાચબાને કેવી રીતે અસર કરે છે?

ઘોસ્ટ ગીયર દરિયાઈ કાચબાને ખૂબ જ ગંભીર રીતે અસર કરે છે. કાચબા આ જાળીઓમાં ફસાઈ જાય છે, જેનાથી તેઓ પાણીની સપાટી પર શ્વાસ લેવા માટે આવી શકતા નથી અને ગૂંગળામણથી મૃત્યુ પામે છે. આ ઉપરાંત, જાળીઓ તેમના શરીર પર ગંભીર ઈજાઓ અને અંગવિચ્છેદનનું કારણ બની શકે છે, જે તેમને તરવા અને શિકાર કરવામાં અસમર્થ બનાવે છે.

ભારતમાં ઘોસ્ટ ગીયરની સમસ્યા કેટલી વ્યાપક છે?

ભારતમાં ઘોસ્ટ ગીયરની સમસ્યા ખૂબ જ વ્યાપક છે, ખાસ કરીને ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, કેરળ અને તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોના દરિયાકાંઠે. ભારતના લાંબા દરિયાકાંઠા અને વિશાળ માછીમારી ઉદ્યોગને કારણે, દર વર્ષે મોટી માત્રામાં ગીયર ખોવાઈ જાય છે. સ્થાનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે, માછીમારીના બંદરો અને નજીકના વિસ્તારોમાં ઘોસ્ટ ગીયરનો નોંધપાત્ર ભરાવો જોવા મળે છે, જે દરિયાઈ જૈવવિવિધતાને જોખમમાં મૂકે છે.

પ્લાન્ટ-આધારિત આહાર ઘોસ્ટ ગીયરની સમસ્યાને કેવી રીતે મદદ કરી શકે છે?

પ્લાન્ટ-આધારિત આહાર પસંદ કરવાથી માછલી અને સીફૂડની માંગમાં ઘટાડો થાય છે, જેના પરિણામે માછીમારી ઉદ્યોગ પર દબાણ ઓછું થાય છે. માછીમારીની પ્રવૃત્તિઓ ઘટવાથી સમુદ્રમાં છોડવામાં આવતા અથવા ખોવાઈ જતા ઘોસ્ટ ગીયરનું પ્રમાણ પણ ઓછું થશે. આ પરોક્ષ રીતે દરિયાઈ જીવોનું રક્ષણ કરે છે અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમની સ્થિતિ સુધારે છે.

ઘોસ્ટ ગીયરને ટ્રેક કરવા માટે કઈ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે?

ઘોસ્ટ ગીયરને ટ્રેક કરવા માટે વિવિધ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં GPS ટ્રેકર્સ, સોનાર સિસ્ટમ્સ અને ઉપગ્રહ છબીઓનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ તો અલ્ટ્રાસાઉન્ડ ટેકનોલોજી અને રીમોટલી ઓપરેટેડ વાહનો (ROVs) નો પણ ઉપયોગ કરે છે જેથી સમુદ્રના તળિયેથી ખોવાયેલા ગીયરને શોધી શકાય અને પુનઃપ્રાપ્ત કરી શકાય. આ ટેકનોલોજીઓ ગીયરના સ્થાન અને હિલચાલને મોનિટર કરવામાં મદદ કરે છે.