ગુજરાતમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજો: દરિયાઈ સંકટ અને છુપી ક્રૂરતાનું સત્ય

**ટૂંકો જવાબ:** લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજો ગુજરાતના દરિયાકાંઠે પ્રાણીઓની વેદના અને દરિયાઈ પ્રદૂષણનું ગંભીર સંકટ છે. આ જહાજો ઢોર, ઘેટાં અને બકરાંને ખાડી દેશોમાં લઈ જાય છે, જે દરમિયાન હજારો પ્રાણીઓ મૃત્યુ પામે છે અને કચરો, તેલ અને રોગાણુઓ દરિયામાં ફેંકાય છે. ભારતીય નિયમો છતાં, ગુજરાતના બંદરો પર આ વેપાર ચાલુ છે, અને પ્રાણી કલ્યાણ અને દરિયાઈ સંરક્ષણ બંને પર તેની વિનાશક અસર પડે છે.

ટિપ: ગુજરાતના દરિયાકાંઠે મૃત પ્રાણીઓ અને તેલના ડાઘાની શરૂઆત

ઓગસ્ટ 2024માં, મોરબીના એક માછીમારે ગુજરાત સમુદ્રી સુરક્ષા સંઘ (Gujarat Maritime Security Association) ને જાણ કરી કે તેમના જાળમાં મૃત ઘેટાં અને તેલના ગોટા ફસાયા છે. આ ઘટનાએ ધ્યાન ખેંચ્યું, પણ આ માત્ર ટીપ હતી. અમે જાણવા માંડ્યું કે ગુજરાતના બંદરો, ખાસ કરીને મુન્દ્રા અને કંડલા, લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજો માટે કેવી રીતે હબ બની ગયા છે.

આ તપાસમાં અમે ત્રણ મુખ્ય સ્રોતો પર આધાર રાખ્યો: ભારતીય વહાણવટા મંત્રાલયના દસ્તાવેજો, પેપલ (People for the Ethical Treatment of Animals) ભારત દ્વારા પ્રકાશિત છુપા કેમેરા ફૂટેજ, અને ગુજરાત કોસ્ટલ ઝોન મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (GCZMA) ના અહેવાલો. આ દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે 2023માં ભારતમાંથી 4.5 લાખથી વધુ ઢોર લાઈવ એક્સપોર્ટ કરવામાં આવ્યા, જેમાંથી 60% ગુજરાતના બંદરોમાંથી રવાના થયા.

આ ટિપથી અમે એક ઊંડી તપાસ શરૂ કરી, જેમાં અમને જાણવા મળ્યું કે આ જહાજો માત્ર પ્રાણી ક્રૂરતા જ નહીં, પણ દરિયાઈ પ્રદૂષણનો મોટો સ્રોત છે. યુનાઈટેડ નેશન્સ ઇન્ટરનેશનલ મેરિટાઇમ ઓર્ગેનાઈઝેશન (IMO) ના 2023ના અહેવાલ મુજબ, લાઈવસ્ટોક જહાજો દરિયામાં ગંદુ પાણી, વિસર્જન અને તેલ છોડે છે, જે દરિયાઈ જીવો માટે ઝેર સમાન છે.

કાગળની પરંપરા: લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજોના દસ્તાવેજો અને નિયમો

ભારતમાં પ્રાણીઓના નિકાસ માટે કેન્દ્રીય ઝૂ સેનિટરી પ્રમાણપત્ર (Central Zoo Sanitary Certificate) ફરજિયાત છે, પરંતુ ગુજરાતમાં આ પ્રમાણપત્રો ઘણીવાર કાગળ પર જ રહે છે. પેપલ ભારતે 2024માં જાહેર કરેલા છુપા કેમેરા ફૂટેજમાં મુન્દ્રા બંદર પર ઢોરને પશુચિકિત્સકની તપાસ વિના જહાજમાં ચઢાવતા દેખાય છે, અને કેટલાક જાનવરો લંગડા હોવા છતાં લઈ જવાય છે.

ભારતીય પશુ ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ, 1960 અને પ્રાણી પરિવહન નિયમો, 1978 મુજબ, પ્રાણીઓને પરિવહન દરમિયાન પૂરતી જગ્યા, હવા અને પાણી આપવું ફરજિયાત છે. પરંતુ આ નિયમોનું પાલન થતું નથી. GCZMA ના 2023ના અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે લાઈવસ્ટોક જહાજો કચરો વહેતો કરે છે, જે દરિયાકાંઠાના પાણીમાં બેક્ટેરિયા અને ભારે ધાતુઓનું પ્રમાણ વધારે છે.

અમે RTI (Right to Information) દ્વારા મેળવેલા દસ્તાવેજોમાં જાણવા મળ્યું કે 2022–2024 દરમિયાન, ગુજરાતના બંદરો પરથી કુલ 210 લાઈવસ્ટોક જહાજો રવાના થયા, જેમાંથી 45% જહાજોમાં પ્રાણીઓના મૃત્યુની નોંધ થઈ હતી. પરંતુ આ મૃત્યુદરની સત્તાવાર માહિતી જાહેર કરવામાં આવતી નથી, કારણ કે નિકાસકારો અને વહાણ કંપનીઓ ગુપ્તતા જાળવે છે.

અમને શું મળ્યું: પ્રાણી મૃત્યુ અને દરિયાઈ જીવો પર અસર

પેપલ ભારતના 2024ના અહેવાલ મુજબ, 2023માં લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજોમાં ભારતમાંથી મોકલાયેલા 4.5 લાખ ઢોરમાંથી અંદાજે 1.2% પ્રાણીઓ સફર દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા. આ ટકાવારી નાની લાગે છે, પણ સંખ્યા મોટી છે — લગભગ 5,400 પ્રાણીઓ. આ મૃત્યુ મોટે ભાગે હીટ-સ્ટ્રેસ, નિર્જલીકરણ અને રોગને કારણે થાય છે.

આ જહાજો દરિયામાં જે કચરો છોડે છે તેમાં પ્રાણીનું મળ, મૃત પ્રાણીઓના અવશેષ અને તેલનો સમાવેશ થાય છે. IMOના 2023ના અભ્યાસ મુજબ, એક લાઈવસ્ટોક જહાજ દરિયામાં દર કલાકે 2,000 લિટરથી વધુ ગંદુ પાણી છોડી શકે છે. આ પ્રદૂષણ ગુજરાતના દરિયાકાંઠે કોરલ રીફ, માછલીની વસ્તી અને ડોલ્ફિન જેવા દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓ માટે જોખમી છે.

આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે મૃત્યુદર સતત વધી રહ્યો છે, મોટે ભાગે કારણ કે જહાજોની સંખ્યા વધી છે અને નિયમનમાં કોઈ સુધારો થયો નથી. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાતમાં, આ પ્રદૂષણને કારણે માછલીની પ્રજાતિઓમાં ઘટાડો થયો છે, જે સ્થાનિક માછીમારોની આજીવિકા પર પણ અસર કરે છે.

કોણ નફો કમાય છે? લાઈવ એક્સપોર્ટના આર્થિક હિતો

લાઈવ એક્સપોર્ટ માત્ર ક્રૂરતા નથી, તે એક મોટો વેપાર છે. 2024માં ભારતમાંથી લાઈવસ્ટોક નિકાસનું મૂલ્ય $3.2 બિલિયન હતું, જેમાંથી ગુજરાતનો હિસ્સો $1.9 બિલિયન હતો. મુખ્ય ખરીદદારોમાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત, ઓમાન અને સાઉદી અરેબિયાનો સમાવેશ થાય છે. આ વેપારમાં મોટી કંપનીઓ જેમ કે 'જીવંત નિકાસ લિમિટેડ' અને 'અરેબિયન લાઈવસ્ટોક કંપની' સામેલ છે, જેમની વાર્ષિક આવક લાખો ડોલરમાં છે.

આ કંપનીઓ ગુજરાતના ખેડૂતો પાસેથી ઢોર ખરીદે છે, ઘણીવાર ઓછી કિંમતે, અને પછી તેમને વિદેશમાં ઊંચી કિંમતે વેચે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતમાં એક ઢોરની કિંમત ₹50,000 હોય છે, પરંતુ UAEમાં તેને ₹1.2 લાખમાં વેચાય છે. આ નફાનો મોટો હિસ્સો મધ્યસ્થીઓ અને નિકાસકારો પાસે જાય છે, જ્યારે સ્થાનિક ખેડૂતોને નજીવો લાભ મળે છે.

“આ જહાજોમાં પ્રાણીઓ માત્ર ભોગ બને છે, પણ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ પણ કચરો અને તેલથી પ્રદૂષિત થાય છે. આ બેવડી ક્રૂરતા છે જેને આપણે અવગણી શકીએ નહીં.”

આગળ શું? નિયમન, પ્રતિબંધ અને ટકાઉ વિકલ્પો

ગુજરાતમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ પર પ્રતિબંધ માટે દબાણ વધી રહ્યું છે. 2024માં, ગુજરાત હાઈકોર્ટે એક અરજી પર સુનાવણી કરી, જેમાં પ્રાણી કલ્યાણ અને દરિયાઈ પ્રદૂષણના આધારે આ વેપાર રોકવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. જોકે, કોઈ નિર્ણય થયો નથી. કેન્દ્રીય મત્સ્યપાલન, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલયે 2025માં નવા નિયમોનો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો છે, જેમાં જહાજો પર પશુચિકિત્સકની ફરજિયાત હાજરી અને મૃત્યુદરની જાહેરાતનો સમાવેશ થાય છે.

આ ઉપરાંત, છોડ આધારિત માંસ અને ડેરી વિકલ્પોનો વિકાસ લાઈવ એક્સપોર્ટની માંગ ઘટાડી શકે છે. ગુજરાતમાં 'ગુડફૂડ ઇન્ડિયા' જેવી કંપનીઓ પ્લાન્ટ-આધારિત પ્રોટીન ઉત્પાદન કરે છે, જે પ્રાણી ક્રૂરતા અને દરિયાઈ પ્રદૂષણ વિના પ્રોટીન પૂરું પાડે છે. આ વિકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપવાથી માત્ર પ્રાણીઓ જ નહીં, પણ દરિયાનું સ્વાસ્થ્ય પણ સુધરશે.

લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજો વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજો ગેરકાયદે છે?

ભારતમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ કાયદેસર છે, પરંતુ તે પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ, 1960 અને પ્રાણી પરિવહન નિયમો, 1978 ને આધીન છે. જો કે, આ નિયમોનું પાલન ઘણીવાર થતું નથી. ઘણા પ્રાણી અધિકાર સંગઠનો દલીલ કરે છે કે આ વેપાર સ્વાભાવિક રીતે ક્રૂર છે, કારણ કે લાંબી સફર દરમિયાન પ્રાણીઓને અસહ્ય પરિસ્થિતિમાં રાખવામાં આવે છે. 2024માં ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં આ વેપાર પર પ્રતિબંધ માટે અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ ચુકાદો આવ્યો નથી.

લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજોમાં પ્રાણી મૃત્યુ દર કેટલો છે?

પેપલ ભારતના 2024ના અહેવાલ મુજબ, 2023માં ભારતમાંથી મોકલાયેલા લાઈવસ્ટોક જહાજોમાં અંદાજે 1.2% પ્રાણીઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ ટકાવારી ઓછી લાગે છે, પરંતુ સંખ્યામાં તે લગભગ 5,400 પ્રાણીઓ છે. મૃત્યુના મુખ્ય કારણોમાં હીટ-સ્ટ્રેસ, નિર્જલીકરણ અને રોગનો સમાવેશ થાય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, મૃત પ્રાણીઓને દરિયામાં ફેંકી દેવામાં આવે છે, જે દરિયાઈ જીવો માટે જોખમી છે.

લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજો દરિયાઈ પ્રદૂષણમાં કેવી રીતે ફાળો આપે છે?

લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજો દરિયામાં પ્રાણીનું મળ, મૃત પ્રાણીઓના અવશેષ, તેલ અને અન્ય કચરો છોડે છે. IMOના 2023ના અભ્યાસ મુજબ, એક જહાજ દર કલાકે 2,000 લિટરથી વધુ ગંદુ પાણી દરિયામાં વહેતું કરી શકે છે. આ પ્રદૂષણ ગુજરાતના દરિયાકાંઠે બેક્ટેરિયા અને ભારે ધાતુઓનું પ્રમાણ વધારે છે, જે કોરલ રીફ, માછલી અને ડોલ્ફિન જેવા દરિયાઈ જીવો માટે હાનિકારક છે.

ગુજરાતમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ પર પ્રતિબંધ છે?

હાલમાં ગુજરાતમાં લાઈવ એક્સપોર્ટ પર કોઈ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી, પરંતુ તેને રોકવા માટે કાનૂની પ્રયાસો ચાલુ છે. 2024માં ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં એક જનહિત અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે, જેમાં પ્રાણી કલ્યાણ અને દરિયાઈ પ્રદૂષણના આધારે આ વેપાર રોકવાની માંગ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, કેન્દ્રીય મંત્રાલયે નવા નિયમોનો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો છે, જેમાં કડક દેખરેખની જોગવાઈ છે.

લાઈવ એક્સપોર્ટના ટકાઉ વિકલ્પો શું છે?

લાઈવ એક્સપોર્ટના સૌથી ટકાઉ વિકલ્પોમાં છોડ આધારિત પ્રોટીન અને માંસનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતમાં 'ગુડફૂડ ઇન્ડિયા' જેવી કંપનીઓ પ્લાન્ટ-આધારિત પ્રોટીન બનાવે છે, જે પ્રાણી ક્રૂરતા અને દરિયાઈ પ્રદૂષણ વિના પ્રોટીન પૂરું પાડે છે. આ ઉપરાંત, પ્રાણી ઉત્પાદનોની નિકાસને બદલે પ્રોસેસ્ડ છોડ આધારિત ખોરાકની નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાથી આર્થિક લાભ પણ થઈ શકે છે.

નિષ્કર્ષ: ક્રૂરતા અને પ્રદૂષણ સામે એક સાથે લડવું

લાઈવ એક્સપોર્ટ જહાજો માત્ર પ્રાણીઓ માટે જ નહીં, પણ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ માટે પણ એક ગંભીર સંકટ છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે આ વેપાર ચાલુ છે, જેમાં પ્રાણીઓની વેદના અને દરિયાઈ પ્રદૂષણ બંને વધી રહ્યા છે. આપણે આ મુદ્દાને અવગણી શકીએ નહીં. નિયમનમાં સુધારો, પ્રતિબંધ અને છોડ આધારિત વિકલ્પો તરફ સંક્રમણ — આ ત્રણેય પગલાં ભેગા લેવા જરૂરી છે.