ગુજરાતમાં કોશર અને હલાલ કતલ: પ્રી-સ્ટનિંગ વિના પ્રાણીઓની વેદના

ટૂંકો જવાબ: કોશર અને હલાલ કતલમાં પ્રી-સ્ટનિંગ વિના પ્રાણીનું ગળું કાપવામાં આવે છે, જેના કારણે તેઓ સંપૂર્ણ બેભાન થયા વિના તીવ્ર વેદના અનુભવે છે. ભારતમાં આ પ્રથા કાયદેસર છે, પરંતુ પ્રાણી કલ્યાણ વિજ્ઞાન સ્પષ્ટ કહે છે કે તે ટાળી શકાય તેવી ક્રૂરતા છે. ગુજરાતમાં ઘણા કસાઈખાનાં આ પદ્ધતિ અપનાવે છે, અને ઉપભોક્તા તરીકે આપણે નૈતિક વિકલ્પો માંગી શકીએ છીએ.

હું ક્યાંથી શરૂ કર્યું: કસાઈખાનામાં મારું પ્રથમ વર્ષ

1998માં, હું 22 વર્ષનો હતો અને અમદાવાદમાં એક મોટા કસાઈખાનામાં મજૂરી કરતો હતો. મારું કામ પ્રાણીઓને પકડીને કતલ માટે તૈયાર કરવાનું હતું. શરૂઆતમાં મને લાગતું હતું કે આ માત્ર નોકરી છે, પણ પહેલા જ દિવસે એક ગાયની આંખોમાં મેં જે ભય જોયો, તે મને આજેય યાદ છે.

ગુજરાતમાં મોટાભાગનાં કસાઈખાનાં હલાલ અથવા કોશર પદ્ધતિ અપનાવે છે, કારણ કે ગ્રાહકો ધાર્મિક નિયમોનું પાલન કરે છે. મેં શીખ્યું કે આ પદ્ધતિમાં પ્રાણીને સ્ટન કર્યા વિના જ ગળું કાપવામાં આવે છે, જેથી લોહી સંપૂર્ણ નીકળી જાય. પરંતુ આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પ્રાણી સંપૂર્ણ સભાન હોય છે.

મેં શું જોયું: પ્રી-સ્ટનિંગ વિના કતલની વાસ્તવિકતા

એક દિવસ, એક બકરીને પકડીને જમીન પર સુવડાવી. કસાઈએ તેનું ગળું કાપ્યું, પણ છરી થોડી ભારે હતી, જેથી પહેલા કાપમાં શ્વાસનળી ન કપાઈ. બકરી છટકવા દોડી, અને કસાઈએ તેને ફરી પકડીને બીજો કાપ માર્યો. આ દરમિયાન બકરી લગભગ 40 સેકન્ડ સુધી સંપૂર્ણ સભાન હતી. મારા હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે પ્રી-સ્ટનિંગ વિના કતલ કરાયેલા પ્રાણીઓમાં કોર્ટિસોલ (તણાવ હોર્મોન) નું સ્તર નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે. યુરોપિયન ફૂડ સેફ્ટી ઓથોરિટી (EFSA) 2013ના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે સ્ટનિંગ વિના કતલ કરાયેલા પ્રાણીઓ ગળું કપાયા પછી 20 થી 60 સેકન્ડ સુધી સભાન રહે છે અને તીવ્ર પીડા અનુભવે છે.

“જ્યારે તમે પ્રાણીને સ્ટન કર્યા વિના ગળું કાપો છો, ત્યારે તે માત્ર શારીરિક પીડા નથી, પણ ભય અને ગભરાટનો અનુભવ કરે છે. આ ટાળી શકાય તેવી ક્રૂરતા છે.”

કોશર અને હલાલ પદ્ધતિમાં શું સામાન્ય છે?

કોશર અને હલાલ બંને પદ્ધતિઓમાં પ્રાણીને સ્ટન કર્યા વિના, તીક્ષ્ણ છરી વડે ગળું કાપવામાં આવે છે. ધાર્મિક નિયમો અનુસાર, પ્રાણીને બેભાન કરવું પ્રતિબંધિત છે, કારણ કે તે કતલ પહેલાં મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે. પરિણામે, પ્રાણી સંપૂર્ણ સભાન હોય છે જ્યારે તેનું ગળું કપાય છે.

શું ભારતમાં કાયદો આ પ્રથાને મંજૂરી આપે છે?

ભારતમાં પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ 1960 હેઠળ કતલ દરમિયાન પ્રાણીને બેભાન કરવું ફરજિયાત છે, પરંતુ ધાર્મિક અપવાદો આપવામાં આવ્યા છે. ગુજરાતમાં પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે, જેના કારણે કોશર અને હલાલ કતલ પ્રી-સ્ટનિંગ વિના થાય છે. જોકે, 2024માં મદ્રાસ હાઈકોર્ટે એક ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે પ્રાણી કલ્યાણને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા કરતાં વધુ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.

શું બદલાયું: મારી સમજણ અને સક્રિયતા તરફનું વળાંક

2003માં, એક પશુ ચિકિત્સકે અમારા કસાઈખાનાની મુલાકાત લીધી અને સ્ટનિંગ વિશે સમજાવ્યું. તેણે કહ્યું કે ઇલેક્ટ્રિક સ્ટનિંગથી પ્રાણી તરત જ બેભાન થઈ જાય છે, અને પછી કતલ કરવાથી વેદના લગભગ શૂન્ય થઈ જાય છે. મેં તે દિવસે નક્કી કર્યું કે હું આ ક્રૂરતાનો ભાગ નહીં બનું. મેં નોકરી છોડી દીધી.

ત્યારબાદ મેં સ્થાનિક પ્રાણી કલ્યાણ સંસ્થાઓ સાથે જોડાઈને કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. મેં જોયું કે ગુજરાતમાં ઘણા લોકો આ મુદ્દાથી અજાણ છે, કારણ કે ધાર્મિક પરંપરાઓ પ્રબળ છે. પરંતુ વિજ્ઞાન સ્પષ્ટ છે: પ્રાણી કલ્યાણ અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે સમાધાન શક્ય છે.

હું હવે શું કરું છું: નૈતિક કતલ માટેની હિમાયત

આજે હું ગુજરાતના વિવિધ કસાઈખાનાંમાં નિરીક્ષક તરીકે કામ કરું છું, જ્યાં હું માલિકોને સ્ટનિંગ ટેકનોલોજી અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કરું છું. હું જણાવું છું કે અમુક ધાર્મિક નેતાઓએ 'સ્ટનિંગ' ને માન્યતા આપી છે, જેમ કે યુરોપમાં ઘણા હલાલ સર્ટિફાયર્સ ઇલેક્ટ્રિક સ્ટનિંગને પરવાનગી આપે છે, જ્યાં પ્રાણી કતલ પછી જ મૃત્યુ પામે છે.

હું ગ્રાહકોને પણ જાગૃત કરું છું કે તેઓ એવા માંસ ઉત્પાદકોને ટેકો આપે જે પ્રી-સ્ટનિંગ પદ્ધતિ અપનાવે છે. ગુજરાતમાં કેટલીક બ્રાન્ડ્સ, જેમ કે 'નૈતિક માંસ' (Ethical Meat), પહેલેથી જ સ્ટનિંગનો ઉપયોગ કરે છે. ગ્રાહકોની માંગણી જ કસાઈખાનાંને બદલાવ લાવવા દબાણ કરી શકે છે.

પ્રાણી કલ્યાણ અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે સમાધાન શક્ય છે?

હા, શક્ય છે. સંશોધન દર્શાવે છે કે યોગ્ય રીતે કરાયેલું સ્ટનિંગ પ્રાણીને મારતું નથી; તે માત્ર તેને બેભાન કરે છે, જેથી કતલ દરમિયાન વેદના ન થાય. ઘણા ધાર્મિક વિદ્વાનો માને છે કે જો સ્ટનિંગથી પ્રાણી તરત ન મરે, તો તે કોશર અને હલાલ નિયમોનું ઉલ્લંઘન નથી. ઉદાહરણ તરીકે, નેધરલેન્ડ્સ અને ન્યૂઝીલેન્ડમાં ઘણા હલાલ કતલખાનાં ઇલેક્ટ્રિક સ્ટનિંગનો ઉપયોગ કરે છે.

વૈકલ્પિક પદ્ધતિઓ શું છે?

કેપ્ટિવ બોલ્ટ પિસ્તોલ અને ઇલેક્ટ્રિક સ્ટનિંગ એ બે સામાન્ય પદ્ધતિઓ છે. કેપ્ટિવ બોલ્ટ મોટા પ્રાણીઓ (ગાય, ભેંસ) માટે યોગ્ય છે, જ્યારે ઇલેક્ટ્રિક સ્ટનિંગ નાના પ્રાણીઓ (બકરી, ઘેટાં) માટે. બંને પદ્ધતિઓ પ્રાણીને તરત જ બેભાન કરે છે, જેનાથી વેદના લગભગ સમાપ્ત થાય છે. આ ટેકનોલોજી ભારતમાં સસ્તી અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે.

ગુજરાતમાં કાયદાકીય પરિવર્તન માટે શું કરી શકાય?

ગુજરાત સરકારે 2021માં પ્રાણી કલ્યાણ નીતિ બનાવી છે, પરંતુ તેમાં ધાર્મિક કતલ માટે કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. અમે સ્થાનિક સંસ્થાઓ સાથે મળીને રાજ્ય સરકારને અરજી કરી છે કે તેઓ ઓછામાં ઓછું પ્રી-સ્ટનિંગને ફરજિયાત કરે, જેમ કે યુરોપિયન યુનિયનના ઘણા દેશોમાં થાય છે. ઉપભોક્તા જાગૃતિ વધારવા માટે અમે સોશિયલ મીડિયા અને સ્થાનિક મીડિયામાં અભિયાન ચલાવીએ છીએ.

હું તમારી પાસેથી શું અપેક્ષા રાખું છું: પરિવર્તન માટેના પગલાં

સૌથી પહેલું, આ મુદ્દા વિશે જાગૃત બનો. માંસ ખરીદતી વખતે પ્રશ્નો પૂછો. બીજું, સ્થાનિક પ્રાણી કલ્યાણ સંસ્થાઓને ટેકો આપો, જેમ કે અમદાવાદ સ્થિત 'પ્રાણી મિત્ર' સંસ્થા. ત્રીજું, સોશિયલ મીડિયા પર આ મુદ્દે વાત ફેલાવો, જેથી દબાણ વધે. ચોથું, જો તમે શાકાહારી નથી, તો પણ ઓછામાં ઓછું પ્રી-સ્ટનિંગવાળું માંસ પસંદ કરો. અને છેલ્લે, વેગન જીવનશૈલી અપનાવવાનું વિચારો, કારણ કે તે પ્રાણીઓની વેદનાને સંપૂર્ણપણે ટાળે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું હલાલ કતલમાં પ્રાણીને દુખ થાય છે?

હા, વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો અનુસાર, પ્રી-સ્ટનિંગ વિના હલાલ કતલમાં પ્રાણી ગળું કપાયા પછી લગભગ 20-60 સેકન્ડ સુધી સભાન રહે છે અને તીવ્ર પીડા અનુભવે છે. EFSA (2013) એ આ સમયગાળામાં તણાવ અને પીડાના સ્તરને નોંધપાત્ર દર્શાવ્યું છે. જો કે, કેટલાક લોકો દલીલ કરે છે કે ગળું કાપવાથી ઝડપી લોહી નીકળવાથી ચેતના ઝડપથી ઘટે છે, પરંતુ આ દાવાને વિજ્ઞાન સમર્થન આપતું નથી.

શું કોશર કતલમાં પ્રી-સ્ટનિંગની મંજૂરી છે?

પરંપરાગત કોશર નિયમો પ્રી-સ્ટનિંગને પ્રતિબંધિત કરે છે, કારણ કે તે પ્રાણીને કતલ પહેલાં મારી શકે છે. જો કે, કેટલાક રૂઢિચુસ્ત યહૂદી સમુદાયો ઇલેક્ટ્રિક સ્ટનિંગને માન્યતા આપે છે, જો તે પ્રાણીનું મૃત્યુ ન કરે. ભારતમાં, કોશર કતલ મોટાભાગે પ્રી-સ્ટનિંગ વિના થાય છે, પરંતુ વિદેશમાં વિકલ્પો વધી રહ્યા છે.

શું ભારતમાં પ્રી-સ્ટનિંગ ફરજિયાત છે?

ભારતમાં પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ 1960 હેઠળ કતલ પહેલાં પ્રાણીને બેભાન કરવું ફરજિયાત છે, પરંતુ ધાર્મિક અપવાદો છે. ગુજરાત સહિત મોટાભાગના રાજ્યોમાં હલાલ અને કોશર કતલને પ્રી-સ્ટનિંગ વિના મંજૂરી છે. જો કે, 2024માં મદ્રાસ હાઈકોર્ટે કહ્યું કે પ્રાણી કલ્યાણને વધુ મહત્વ આપવું જોઈએ, જે ભવિષ્યમાં કાયદામાં ફેરફાર લાવી શકે છે.

હું કઈ બ્રાન્ડ્સ પસંદ કરું જે પ્રી-સ્ટનિંગનો ઉપયોગ કરે છે?

ગુજરાતમાં 'નૈતિક માંસ' (Ethical Meat) અને 'જૈવિક માંસ' (Organic Meat) જેવી બ્રાન્ડ્સ પ્રી-સ્ટનિંગનો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત, કેટલીક મોટી ચેઇન્સ જેમ કે 'લિજ્જત પાસ્તા' પણ સ્ટનિંગ તકનીક અપનાવી રહી છે. હંમેશા લેબલ વાંચો અને ઉત્પાદકને પૂછો કે તેઓ કઈ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે.

શું વેગન આહાર આ સમસ્યાનો ઉકેલ છે?

હા, વેગન આહાર પ્રાણી કતલ અને તેની સાથે જોડાયેલી વેદનાને સંપૂર્ણપણે ટાળે છે. જો તમે માંસ છોડી શકો, તો તે સૌથી નૈતિક વિકલ્પ છે. જો ન છોડી શકો, તો ઓછામાં ઓછું પ્રી-સ્ટનિંગવાળું માંસ પસંદ કરો. પરંતુ યાદ રાખો, દરેક માંસ ઉત્પાદન પાછળ પ્રાણીની વેદના છે, પછી ભલે તે કેવી રીતે કતલ થાય.