ગુજરાતમાં ગોસ્ટ નેટ શું છે? દરિયાઈ વન્યજીવન પર અસર અને ઉપાય

ટૂંકો જવાબ: ગોસ્ટ નેટ એટલે માછીમારીની તે જાળો જે દરિયામાં ખોવાઈ જાય છે, તૂટી જાય છે અથવા ઇરાદાપૂર્વક ફેંકી દેવામાં આવે છે, અને તે 'ભૂતિયા' જાળાની જેમ વર્ષો સુધી દરિયાઈ જીવોને મારતી રહે છે. આ જાળો દરિયાઈ કાચબા, ડોલ્ફિન, શાર્ક અને પક્ષીઓને ફસાવીને ડૂબી જવા કે ભૂખે મરવા માટે મજબૂર કરે છે. ગુજરાતના ૧,૬૦૦ કિમી લાંબા દરિયાકાંઠે આ સમસ્યા ગંભીર છે.

ગોસ્ટ નેટ શું છે અને તે કેવી રીતે બને છે?

ગોસ્ટ નેટ એ માછીમારીની જાળો છે જે દરિયામાં ત્યજી દેવાય છે. તેમાં મુખ્યત્વે નાયલોન અથવા પ્લાસ્ટિકની દોરી વપરાય છે, જે સડતી નથી. જ્યારે વાવાઝોડું આવે છે, જાળો ખડકો સાથે અથડાય છે, અથવા માછીમારો જાણી જોઈને જૂની જાળો દરિયામાં ફેંકી દે છે, ત્યારે તે 'ગોસ્ટ' બની જાય છે. આ જાળો પાણીમાં તરતી રહે છે અથવા દરિયાઈ તળિયે પડી રહે છે, અને તેમાં ફસાયેલા જીવોને મારી નાખે છે.

ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને વેરાવળ, પોરબંદર અને માંડવી જેવા માછીમારી બંદરો પર, દર વર્ષે હજારો ટન જૂની જાળો કિનારે પડી રહે છે. સરકારી આંકડા મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે લગભગ ૧,૫૦૦ ટન માછીમારી કચરો એકઠો થાય છે, જેમાંથી મોટાભાગનો કચરો દરિયામાં જ પાછો ફેંકાય છે.

ગોસ્ટ નેટ શા માટે અસ્તિત્વમાં છે? માછીમારી ઉદ્યોગની ભૂમિકા

ગોસ્ટ નેટ મુખ્યત્વે માછીમારી ઉદ્યોગની પ્રથાઓ અને કચરા વ્યવસ્થાપનની નિષ્ફળતાને કારણે બને છે. નાના પાયાના માછીમારો જૂની જાળો સુધારવાનું ખર્ચાળ માને છે, અને તેને દરિયામાં ફેંકી દેવાનું સરળ લાગે છે. મોટી ટ્રોલર્સમાં, તૂટેલી જાળો ઘણીવાર દરિયામાં જ છોડી દેવાય છે કારણ કે તેને કિનારે લાવવાની અને નિકાલ કરવાની કોઈ સુવિધા નથી. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, માછીમારી પ્રતિબંધના મહિનાઓમાં પણ જૂની જાળો દરિયામાં ફેંકવાની ઘટનાઓ નોંધાઈ છે.

“ગોસ્ટ નેટ એ માછીમારી ઉદ્યોગનું અદ્રશ્ય દુષણ છે. તે માત્ર દરિયાઈ જીવોને મારતું નથી, પણ માછીમારોના ભાવિ ઉત્પાદનને પણ નષ્ટ કરે છે. ગુજરાતમાં આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે માછીમાર સમુદાય સાથે કામ કરવું જરૂરી છે.”

ગોસ્ટ નેટ કેવી રીતે કામ કરે છે? 'ફાંસી'ની પદ્ધતિ

ગોસ્ટ નેટ એકવાર દરિયામાં આવી ગયા પછી તે 'ફાંસી'ની જેમ કામ કરે છે. જાળોમાં ફસાયેલો પ્રાણી છટકવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પણ તે વધુ ફસાઈ જાય છે. કાચબા અને ડોલ્ફિન જેવા શ્વાસ લેવા માટે સપાટી પર આવતા જીવો, જાળામાં ફસાઈને ડૂબી જાય છે. માછલીઓ અને શાર્ક જાળામાં ફસાઈને ભૂખે મરે છે અથવા શિકારી પ્રાણીઓનો ભોગ બને છે. જાળો દરિયામાં તરતી રહે છે, પવન અને પ્રવાહો સાથે વહે છે, અને વર્ષો સુધી આ રીતે જીવોને મારતી રહે છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાત અને ખંભાતના અખાતમાં, ગોસ્ટ નેટ દરિયાઈ કાચબાની વસ્તી માટે ગંભીર ખતરો છે. દર વર્ષે, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે સેંકડો મૃત કાચબા મળી આવે છે, જેમાંથી ઘણા ગોસ્ટ નેટમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામ્યા હોવાનું જાણવા મળે છે.

ગોસ્ટ નેટમાં કયા પ્રાણીઓ ફસાય છે?

ગુજરાતમાં ગોસ્ટ નેટની અસર: દરિયાઈ વન્યજીવન અને માછીમારી અર્થતંત્ર

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો જૈવવિવિધતાનો ખજાનો છે. અહીં દુર્લભ ડુગોંગ, ઓલિવ રિડલી કાચબા અને ઘણી શાર્ક પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. ગોસ્ટ નેટ આ બધા જીવો માટે ખતરો છે. ઉદાહરણ તરીકે, ૨૦૨૩માં ગીર-સોમનાથ જિલ્લાના દરિયાકાંઠે ૪૦ થી વધુ મૃત કાચબા મળી આવ્યા હતા, જેમાંથી મોટાભાગના જાળામાં ફસાયેલા હતા. આ ઉપરાંત, ગોસ્ટ નેટ માછલીઓની વસ્તીને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે, જેના કારણે સ્થાનિક માછીમારોની આવક ઘટે છે.

ઉપરોક્ત આંકડા ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ગોસ્ટ નેટમાં ફસાયેલા જીવોની સંખ્યામાં વધારો દર્શાવે છે. આ વધારો માછીમારીની વધતી પ્રવૃત્તિ અને કચરા વ્યવસ્થાપનની અછતને કારણે છે. જો આ જ રીતે ચાલુ રહેશે, તો ૨૦૩૦ સુધીમાં આ સંખ્યા ૧,૦૦૦ને પાર કરી શકે છે (ગુજરાત ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ, 2025).

ગોસ્ટ નેટના ઉકેલ માટે કોણ જવાબદાર છે? સરકાર, માછીમારો અને સંસ્થાઓ

ગોસ્ટ નેટ સમસ્યાના ઉકેલ માટે બહુ-હિસ્સેદારી અભિગમ જરૂરી છે. ગુજરાત સરકારનું માછીમારી વિભાગ અને ગુજરાત મરીન બોર્ડ જૂની જાળો એકત્ર કરવા માટે યોજનાઓ ચલાવે છે, પણ તે અપૂરતી છે. સ્વયંસેવી સંસ્થાઓ જેમ કે વાઇલ્ડલાઇફ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયા (WTI) અને સુગ્રીવ ફાઉન્ડેશન દરિયાઈ કાચબા અને ડોલ્ફિનને બચાવવા માટે કામ કરે છે. માછીમાર સંઘો પણ જાળો પરત કરવાની યોજનાઓમાં ભાગ લઈ શકે છે, જેના માટે તેમને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.

આ ઉપરાંત, ગુજરાતમાં 'માછીમારી કચરા વ્યવસ્થાપન' હેઠળ દરિયાકાંઠાના સ્વચ્છતા અભિયાનો ચાલે છે, પણ તે માત્ર દરિયાકિનારાને સાફ કરે છે, દરિયામાં પડેલી જાળોને નહીં. આ માટે ખાસ 'ગોસ્ટ નેટ રિમૂવલ' અભિયાનો ચલાવવા જરૂરી છે, જેમાં ડાઇવર્સ અને સોનાર ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે.

ગોસ્ટ નેટની સમસ્યા શા માટે મહત્વની છે? પર્યાવરણ, અર્થતંત્ર અને નૈતિકતા

ગોસ્ટ નેટ માત્ર દરિયાઈ જીવોને મારી નાખે છે, પણ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. જાળો કોરલ રીફને તોડી નાખે છે, દરિયાઈ તળિયાના નિવાસસ્થાનને નષ્ટ કરે છે, અને માઇક્રોપ્લાસ્ટિક છોડે છે જે ખાદ્ય શૃંખલામાં પ્રવેશે છે. આનાથી માછલીઓની વસ્તી ઘટે છે, જે માછીમારોની આજીવિકા પર અસર કરે છે. નૈતિક દૃષ્ટિકોણથી, દરિયાઈ જીવોને ધીમી અને પીડાદાયક મૃત્યુ આપવું એ ક્રૂરતા છે, અને તેને રોકવું એ આપણી જવાબદારી છે.

ગોસ્ટ નેટ અંગે ટીકાઓ: શું ઉકેલ અસરકારક છે?

કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે વર્તમાન ગોસ્ટ નેટ સફાઈ અભિયાનો અપૂરતા છે. તેઓ દલીલ કરે છે કે માછીમારોને જાળો પરત કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપવું, જેમ કે નાણાકીય વળતર, એ વધુ અસરકારક રહેશે. વધુમાં, બાયોડિગ્રેડેબલ જાળો વિકસાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે, પણ તે ટકાઉ છે કે કેમ તે અંગે શંકા છે. આ ઉપરાંત, ગુજરાતમાં માછીમારી નિયમોનું યોગ્ય રીતે પાલન થતું નથી, જેના કારણે જાળો ફેંકવાની ઘટનાઓ ચાલુ રહે છે.

ટીકાકારો એમ પણ કહે છે કે માછીમારી ઉદ્યોગમાં મોટી ટ્રોલર્સ અને નાના માછીમારો વચ્ચેનો તફાવત ઉકેલને જટિલ બનાવે છે. નાના માછીમારો પાસે જાળોનો નિકાલ કરવા માટે સંસાધનો નથી, જ્યારે મોટી કંપનીઓ પાસે પણ આ માટે પ્રોત્સાહન નથી. તેથી, એકંદર નીતિની જરૂર છે જે દરિયાઈ કચરાને ઉત્પાદનના તબક્કે જ ઘટાડે.

ગોસ્ટ નેટનો ભવિષ્ય: ટેક્નોલોજી અને નીતિઓમાં શું નવું છે?

ગોસ્ટ નેટ સમસ્યાના ઉકેલ માટે નવી ટેક્નોલોજીઓ વિકસી રહી છે. ઉદાહરણ તરીકે, સેટેલાઇટ ટ્રેકિંગ અને એઆઈ-આધારિત સિસ્ટમ દરિયામાં તરતી જાળો શોધવામાં મદદ કરી શકે છે. ગુજરાતમાં, 'નેટ રિસાયક્લિંગ' પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ થયા છે, જેમાં જૂની જાળોમાંથી નાયલોન કાઢીને નવા ઉત્પાદનો બનાવવામાં આવે છે. યુરોપિયન યુનિયનનો 'સસ્ટેનેબલ ફિશરીઝ' નિયમ, જે માછીમારોને જાળો પરત કરવા માટે જવાબદાર બનાવે છે, તે ગુજરાત માટે એક દાખલો બની શકે છે.

ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૫માં 'દરિયાઈ કચરા વ્યવસ્થાપન નીતિ'નો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો છે, જેમાં ગોસ્ટ નેટના નિકાલ માટે ખાસ જોગવાઈઓ શામેલ છે. જો આ નીતિ અમલમાં આવશે, તો માછીમારોને જૂની જાળો પરત કરવા માટે પ્રોત્સાહન મળશે અને દરિયાકાંઠે રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવામાં આવશે. જો કે, આ માટે રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ અને ભંડોળની જરૂર છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

ગોસ્ટ નેટ દરિયાઈ જીવોને કેવી રીતે મારી નાખે છે?

ગોસ્ટ નેટમાં ફસાયેલા પ્રાણીઓ છટકવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પણ વધુ ફસાઈ જાય છે. કાચબા અને ડોલ્ફિન જેવા શ્વાસ લેવા માટે સપાટી પર આવતા જીવો ડૂબી જાય છે, જ્યારે માછલીઓ ભૂખે મરે છે અથવા શિકારીનો ભોગ બને છે. આ પ્રક્રિયા વર્ષો સુધી ચાલુ રહે છે.

ગુજરાતમાં ગોસ્ટ નેટ કેટલો મોટો ખતરો છે?

ગુજરાતના ૧,૬૦૦ કિમી લાંબા દરિયાકાંઠે ગોસ્ટ નેટ એક ગંભીર ખતરો છે. દર વર્ષે સેંકડો દરિયાઈ કાચબા અને ડોલ્ફિન જાળામાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. આ ઉપરાંત, તે માછલીઓની વસ્તીને નુકસાન પહોંચાડે છે, જે સ્થાનિક માછીમારોની આજીવિકા પર અસર કરે છે.

ગોસ્ટ નેટ રોકવા માટે હું શું કરી શકું?

તમે ગોસ્ટ નેટ સંબંધિત સંસ્થાઓમાં સ્વયંસેવક બની શકો છો, દરિયાકિનારાની સફાઈ અભિયાનોમાં ભાગ લઈ શકો છો, અને માછીમાર સમુદાયમાં જાગૃતિ ફેલાવી શકો છો. ઉપરાંત, ટકાઉ માછીમારી ઉત્પાદનો ખરીદવાનું ટાળો અને સરકારી નીતિઓને ટેકો આપો.

શું ગોસ્ટ નેટને રિસાયકલ કરી શકાય છે?

હા, ગોસ્ટ નેટમાં વપરાયેલું નાયલોન રિસાયકલ કરી શકાય છે. ગુજરાતમાં કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ જૂની જાળોમાંથી નાયલોન કાઢીને નવા કપડાં, કાર્પેટ અને અન્ય ઉત્પાદનો બનાવે છે. જો કે, આ માટે જાળો એકત્ર કરવાની અને વર્ગીકરણ કરવાની વ્યવસ્થા જરૂરી છે.

શું ગોસ્ટ નેટ માછલીની કિંમત વધારે છે?

હા, ગોસ્ટ નેટ માછલીઓની વસ્તી ઘટાડે છે, જેના કારણે માછલી પકડવી મુશ્કેલ બને છે અને કિંમતો વધે છે. આ ઉપરાંત, માછીમારોને નવી જાળો ખરીદવી પડે છે, જે તેમનો ખર્ચ વધારે છે.

મુખ્ય ટેકઅવે