શું બોવાએર (Bovaer) ગાયના મિથેન માટે ખરેખર સલામત છે? ગુજરાત માટે સંપૂર્ણ FAQ

ટૂંકો જવાબ: બોવાએર એક ફીડ એડિટિવ છે જે ગાયના મિથેન ઉત્સર્જનમાં 30% જેટલો ઘટાડો કરે છે, અને યુરોપિયન ફૂડ સેફ્ટી ઓથોરિટી (EFSA) તેને સલામત ગણાવે છે, પણ ગુજરાતના ડેરી ઉદ્યોગમાં તેની સ્વીકૃતિ, પશુ કલ્યાણ પર અસર અને લાંબા ગાળાના પરિણામો અંગે ચિંતાઓ છે. આ લેખમાં આપણે બોવાએરના વિજ્ઞાન, સલામતી અને વિકલ્પોની તપાસ કરીશું.

બોવાએર શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

બોવાએર (Bovaer) એ ડીએસએમ (DSM) કંપની દ્વારા વિકસિત એક ફીડ એડિટિવ છે, જેનું રાસાયણિક નામ 3-નાઇટ્રોક્સીપ્રોપાનોલ (3-NOP) છે. તે ગાયના પેટમાં મિથેન ઉત્પન્ન કરતા એન્ઝાઇમને અટકાવે છે, જેથી ગાયના ડચારા અને શ્વાસ દ્વારા ઓછું મિથેન બહાર નીકળે છે. મિથેન એક શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે, જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં 28 ગણી વધુ ગરમી ફસાવે છે (IPCC, 2021).

ગુજરાતમાં ડેરી ઉદ્યોગ મોટો છે, અને અમુલ જેવી સહકારી મંડળીઓ દ્વારા લાખો ગાયો અને ભેંસો પાળવામાં આવે છે. આ પ્રાણીઓના મિથેન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવો એ આબોહવા નીતિ માટે મહત્વપૂર્ણ છે, પણ શું બોવાએર ગુજરાતી ખેડૂતો માટે વ્યવહારુ અને નૈતિક છે?

બોવાએર કયા પ્રાણીઓ માટે બનાવવામાં આવ્યું છે?

બોવાએર મુખ્યત્વે ડેરી ગાયો માટે વિકસિત કરવામાં આવ્યું છે, જોકે તેનો ઉપયોગ માંસ માટે પાળેલા પશુઓમાં પણ અજમાવવામાં આવી રહ્યો છે. યુરોપિયન યુનિયનમાં તેને 2022માં મંજૂરી મળી છે, અને અમેરિકામાં FDAએ 2024માં તેને સલામત ગણાવ્યું છે. પરંતુ ભારતમાં, ખાસ કરીને ગુજરાતમાં, તેની મંજૂરી હજુ બાકી છે, અને અમુલ જેવી સંસ્થાઓએ તેના પર કોઈ સત્તાવાર નિવેદન આપ્યું નથી.

“બોવાએર મિથેન ઘટાડવામાં અસરકારક છે, પણ આપણે તેને પશુ કલ્યાણના દૃષ્ટિકોણથી પણ તપાસવું જોઈએ. શું આપણે માત્ર આબોહવા માટે પ્રાણીઓનું શોષણ ચાલુ રાખવાનું યોગ્ય ઠેરવી રહ્યા છીએ?”

શું બોવાએર ગાયો અને દૂધ માટે સલામત છે?

યુરોપિયન ફૂડ સેફ્ટી ઓથોરિટી (EFSA) ના 2021ના અભ્યાસ મુજબ, બોવાએર ગાયોના સ્વાસ્થ્ય માટે નોંધપાત્ર જોખમ ઊભું કરતું નથી, અને દૂધમાં તેનું પ્રમાણ અત્યંત ઓછું હોય છે. જોકે, કેટલાક સંશોધનો દર્શાવે છે કે તે ગાયના પાચન પર અસર કરી શકે છે, જેમ કે ફીડની પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો અથવા દૂધમાં ચરબીના પ્રમાણમાં થોડો ફેરફાર (DSM, 2023).

ગુજરાતના ડેરી ખેડૂતો માટે, દૂધની ગુણવત્તા અને પશુ આરોગ્ય સર્વોપરી છે. અમુલ જેવી સહકારી મંડળીઓ દૂધની ચરબી અને પ્રોટીનની ચોક્કસ કસોટીઓ કરે છે, તેથી બોવાએર દૂધની રચનામાં ફેરફાર કરે તો તે સ્વીકાર્ય ન પણ હોય. ઉપરાંત, ભારતીય ડેરી પ્રણાલીમાં મોટાભાગે ભેંસોનો સમાવેશ થાય છે, અને બોવાએરની અસર ભેંસો પર કેવી હોય છે તેના પર મર્યાદિત સંશોધન છે.

શું બોવાએર ગુજરાતમાં ઉપલબ્ધ છે અને તેની કિંમત કેટલી છે?

હાલમાં, બોવાએર ભારતમાં વ્યાપારી રીતે ઉપલબ્ધ નથી. DSM એ ભારત સહિતના દેશોમાં નિયમનકારી મંજૂરી માટે અરજી કરી છે, પરંતુ ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને ધોરણ સત્તામંડળ (FSSAI) તરફથી હજુ સુધી કોઈ મંજૂરી મળી નથી. જો તે મંજૂર થાય, તો અંદાજિત કિંમત દર ગાય દીઠ દરરોજ ₹15-20 હોઈ શકે છે, જે નાના ખેડૂતો માટે નોંધપાત્ર બોજ બની શકે છે.

ગુજરાતમાં મોટાભાગના ડેરી ખેડૂતો નાના અને સીમાંત છે, જેઓ દરરોજ 10-20 લિટર દૂધ વેચે છે. તેમના માટે વધારાનો ખર્ચ પોસાય તેમ નથી, સિવાય કે સરકાર સબસિડી આપે. અમુલ અને અન્ય સહકારી મંડળીઓએ આવી કોઈ યોજના જાહેર કરી નથી, તેથી બોવાએરનો વ્યવહારુ ઉપયોગ દૂરની વાત છે.

શું બોવાએર પશુ કલ્યાણ પર નકારાત્મક અસર કરે છે?

પશુ કલ્યાણના દૃષ્ટિકોણથી, બોવાએર ગાયોને શારીરિક નુકસાન પહોંચાડતું નથી, પરંતુ તે ડેરી ઉદ્યોગની અંતર્ગત ક્રૂરતાને ઢાંકી શકે છે. ગાયોને ગર્ભવતી રાખવા માટે ફરજિયાત ગર્ભાધાન કરવામાં આવે છે, અને તેમના વાછરડાંને જન્મ પછી તરત જ અલગ કરી દેવામાં આવે છે. બોવાએર મિથેન ઘટાડે છે, પણ આ પ્રથાઓને બદલતું નથી.

વધુ ચિંતાની બાબત એ છે કે બોવાએરનો ઉપયોગ ડેરી ઉદ્યોગને 'ગ્રીન' દેખાડવા માટે થઈ શકે છે, જ્યારે પ્રાણીઓ હજુ પણ તણાવ, રોગ અને અકાળ મૃત્યુનો સામનો કરે છે. ગુજરાતમાં, ઘણા ડેરી ફાર્મમાં ગાયોને સાંકળથી બાંધી રાખવામાં આવે છે અને તેમને ચાલવાની સ્વતંત્રતા હોતી નથી. બોવાએર આ મૂળભૂત સમસ્યાઓનો ઉકેલ નથી.

મિથેન ઘટાડવા માટે બોવાએરના વિકલ્પો શું છે?

બોવાએર એકમાત્ર ઉપાય નથી. વૈજ્ઞાનિકો અને સંસ્થાઓ દ્વારા વિવિધ વિકલ્પો પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર, શેવાળ આધારિત ફીડ સપ્લીમેન્ટ્સ, અને પશુપાલનમાં ઘટાડો સામેલ છે. ઉદાહરણ તરીકે, લાલ શેવાળ (Asparagopsis) મિથેનમાં 80% સુધી ઘટાડો કરી શકે છે, પરંતુ તેનું ઉત્પાદન હજુ વ્યાપારી સ્તરે નથી (CSIRO, 2020).

ગુજરાત માટે સૌથી અસરકારક વિકલ્પ છે ડેરી ઉત્પાદનમાં ઘટાડો અને પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર તરફ સંક્રમણ. ICMR (2024) ભારતીયો માટે વધુ કઠોળ, શાકભાજી અને દૂધના વિકલ્પોની ભલામણ કરે છે. આ માત્ર મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડશે નહીં, પણ પશુ કલ્યાણ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ ફાયદાકારક રહેશે.

શું બોવાએર આબોહવા કટોકટીનો વાસ્તવિક ઉકેલ છે?

બોવાએર મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે, પણ તે આબોહવા કટોકટીનો સંપૂર્ણ ઉકેલ નથી. વૈશ્વિક સ્તરે, પશુધન ક્ષેત્ર કુલ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં 14.5% ફાળો આપે છે (FAO, 2022). બોવાએર માત્ર મિથેનના ભાગને લક્ષ્યાંક બનાવે છે, જેમાં ડેરી ગાયોનો હિસ્સો 30% જેટલો છે. બાકીનું ઉત્સર્જન ખોરાક, પરિવહન અને જમીનના ઉપયોગમાંથી આવે છે.

ગુજરાતના સંદર્ભમાં, ડેરી ઉદ્યોગ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે, અને અમુલ જેવી સંસ્થાઓ લાખો લોકોને રોજગારી આપે છે. જોકે, આબોહવા પરિવર્તનની અસરો ગુજરાતમાં પહેલેથી જ દેખાઈ રહી છે, જેમ કે દુષ્કાળ અને ગરમીના મોજા. તેથી, લાંબા ગાળાનો ઉકેલ એ છે કે આપણે ડેરી ઉત્પાદન પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને વધુ ટકાઉ ખાદ્ય પ્રણાલી તરફ આગળ વધીએ.

શું બોવાએરને ગુજરાતમાં અપનાવવો જોઈએ?

ગુજરાતમાં બોવાએરના અમલીકરણ માટે ઘણા પરિબળો ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે: ખર્ચ, પશુ આરોગ્ય, દૂધની ગુણવત્તા અને સાંસ્કૃતિક સ્વીકૃતિ. જ્યાં સુધી FSSAI મંજૂરી ન આપે અને સબસિડી ન મળે, ત્યાં સુધી તે અવ્યવહારુ છે. વધુમાં, ગુજરાતી ગ્રાહકો દેશી ગાયના દૂધને પવિત્ર માને છે, તેથી કોઈ પણ રાસાયણિક ઉમેરણ પ્રત્યે અવિશ્વાસ હોઈ શકે છે.

જોકે, આબોહવા નીતિના દૃષ્ટિકોણથી, ભારતે પેરિસ કરાર હેઠળ મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડવાની પ્રતિબદ્ધતા આપી છે. તેથી, સરકાર બોવાએર જેવા સાધનોની શોધ કરી શકે છે, પરંતુ તેની સાથે પશુ કલ્યાણ અને ટકાઉપણાની વ્યાપક નીતિઓ હોવી જોઈએ. નહીંતર, તે માત્ર ગ્રીનવોશિંગ બની રહેશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું બોવાએર દૂધમાં જાય છે?

બોવાએરનું દૂધમાં સ્થાનાંતરણ અત્યંત ઓછું છે, અને EFSA ના અભ્યાસ મુજબ તે સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી નથી. જોકે, લાંબા ગાળાના સંપર્કની અસરો પર વધુ સંશોધનની જરૂર છે (EFSA, 2021).

શું બોવાએર માણસો માટે સલામત છે?

હાલના પુરાવા સૂચવે છે કે બોવાએર મનુષ્યો માટે સલામત છે, પરંતુ તે ફીડ એડિટિવ તરીકે મંજૂર છે, ખોરાક તરીકે નહીં. જે લોકો ડેરી ઉત્પાદનોનું સેવન કરે છે તેઓ ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં બોવાએરના સંપર્કમાં આવે છે, જે હાનિકારક માનવામાં આવે છે.

શું બોવાએર ગાયોમાં દુખાવો પેદા કરે છે?

બોવાએર ગાયોમાં સીધો દુખાવો પેદા કરતું નથી, પરંતુ કેટલાક અભ્યાસો ફીડ લેવાની વર્તણૂકમાં ફેરફાર દર્શાવે છે, જે હળવી અગવડતા સૂચવી શકે છે. જોકે, ડેરી ઉદ્યોગની અન્ય પ્રથાઓ, જેમ કે ગર્ભાધાન અને વાછરડાંને અલગ કરવા, વધુ ગંભીર પીડા પેદા કરે છે.

શું બોવાએર ભારતમાં કાયદેસર છે?

ભારતમાં બોવાએર હાલમાં કાયદેસર નથી, કારણ કે FSSAIએ તેને મંજૂરી આપી નથી. જ્યાં સુધી નિયમનકારી મંજૂરી ન મળે, ત્યાં સુધી તેનું વેચાણ અને ઉપયોગ પ્રતિબંધિત છે.

શું બોવાએર પર્યાવરણ માટે સારું છે?

બોવાએર મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડે છે, જે આબોહવા માટે સારું છે. પરંતુ તે પશુપાલનની અન્ય પર્યાવરણીય અસરો, જેમ કે જમીન અધોગતિ અને જળ પ્રદૂષણને સંબોધિત કરતું નથી, તેથી તેને એકલા ઉકેલ તરીકે ન જોવું જોઈએ.

શું બોવાએર ગુજરાતી ખેડૂતો માટે આર્થિક રીતે શક્ય છે?

હાલમાં, બોવાએરની કિંમત નાના ખેડૂતો માટે પરવડે તેમ નથી, કારણ કે તે દરરોજ ₹15-20 નો ખર્ચ કરશે. જો સરકાર સબસિડી આપે અથવા કાર્બન ક્રેડિટ યોજના શરૂ કરે, તો જ તે આર્થિક રીતે શક્ય બની શકે.