મિથેન ગેસ એટલે શું: 2026માં વૈશ્વિક પશુ ઉદ્યોગ અને આબોહવા નીતિનું સત્ય

ટૂંકો જવાબ: મિથેન ગેસ એટલે એક ગંધહીન, રંગહીન વાયુ જે કુદરતી રીતે કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટનથી બને છે, પરંતુ તેનો સૌથી મોટો માનવસર્જિત સ્ત્રોત પશુ ઉદ્યોગ છે — ઢોરના ડફણ, ખાતર અને ચોખાના ખેતરોમાંથી. IPCC (2023) મુજબ, મિથેન ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં લગભગ 30% ફાળો આપે છે, અને તે CO₂ કરતાં 80 ગણું વધુ શક્તિશાળી છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગને ઝડપથી વેગ આપે છે.

મિથેન ગેસ એટલે શું અને તે કેવી રીતે બને છે?

મિથેન (CH₄) એ સૌથી સરળ હાઇડ્રોકાર્બન છે, જે એક કાર્બન અણુ અને ચાર હાઇડ્રોજન અણુથી બને છે. તે વાતાવરણમાં લગભગ 12 વર્ષ રહે છે, પરંતુ તે સમયગાળામાં તે CO₂ કરતાં 80 ગણી વધુ ગરમી ફસાવે છે (આઇપીસીસી છઠ્ઠું મૂલ્યાંકન, 2021). કુદરતી સ્ત્રોતોમાં ભીના વિસ્તારો, દીમક અને વન્ય પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ માનવ પ્રવૃત્તિઓ, ખાસ કરીને પશુ ઉદ્યોગ, કુદરતી કરતાં બમણું મિથેન ઉત્પન્ન કરે છે. ઢોર, ઘેટાં અને બકરાં જેવા રૂમિનેન્ટ પ્રાણીઓના પાચનતંત્રમાં આથો લાવવાની પ્રક્રિયા (એન્ટેરિક ફર્મેન્ટેશન) દરમિયાન મિથેન બહાર નીકળે છે, જેને આપણે ડફણ તરીકે ઓળખીએ છીએ.

મિથેન ગેસ ગ્લોબલ વોર્મિંગને કેવી રીતે અસર કરે છે?

મિથેન માત્ર ગરમી ફસાવે છે એટલું જ નહીં, તે ગ્લોબલ વોર્મિંગને ટૂંકા ગાળામાં વેગ આપે છે. જ્યારે CO₂ સદીઓ સુધી વાતાવરણમાં રહે છે, મિથેન માત્ર એક દાયકા જીવે છે, પણ તે સમયમાં તે 80 ગણી વધુ શક્તિ ધરાવે છે. આથી જ નિષ્ણાતો કહે છે કે મિથેન ઘટાડવું એ આબોહવા સંકટને તાત્કાલિક ધીમું કરવાનો સૌથી અસરકારક રસ્તો છે. ગ્લોબલ મિથેન પ્લેજ (2021) હેઠળ 150 દેશોએ 2030 સુધીમાં મિથેન ઉત્સર્જનમાં 30% ઘટાડો કરવાનું વચન આપ્યું છે, પરંતુ ભારતે હજુ સુધી આ પ્રતિજ્ઞા પર હસ્તાક્ષર કર્યા નથી.

ઉપરનો ચાર્ટ દર્શાવે છે કે છેલ્લા 25 વર્ષમાં વૈશ્વિક મિથેન ઉત્સર્જન લગભગ 22% વધ્યું છે, જે મુખ્યત્વે પશુધન વસ્તીમાં વૃદ્ધિ અને ઔદ્યોગિકીકરણને કારણે છે. ભારતમાં, લગભગ 70% મિથેન કૃષિ ક્ષેત્રમાંથી આવે છે, જેમાંથી મોટાભાગનો હિસ્સો ડેરી ઉદ્યોગનો છે. ગુજરાત, જે ભારતનો અગ્રણી ડેરી રાજ્ય છે, અમુલ જેવી સહકારી મંડળીઓ દ્વારા દરરોજ લાખો લિટર દૂધ ઉત્પાદન કરે છે, અને આ પ્રક્રિયામાં મિથેન ઉત્સર્જન સ્થાનિક આબોહવા પર સીધી અસર કરે છે.

મિથેન ગેસ ઘટાડવાના કાયદા: EU, UK, યુ.એસ. અને ભારતમાં 2026ની સ્થિતિ

વિશ્વભરમાં મિથેન ઘટાડવા માટે નીતિઓ ઘડાઈ રહી છે, પરંતુ તેમની અસરકારકતા અલગ અલગ છે. આ વિભાગમાં આપણે મુખ્ય પ્રદેશોની સ્થિતિની તપાસ કરીશું, ખાસ કરીને પશુ ઉદ્યોગ પર કેન્દ્રિત નીતિઓ. આ તપાસ દર્શાવે છે કે કયા દેશો પ્રતિબદ્ધ છે, કયા માત્ર દેખાડો કરે છે, અને ભારતમાં શું થઈ રહ્યું છે.

યુરોપિયન યુનિયન: મિથેન લક્ષ્યાંક અને પશુ ઉદ્યોગ

EUએ 2023માં પોતાનું પ્રથમ મિથેન રેગ્યુલેશન પસાર કર્યું, જે મુખ્યત્વે જીવાશ્મ ઇંધણ ઉદ્યોગને લક્ષ્યાંક બનાવે છે, પરંતુ કૃષિ ક્ષેત્રને હાલ બાકાત રાખ્યું છે. જોકે, યુરોપિયન ગ્રીન ડીલ અને ફાર્મ ટુ ફોર્ક વ્યૂહરચના (2030) હેઠળ, EUએ ખેડૂતો માટે મિથેન-ઘટાડો પ્રોત્સાહન યોજનાઓ શરૂ કરી છે, જેમ કે બાયોગેસ પ્લાન્ટ માટે સબસિડી. ડેનમાર્કે 2030 સુધીમાં પશુધન મિથેન પર કાર્બન ટેક્સ લાદવાની જાહેરાત કરી છે, જે વિશ્વમાં પ્રથમ છે, અને આ 2026માં અમલમાં આવશે.

યુનાઇટેડ કિંગડમ: નેટ ઝીરો અને મિથેન

યુકેના નેટ ઝીરો સ્ટ્રેટેજી (2021)માં મિથેન ઘટાડવાના લક્ષ્યાંકો છે, પરંતુ પશુ ઉદ્યોગ માટે કોઈ ફરજિયાત નિયમો નથી. સરકારે ખેડૂતોને બાયોગેસ અને ફીડ એડિટિવ્સ અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, પરંતુ વિવેચકો કહે છે કે આ સ્વૈચ્છિક છે અને પૂરતું નથી. 2024ની ચૂંટણી પછી, નવી સરકારે મિથેન પર વધુ કડક નીતિઓનું વચન આપ્યું છે, પરંતુ 2026 સુધી કોઈ નક્કર કાયદો અમલમાં આવ્યો નથી.

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ: રાજ્ય સ્તરે પહેલ

યુ.એસ.માં કેલિફોર્નિયા સૌથી આગળ છે, જેણે 2022માં SB 1383 પસાર કર્યો, જે લેન્ડફિલ અને પશુ ખાતરમાંથી મિથેન ઘટાડવાનું લક્ષ્યાંક નક્કી કરે છે. કેલિફોર્નિયાએ ડેરી ફાર્મ્સ માટે મિથેન-કેપ્ચર સબસિડી આપી છે, પરંતુ આ માત્ર ખાતર વ્યવસ્થાપન પર કેન્દ્રિત છે, ડફણ પર નહીં. અન્ય રાજ્યો, જેમ કે ન્યૂ યોર્ક અને વર્મોન્ટ, ખાતર-આધારિત મિથેન પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્તરે કોઈ ફેડરલ કાયદો નથી.

લેટિન અમેરિકા: પશુધન વિસ્તરણનો પડકાર

બ્રાઝિલ અને આર્જેન્ટિના, જે વિશ્વના સૌથી મોટા ગોમાંસ નિકાસકારો છે, મિથેન ઘટાડવા માટે સ્વૈચ્છિક પગલાં લઈ રહ્યા છે, જેમ કે ઘાસચારાની ગુણવત્તા સુધારવી અને ફીડ એડિટિવ્સ. પરંતુ તેમની સરકારો પશુધન ઉદ્યોગને આર્થિક વૃદ્ધિ તરીકે જુએ છે, તેથી કડક નિયમો લાગુ કરવાની શક્યતા ઓછી છે. 2025માં બ્રાઝિલે પેરિસ કરાર હેઠળ પોતાના લક્ષ્યાંકો અપડેટ કર્યા, પરંતુ તેમાં કૃષિ મિથેન માટે કોઈ ચોક્કસ લક્ષ્યાંક નથી.

એશિયા-પેસિફિક: ભારત અને ચીનની ભૂમિકા

ચીન, જે વિશ્વનો સૌથી મોટો મિથેન ઉત્સર્જક છે, તેણે 2023માં રાષ્ટ્રીય મિથેન એક્શન પ્લાન બનાવ્યો છે, પરંતુ તે મુખ્યત્વે કોલસા અને ગેસ પર કેન્દ્રિત છે. ભારતમાં, મિથેન મુખ્યત્વે ડેરી ઉદ્યોગમાંથી આવે છે, અને સરકારે 'નેશનલ મિથેન એક્શન પ્લાન' (2024) બનાવવાની જાહેરાત કરી છે, પરંતુ તે હજુ ડ્રાફ્ટ તબક્કામાં છે. ગુજરાતમાં, અમુલે બાયોગેસ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવાનું શરૂ કર્યું છે, પરંતુ આ પ્રયાસો ખૂબ નાના છે જ્યારે ડેરી ઉત્પાદન સતત વધી રહ્યું છે.

આફ્રિકા: મિથેન અને ખાદ્ય સુરક્ષા

આફ્રિકામાં, ઘણા દેશો પશુધન પર નિર્ભર છે, પરંતુ તેમનો મિથેન ફાળો વૈશ્વિક સ્તરે ઓછો છે. કેન્યાએ 2022માં મિથેન ઘટાડવા માટે બાયોગેસ પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, જ્યારે ઇથોપિયા ઘાસચારા સુધારણા પર કામ કરી રહ્યું છે. પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ભંડોળનો અભાવ અને આર્થિક દબાણને કારણે, મોટાભાગના આફ્રિકન દેશો મિથેન ઘટાડવાને બદલે આર્થિક વિકાસને પ્રાધાન્ય આપે છે.

મિથેન ઘટાડવાના સૌથી અસરકારક ઉપાય: પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર અને વૈકલ્પિક ટેકનોલોજી

નિષ્ણાતો સંમત છે કે મિથેન ઘટાડવાનો સૌથી ઝડપી રસ્તો પશુ ઉદ્યોગના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો છે. EAT-Lancet કમિશન (2019) ભલામણ કરે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે લાલ માંસનો વપરાશ 50% ઘટાડવો જોઈએ. પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર અપનાવવાથી માત્ર મિથેન જ નહીં, પણ જમીન અને પાણીનો ઉપયોગ પણ ઘટે છે. ટેકનોલોજીકલ ઉપાયો, જેમ કે બાયોગેસ પ્લાન્ટ્સ અને ફીડ એડિટિવ્સ, માત્ર લક્ષણોનો ઉપચાર છે, જ્યારે આહારમાં ફેરફાર મૂળ કારણને દૂર કરે છે.

“મિથેન ઘટાડવા માટે ટેકનોલોજી મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ જ્યાં સુધી આપણે પશુ ઉદ્યોગના વિસ્તરણને રોકીશું નહીં, ત્યાં સુધી આપણે માત્ર પાણીમાં કાંકરા ફેંકી રહ્યા છીએ. આહાર પરિવર્તન એ જ ટકાઉ ઉપાય છે.”

ગુજરાત અને ભારતમાં મિથેન ગેસની હાલત: ડેરી ઉદ્યોગ અને ઉપાયો

ગુજરાત, જે ભારતનું સૌથી મોટું દૂધ ઉત્પાદક રાજ્ય છે, અમુલ જેવી સહકારી સંસ્થાઓ દ્વારા દરરોજ લગભગ 250 લાખ લિટર દૂધ એકત્રિત કરે છે. આ ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાંથી નીકળતું મિથેન, ખાસ કરીને ઢોરના ડફણમાંથી, સ્થાનિક હવામાન અને આબોહવાને અસર કરે છે. ભારત સરકારની 'ગોબરધન' યોજના (2018) હેઠળ, ગુજરાતમાં ઘણા બાયોગેસ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવામાં આવ્યા છે, જે ખાતરમાંથી મિથેન કેપ્ચર કરીને રસોઈ ગેસ બનાવે છે. પરંતુ આ પ્લાન્ટ્સ માત્ર ખાતરનો ઉપયોગ કરે છે, ઢોરના ડફણમાંથી નીકળતા મિથેનને નિયંત્રિત કરી શકતા નથી.

મિથેન ગેસ અને આબોહવા નીતિ: આગામી માઇલસ્ટોન્સ

2026માં, ઘણા મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટનાક્રમો આકાર લઈ રહ્યા છે. ગ્લોબલ મિથેન પ્લેજની સમીક્ષા 2026ના અંતમાં થવાની છે, જેમાં દેશો પોતાની પ્રગતિ રજૂ કરશે. EUનું મિથેન રેગ્યુલેશન સંપૂર્ણ અમલમાં આવશે, અને ડેનમાર્કનો કાર્બન ટેક્સ પ્રથમ તબક્કામાં અમલમાં આવશે. ભારતે તેના રાષ્ટ્રીય મિથેન એક્શન પ્લાનને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાનું છે, પરંતુ હાલના સંકેતો દર્શાવે છે કે તે ડેરી ઉદ્યોગ પર કડક નિયમો લાદવાનું ટાળશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

મિથેન ગેસ એટલે શું?

મિથેન (CH₄) એક ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે જે કાર્બન અને હાઇડ્રોજનના પરમાણુઓથી બને છે. તે કુદરતી રીતે વિઘટન પ્રક્રિયામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, પરંતુ માનવ પ્રવૃત્તિઓ, ખાસ કરીને પશુ ઉદ્યોગ, તેનું પ્રમાણ ખૂબ વધારી દે છે. તે CO₂ કરતાં 80 ગણું વધુ શક્તિશાળી છે, પરંતુ વાતાવરણમાં તે ઓછું સમય રહે છે, લગભગ 12 વર્ષ.

મિથેન ગેસ કેમ હાનિકારક છે?

મિથેન ગ્લોબલ વોર્મિંગને ઝડપી બનાવે છે કારણ કે તે સૂર્યની ગરમીને અસરકારક રીતે ફસાવે છે. IPCC (2021) અનુસાર, મિથેનની 20-વર્ષની અવધિમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ પોટેન્શિયલ (GWP) CO₂ કરતાં 80 ગણું છે. આથી જ તેને 'શોર્ટ-લિવ્ડ ક્લાઇમેટ ફોર્સર' કહેવામાં આવે છે, અને તેને ઘટાડવાથી આબોહવા પર તાત્કાલિક અસર થાય છે.

મિથેન ગેસ ક્યાંથી નીકળે છે?

મિથેનના મુખ્ય સ્ત્રોત છે: પશુ ઉદ્યોગ (ઢોરના ડફણ અને ખાતર), ચોખાના ખેતરો, જીવાશ્મ ઇંધણનું નિષ્કર્ષણ, લેન્ડફિલ કચરો અને કુદરતી ભીના વિસ્તારો. ભારતમાં, ડેરી ઉદ્યોગ સૌથી મોટો સ્ત્રોત છે, જે ગુજરાતમાં ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે.

મિથેન ગેસ કેવી રીતે ઘટાડવો?

સૌથી અસરકારક રસ્તો છે પશુ ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડવો, ખાસ કરીને ડેરી અને માંસ. વ્યક્તિગત સ્તરે, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર અપનાવવાથી મિથેન ઉત્સર્જનમાં સીધો ઘટાડો થાય છે. સામાજિક સ્તરે, બાયોગેસ પ્લાન્ટ્સ અને ખાતર વ્યવસ્થાપન મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તે મૂળ સમસ્યાનું સમાધાન નથી.

મિથેન ગેસ પર ભારતનો કાયદો શું છે?

ભારતમાં હાલ મિથેન પર કોઈ વિશિષ્ટ કાયદો નથી. સરકારે 'નેશનલ મિથેન એક્શન પ્લાન' (2024) નો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કર્યો છે, પરંતુ તે હજુ સંસદમાં રજૂ થયો નથી. ગુજરાતમાં, ગોબરધન યોજના હેઠળ બાયોગેસ પ્લાન્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ તે સ્વૈચ્છિક છે.