મિથેન ગેસ વિશે 8 મિથ્સ ડિબંક્ડ: ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને પશુ ઉદ્યોગનું સત્ય

ટૂંકો જવાબ: મિથેન ગેસ (CH₄) એક શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે જે CO₂ કરતાં 80 ગણી વધુ ગરમી ફસાવે છે (IPCC, 2021). તેનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત પશુ ઉદ્યોગ છે — ગાય, ભેંસ અને ઘેટાં જેવા પ્રાણીઓના પાચન અને ખાતરમાંથી. ગ્લોબલ વોર્મિંગને 1.5°C સુધી રોકવું હોય તો મિથેન ઉત્સર્જનમાં ઝડપી ઘટાડો અનિવાર્ય છે (યુએનઇપી, 2022).

મિથ: મિથેન ગેસ કુદરતી છે, તેથી તે હાનિકારક નથી

ઘણા લોકો માને છે કે મિથેન કુદરતી રીતે બને છે, તેથી તે પર્યાવરણને નુકસાન કરતું નથી. પરંતુ આ ખોટું છે. મિથેન કુદરતી સ્ત્રોતોમાંથી પણ નીકળે છે, પરંતુ માનવ પ્રવૃત્તિઓએ તેનું પ્રમાણ નાટ્યાત્મક રીતે વધાર્યું છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, 1750 પછી મિથેનની સાંદ્રતામાં 150%થી વધુ વધારો થયો છે (NOAA, 2023).

મિથેનની ગરમી ફસાવવાની ક્ષમતા CO₂ કરતાં 28-80 ગણી વધુ છે, જે સમયગાળા પર આધાર રાખે છે (IPCC, 2021). આથી, તે કુદરતી હોવા છતાં, તેની વધુ માત્રા આબોહવા માટે ગંભીર ખતરો છે.

મિથ: મિથેન ગેસ માત્ર કુદરતી સ્ત્રોતોમાંથી જ આવે છે

મિથેનના સ્ત્રોતોમાં માનવ પ્રવૃત્તિઓ પ્રભુત્વ ધરાવે છે. યુએનઇપીના 2022ના અહેવાલ મુજબ, માનવ-જન્ય મિથેન ઉત્સર્જનમાંથી 40% કૃષિમાંથી આવે છે, જેમાં પશુપાલન અને ખાતર વ્યવસ્થાપનનો સમાવેશ થાય છે. બાકીનું 35% અશ્મિભૂત ઇંધણ (કોલસો, તેલ, ગેસ) અને 20% કચરો (લેન્ડફિલ્સ, ગંદુ પાણી)માંથી આવે છે.

ભારતમાં, પશુ ઉદ્યોગ મિથેન ઉત્સર્જનનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત છે. રાષ્ટ્રીય ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઇન્વેન્ટરી (2020) મુજબ, ભારતના કુલ મિથેન ઉત્સર્જનમાં પશુપાલનનો હિસ્સો 20% છે, જેમાં મોટાભાગનું યોગદાન ગાય અને ભેંસોનું છે.

મિથ: ગાયોના ડગરામાંથી નીકળતો મિથેન ગેસ મુખ્ય સમસ્યા છે

હા, ગાયો અને ભેંસોના પાચનમાંથી (એન્ટેરિક ફર્મેન્ટેશન) મિથેન નીકળે છે, પરંતુ તે માત્ર એક ભાગ છે. ખાતર વ્યવસ્થાપન, ચારાના ઉત્પાદન અને જમીન ઉપયોગમાં ફેરફાર પણ મોટા પ્રમાણમાં મિથેન ઉત્સર્જન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ખાતરના ખુલ્લા ખાડાઓમાંથી નીકળતો મિથેન પણ એટલો જ હાનિકારક છે.

FAO (2023) અનુસાર, વૈશ્વિક પશુ ઉદ્યોગ કુલ માનવ-જન્ય મિથેન ઉત્સર્જનમાં લગભગ 32% ફાળો આપે છે. આમાં માંસ, ડેરી અને ઇંડા ઉત્પાદનની સમગ્ર સાંકળનો સમાવેશ થાય છે.

મિથ: મિથેન ગેસ ઘટાડવો ખર્ચાળ અને અશક્ય છે

આ માન્યતા ખોટી છે. મિથેન ઘટાડવા માટે ઘણા સસ્તા અને અસરકારક ઉપાયો છે, જેમ કે ખાતર વ્યવસ્થાપન સુધારવું, બાયોગેસ પ્લાન્ટ લગાવવા, અને પશુ આહારમાં ફેરફાર કરવો. યુએનઇપી (2022) અનુસાર, હાલની તકનીકોથી માનવ-જન્ય મિથેન ઉત્સર્જનમાં 45% ઘટાડો શક્ય છે, અને તેના પરિણામે 2030 સુધી ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં 0.3°C જેટલો ઘટાડો થઈ શકે છે.

ગુજરાતમાં, સરકારે બાયોગેસ પ્લાન્ટ માટે સબસિડી આપી છે, જેમ કે 'ગોબર-ધન' યોજના. આ યોજના હેઠળ, ગામડાઓમાં સામુદાયિક બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે, જે મિથેનને ઉપયોગી ઇંધણમાં ફેરવે છે.

મિથ: પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર લેવાથી મિથેન ઉત્સર્જન પર કોઈ અસર થતી નથી

આ સંપૂર્ણપણે ખોટું છે. પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર પશુ ઉદ્યોગની માંગ ઘટાડે છે, જે સીધી રીતે મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડે છે. ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના અભ્યાસ (2018) મુજબ, માંસાહારી આહારની સરખામણીમાં વેગન આહાર ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં 73% ઘટાડો કરે છે.

ભારતમાં, જ્યાં ડેરી ઉત્પાદન ખૂબ સામાન્ય છે, ત્યાં ડેરી છોડવી પણ મોટો ફરક લાવી શકે છે. એક અભ્યાસ મુજબ, દરરોજ એક ગ્લાસ દૂધ છોડવાથી દર વર્ષે લગભગ 100 કિલો CO₂-સમકક્ષ ઉત્સર્જન ઘટે છે (Our World in Data, 2023).

મિથ: મિથેન ગેસ માત્ર ઉર્જા ક્ષેત્રની સમસ્યા છે

ઊર્જા ક્ષેત્ર (તેલ, ગેસ, કોલસો) ચોક્કસપણે મિથેન ઉત્સર્જનમાં મોટો ભાગ ભજવે છે, પરંતુ કૃષિ અને કચરો પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે. યુએનઇપી (2022) મુજબ, કૃષિ ક્ષેત્ર 40% મિથેન ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર છે, જેમાં પશુપાલન અને ખાતર વ્યવસ્થાપનનો સમાવેશ થાય છે.

ભારત સરકારની 'નેશનલ મિથેન એક્શન પ્લાન' (2023) હેઠળ, કૃષિ અને કચરા ક્ષેત્રે મિથેન ઘટાડવા માટે લક્ષ્યાંકો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. પરંતુ આ યોજનામાં પશુ ઉદ્યોગના ઘટાડા પર ભાર નથી, જે અપૂર્ણ છે.

મિથ: મિથેન ગેસ વાતાવરણમાં ઝડપથી તૂટી જાય છે, તેથી તે લાંબા ગાળે સમસ્યા નથી

મિથેનનું જીવનકાળ લગભગ 10-12 વર્ષ છે, જે CO₂ કરતાં ટૂંકું છે, પરંતુ તેની અસર તાત્કાલિક હોય છે. જ્યાં સુધી મિથેન ઉત્સર્જન ચાલુ રહે છે, ત્યાં સુધી તે વાતાવરણમાં સતત ઉમેરાતું રહે છે. વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે મિથેન ઘટાડવું એ ગ્લોબલ વોર્મિંગને ધીમું કરવાનો સૌથી ઝડપી રસ્તો છે, કારણ કે તેની અસર તરત જ દેખાય છે (IPCC, 2021).

આથી, 'તે ટૂંકા ગાળાનું છે' એવું વિચારીને તેને અવગણવું યોગ્ય નથી. હકીકતમાં, મિથેન ઘટાડવું એ 2030 સુધીમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગને 1.5°C સુધી રોકવાની સૌથી અસરકારક વ્યૂહરચના છે (યુએનઇપી, 2022).

મિથ: મિથેન ગેસ ઘટાડવાના પ્રયાસો ખેડૂતો માટે નુકસાનકારક છે

ઘણા લોકો માને છે કે મિથેન ઘટાડવાના પગલાં ખેડૂતોની આજીવિકા પર નકારાત્મક અસર કરશે. પરંતુ આ ખોટું છે. બાયોગેસ પ્લાન્ટ, ખાતર વ્યવસ્થાપન અને ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓ ખેડૂતોને વધારાની આવક અને સસ્તી ઉર્જા આપી શકે છે. ગુજરાત સરકારની 'ગોબર-ધન' યોજના આનું ઉદાહરણ છે, જે ખેડૂતોને બાયોગેસ પ્લાન્ટ લગાવવા માટે સબસિડી આપે છે.

વધુમાં, પશુ ઉદ્યોગમાં ઘટાડો કરવાનો અર્થ એ નથી કે ખેડૂતોને નુકસાન થાય. પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ કૃષિ તરફ સંક્રમણ થવાથી નવી તકો ઊભી થાય છે, જેમ કે કઠોળ, અનાજ અને શાકભાજીની ખેતી, જે ઘણીવાર વધુ નફાકારક અને ઓછી સંસાધન-સઘન હોય છે (ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન, 2023).

મિથ: મિથેન ગેસ ઘટાડવાનો એકમાત્ર ઉપાય ટેક્નોલોજી છે

ટેક્નોલોજી (જેમ કે ખાતર વ્યવસ્થાપન, બાયોગેસ) મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તે પૂરતું નથી. આહારમાં ફેરફાર એ સૌથી અસરકારક અને સસ્તો ઉપાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિકોના મતે, પશુ ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડવો એ મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડવાનો સૌથી મોટો અસર કરી શકે તેવો પરિબળ છે (EAT-Lancet કમિશન, 2019).

ગુજરાત જેવા રાજ્યમાં, જ્યાં પરંપરાગત રીતે શાકાહારી આહાર વધુ છે, ત્યાં પણ ડેરી ઉત્પાદનો ખૂબ વપરાય છે. ડેરી છોડવી અથવા ઘટાડવી એ મિથેન ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો લાવી શકે છે, અને આ ટેક્નોલોજી કરતાં વધુ સસ્તું છે.

મિથેન ગેસ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ: તથ્યો અને માન્યતાઓની સરખામણી

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

મિથેન ગેસ એટલે શું?

મિથેન ગેસ (CH₄) એક રંગહીન, ગંધહીન ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે જે કુદરતી રીતે પશુઓના પાચન, ખાતર અને ભેજવાળી જમીનમાંથી નીકળે છે. તે વાતાવરણમાં ગરમી ફસાવે છે અને ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં ફાળો આપે છે. તેનું જીવનકાળ લગભગ 10-12 વર્ષ છે, પરંતુ તે ટૂંકા ગાળામાં ખૂબ જ શક્તિશાળી છે.

મિથેન ગેસના મુખ્ય સ્ત્રોત શું છે?

મિથેન ગેસના મુખ્ય સ્ત્રોતોમાં કૃષિ (40%), અશ્મિભૂત ઇંધણ ઉત્પાદન (35%), અને કચરો (20%) સામેલ છે (યુએનઇપી, 2022). કૃષિમાં પશુપાલન, ખાતર વ્યવસ્થાપન અને ચોખાની ખેતીનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં, પશુપાલન એ મિથેનનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત છે.

મિથેન ગેસ ગ્લોબલ વોર્મિંગને કેવી રીતે અસર કરે છે?

મિથેન ગેસ CO₂ કરતાં 80 ગણી વધુ ગરમી ફસાવે છે, તેથી તે ગ્લોબલ વોર્મિંગને ઝડપથી વધારે છે. જો કે તેનું જીવનકાળ ટૂંકું છે, પરંતુ જ્યાં સુધી ઉત્સર્જન ચાલુ રહે છે, ત્યાં સુધી તેની અસર ચાલુ રહે છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે, મિથેન ઘટાડવું એ ગ્લોબલ વોર્મિંગને 1.5°C સુધી રોકવાનો સૌથી ઝડપી રસ્તો છે.

મિથેન ગેસ ઘટાડવાના ઉપાયો શું છે?

મિથેન ઘટાડવાના મુખ્ય ઉપાયોમાં પશુ ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડવો, ખાતર વ્યવસ્થાપન સુધારવું, બાયોગેસ પ્લાન્ટ લગાવવા, અને અશ્મિભૂત ઇંધણના લીકેજ ઘટાડવાનો સમાવેશ થાય છે. યુએનઇપી (2022) અનુસાર, હાલની તકનીકોથી 45% ઘટાડો શક્ય છે. આહારમાં ફેરફાર એ સૌથી સસ્તો અને અસરકારક ઉપાય છે.

શું ભારતમાં મિથેન ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે કોઈ નીતિ છે?

ભારત સરકારે 2023માં 'નેશનલ મિથેન એક્શન પ્લાન' રજૂ કર્યો છે, જેમાં કૃષિ, કચરો અને ઉર્જા ક્ષેત્રે મિથેન ઘટાડવાના લક્ષ્યાંકો છે. આ ઉપરાંત, 'ગોબર-ધન' યોજના હેઠળ ગામડાઓમાં બાયોગેસ પ્લાન્ટ માટે સબસિડી આપવામાં આવે છે. જો કે, પશુ ઉદ્યોગના ઘટાડા પર ભાર ન હોવાથી આ યોજના અપૂર્ણ છે.

મુખ્ય ઉપાયો (Key Takeaways)

સંદર્ભો: IPCC છઠ્ઠું મૂલ્યાંકન અહેવાલ (2021); યુએનઇપી મિથેન આકારણી (2022); FAO પશુ ઉદ્યોગ અહેવાલ (2023); ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી અભ્યાસ (2018); EAT-Lancet કમિશન (2019); ભારત સરકારની રાષ્ટ્રીય ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઇન્વેન્ટરી (2020); ગુજરાત સરકારની 'ગોબર-ધન' યોજના.