ગુજરાતનું મરઘી ઉદ્યોગ: બ્રોઈલર લંગડાપણું અને હૃદયરોગ પાછળનું આબોહવા સત્ય

**ટૂંકો જવાબ:** ગુજરાતમાં ઉછેરવામાં આવતા બ્રોઈલર ચિકનની જાતો એટલી ઝડપથી વધે છે કે તેમના પગ અને હૃદય શરીરનું વજન સહન કરી શકતા નથી, જેના કારણે લંગડાપણું, હૃદયરોગ અને મૃત્યુદર ખૂબ વધારે છે. આ કટોકટી માત્ર પશુ કલ્યાણની નથી, પરંતુ તે એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકાર, ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન અને આબોહવા પરિવર્તન સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે.

ગુજરાતમાં બ્રોઈલર ચિકન ઉદ્યોગની પૃષ્ઠભૂમિ

ગુજરાત ભારતના સૌથી મોટા મરઘાં ઉત્પાદક રાજ્યોમાંનું એક છે. રાજ્યના પોલ્ટ્રી ફેડરેશન અનુસાર, ગુજરાતમાં વાર્ષિક આશરે ૩૦ કરોડ બ્રોઈલર ચિકનનું ઉત્પાદન થાય છે, જેમાંથી મોટાભાગનું ઉત્પાદન અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા અને રાજકોટ જેવા શહેરી કેન્દ્રોની આસપાસ કેન્દ્રિત છે.

છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં, વૈશ્વિક આનુવંશિક કંપનીઓ જેમ કે Aviagen અને Cobb-Vantress દ્વારા વિકસિત બ્રોઈલર જાતોએ ભારતીય બજારમાં પ્રવેશ કર્યો છે. આ જાતો માત્ર ૩૫-૪૦ દિવસમાં ૨.૨-૨.૫ કિલોગ્રામ વજન સુધી પહોંચી જાય છે, જ્યારે ૧૯૭૦ના દાયકામાં સમાન વજન સુધી પહોંચવામાં આશરે ૧૨૦ દિવસ લાગતા હતા. આ ઝડપી વૃદ્ધિ દર પ્રાણીના શરીર પર ભારે બોજો બનીને બેસે છે.

બ્રોઈલર ચિકનમાં લંગડાપણું અને હૃદયરોગનું મુખ્ય કારણ શું છે?

બ્રોઈલર ચિકનનું લંગડાપણું મુખ્યત્વે ત્રણ કારણોસર થાય છે: (૧) અતિઝડપી હાડકાની વૃદ્ધિ, (૨) શરીરના વજનના પ્રમાણમાં નબળા પગના સાંધા, અને (૩) બેક્ટેરિયલ ચેપ જેમ કે ઓસ્ટિયોમાયલાઇટિસ. જ્યારે પક્ષીનું વજન તેના હાડપિંજર કરતાં વધુ ઝડપથી વધે છે, ત્યારે પગના સાંધા પર અસહ્ય દબાણ આવે છે.

હૃદયરોગની વાત કરીએ તો, બ્રોઈલરમાં સૌથી સામાન્ય સમસ્યા એસાઇટીસ (ascites) છે, જેને 'વોટર બેલી' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ઝડપી વૃદ્ધિ માટે શરીરને ઓક્સિજનની ભારે જરૂર પડે છે, પરંતુ નાના ફેફસાં અને હૃદય તે પૂરી પાડી શકતાં નથી. પરિણામે, પ્રવાહી પેટની પોલાણમાં ભરાઈ જાય છે, જેના કારણે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને મૃત્યુ થાય છે.

“ગુજરાતના ખેતરોમાં અમે જોઈએ છીએ કે ૪૦ દિવસના ચિકનને એવી તીવ્ર પીડા હોય છે કે તે ઊભા રહી શકતા નથી. આ માત્ર ક્રૂરતા નથી, પરંતુ આર્થિક નુકસાન અને જાહેર આરોગ્ય માટેનું જોખમ પણ છે.”

આબોહવા પરિવર્તન સાથે બ્રોઈલર ઉદ્યોગનો સીધો સંબંધ

બ્રોઈલર ઉદ્યોગની આબોહવા પર અસર બે સ્તરે છે. પ્રથમ, મરઘાં ઉત્પાદન પોતે જ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન કરે છે. યુનાઇટેડ નેશન્સના ફૂડ એન્ડ એગ્રિકલ્ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન (FAO, 2022) અનુસાર, વૈશ્વિક મરઘાં ઉદ્યોગ વાર્ષિક આશરે ૬૦૦ મિલિયન ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સમકક્ષ ઉત્સર્જન કરે છે, જેમાં મોટાભાગનો ભાગ ખોરાક (સોયાબીન અને મકાઈ) ઉગાડવા, પ્રક્રિયા અને પરિવહનમાંથી આવે છે.

બીજું, આબોહવા પરિવર્તન પોતે જ બ્રોઈલર ઉદ્યોગને વધુ જોખમમાં મૂકે છે. ગુજરાતમાં વધતું તાપમાન અને ભેજ બ્રોઈલરમાં હીટ સ્ટ્રેસ વધારે છે. જર્નલ ઑફ એનિમલ સાયન્સ (૨૦૨૩) માં પ્રકાશિત સંશોધન દર્શાવે છે કે જ્યારે તાપમાન ૩૫°C થી ઉપર જાય છે, ત્યારે ઝડપી વૃદ્ધિ પામતા બ્રોઈલરમાં મૃત્યુદર ૧૫-૨૦% વધી જાય છે. ગુજરાતના ઉનાળામાં તાપમાન નિયમિતપણે ૪૦°C થી ઉપર જાય છે, જે આ સમસ્યાને વધુ વિકટ બનાવે છે.

ઉપરોક્ત કોષ્ટક દર્શાવે છે કે ધીમી વૃદ્ધિ પામતી જાતો પ્રતિ કિલોગ્રામ વજન માટે વધુ ઉત્સર્જન કરે છે, પરંતુ એકંદરે તેમની આબોહવા અસર ઓછી હોઈ શકે છે કારણ કે તેમને ઓછા એન્ટિબાયોટિક અને ઓછા ખોરાકની જરૂર પડે છે. જો કે, સૌથી ઓછી આબોહવા અસર ધરાવતો વિકલ્પ પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ પ્રોટીન છે, જેનું ઉત્સર્જન ચિકન કરતાં ૭ ગણું ઓછું છે (Our World in Data, 2023).

એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકાર: લંગડાપણાની છુપી કિંમત

લંગડાપણું અને હૃદયરોગની સારવાર માટે, ગુજરાતના મરઘાં ખેડૂતો મોટા પ્રમાણમાં એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ કરે છે. ભારતીય ચિકિત્સા સંશોધન સંસ્થા (ICAR, 2023) ના અભ્યાસ મુજબ, ભારતના ફેક્ટરી ફાર્મમાં ઉછરેલા ૭૦% બ્રોઈલર ચિકનમાં એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકારક બેક્ટેરિયા જોવા મળે છે. આ બેક્ટેરિયા ખોરાકની સાંકળ દ્વારા મનુષ્યોમાં ફેલાઈ શકે છે.

વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO) એ એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકારને 'વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટી' જાહેર કર્યો છે. ગુજરાતમાં, અમદાવાદ સિવિલ હોસ્પિટલના ૨૦૨૪ના અહેવાલ મુજબ, છેલ્લા ૫ વર્ષમાં એન્ટિબાયોટિક-પ્રતિકારક ચેપના કેસોમાં ૪૦% નો વધારો થયો છે, જેમાંથી ઘણા કેસ મરઘાં ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ગુજરાતમાં બ્રોઈલર ઉદ્યોગની આસપાસની નીતિઓ અને નિયમો

ભારતમાં પ્રાણી કલ્યાણ કાયદો, ૧૯૬૦ હેઠળ મરઘાં ઉદ્યોગને નિયમન કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં બ્રોઈલરની ઝડપી વૃદ્ધિ, ભીડ અથવા લંગડાપણા અંગે કોઈ વિશિષ્ટ જોગવાઈ નથી. રાજ્ય સ્તરે, ગુજરાત પોલ્ટ્રી ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (GPDC) ખેડૂતોને તાલીમ અને સબસિડી આપે છે, પરંતુ તેનું ધ્યાન ઉત્પાદન વધારવા પર છે, કલ્યાણ પર નહીં.

તાજેતરમાં, કેન્દ્રીય પશુપાલન મંત્રાલયે ૨૦૨૩માં 'રાષ્ટ્રીય પ્રાણી કલ્યાણ નીતિ' નો મુસદ્દો બહાર પાડ્યો હતો, જેમાં પ્રાણીઓની વર્તણૂક, આવાસ અને પીડા મુક્ત ઉછેરની ભલામણો છે. જો કે, આ નીતિ હજુ સુધી કાયદામાં પરિવર્તિત થઈ નથી, અને ઉદ્યોગ તરફથી તેનો વિરોધ થઈ રહ્યો છે.

બ્રોઈલર ઉદ્યોગની કટોકટીમાંથી આપણે શું શીખી શકીએ?

ગુજરાતના બ્રોઈલર ઉદ્યોગની આ કટોકટી માત્ર એક ઉદ્યોગની નિષ્ફળતા નથી; તે સમગ્ર ઔદ્યોગિક પશુપાલન પ્રણાલીની મર્યાદા દર્શાવે છે. જ્યારે આપણે માત્ર નફા માટે પ્રાણીના શરીરને આનુવંશિક રીતે બદલીએ છીએ, ત્યારે આપણે પ્રાણીની પીડા, જાહેર આરોગ્ય અને પર્યાવરણનું બલિદાન આપીએ છીએ.

આ પાઠ માત્ર ગુજરાત માટે નથી; વૈશ્વિક સ્તરે, યુરોપિયન યુનિયનની 'એન્ડ ધ કેજ એજ' પહેલ અને યુકેમાં બ્રોઈલર કલ્યાણ ધોરણો દર્શાવે છે કે વધુ સારા નિયમો શક્ય છે. ગુજરાત આ દિશામાં આગળ વધી શકે છે, પરંતુ તે માટે ઉદ્યોગ, સરકાર અને ગ્રાહકો ત્રણેયની સંમતિ જરૂરી છે.

ગુજરાતમાં બ્રોઈલર ચિકનની સરખામણીમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ પ્રોટીનના વિકલ્પો

ગુજરાતી ભોજનમાં પહેલાથી જ શાકાહારી પ્રોટીનના અનેક વિકલ્પો છે - દાળ, ચણા, મગ, સોયાબીન, અને ડેરી ઉત્પાદનો. જો કે, ડેરી ઉદ્યોગ પણ પોતાની આબોહવા અને પ્રાણી કલ્યાણ સમસ્યાઓ ધરાવે છે. તાજેતરમાં, ગુજરાતમાં 'Good Dot' અને 'Vezlay' જેવી કંપનીઓએ છોડ આધારિત ચિકન વિકલ્પો રજૂ કર્યા છે, જે સ્વાદમાં ચિકન જેવા જ છે.

આ વિકલ્પો માત્ર નૈતિક જ નથી, પરંતુ આબોહવા માટે પણ વધુ સારા છે. ગુડ ફૂડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (GFI, 2024) ના અહેવાલ મુજબ, છોડ આધારિત ચિકન વિકલ્પો પરંપરાગત ચિકન કરતાં ૮૦% ઓછા ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન કરે છે અને ૯૦% ઓછી જમીનનો ઉપયોગ કરે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું બ્રોઈલર ચિકનમાં લંગડાપણું ખરેખર સામાન્ય છે?

હા, લંગડાપણું એ ઝડપી વૃદ્ધિ પામતા બ્રોઈલર ચિકનમાં અત્યંત સામાન્ય છે. યુરોપિયન ફૂડ સેફ્ટી ઓથોરિટી (EFSA, 2023) અનુસાર, ૩૦% જેટલા બ્રોઈલર ચિકન લંગડાપણાથી પીડાય છે. ગુજરાતમાં ICAR અને રાજ્ય પશુપાલન વિભાગના ૨૦૨૨ના સંયુક્ત સર્વેમાં આ પ્રમાણ ૨૫-૩૫% જોવા મળ્યું હતું.

શું બ્રોઈલર ચિકન ખાવાથી એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકાર થઈ શકે?

હા, જોખમ વાસ્તવિક છે. ફેક્ટરી ફાર્મમાં વપરાતી એન્ટિબાયોટિક્સ પ્રતિકારક બેક્ટેરિયા બનાવે છે, જે ચિકનના માંસ દ્વારા મનુષ્યોમાં પ્રવેશી શકે છે. ભારતીય ચિકિત્સા સંશોધન સંસ્થા (ICAR, 2023) ના અભ્યાસ મુજબ, ભારતના ૭૦% બ્રોઈલર ચિકનમાં એન્ટિબાયોટિક-પ્રતિકારક બેક્ટેરિયા જોવા મળે છે. આને કારણે સામાન્ય ચેપની સારવાર પણ મુશ્કેલ બની શકે છે.

ગુજરાતમાં મરઘાં ઉદ્યોગ માટે કયા નિયમો છે?

ભારતમાં પ્રાણી કલ્યાણ કાયદો, ૧૯૬૦ મરઘાં ઉદ્યોગ પર લાગુ પડે છે, પરંતુ તેમાં ઝડપી વૃદ્ધિ અથવા ભીડ અંગે કોઈ વિશિષ્ટ જોગવાઈ નથી. રાજ્ય સ્તરે, ગુજરાત પોલ્ટ્રી ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (GPDC) ખેડૂતોને સબસિડી આપે છે, પરંતુ તે ઉત્પાદન વધારવા પર કેન્દ્રિત છે. કેન્દ્રીય પશુપાલન મંત્રાલયની 'રાષ્ટ્રીય પ્રાણી કલ્યાણ નીતિ' (૨૦૨૩) હજુ સુધી કાયદો બની નથી.

શું ધીમી વૃદ્ધિ કરતી બ્રોઈલર જાતો વધુ સારી છે?

હા, ધીમી વૃદ્ધિ કરતી જાતોમાં લંગડાપણું અને હૃદયરોગનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે ઓછું હોય છે. અમારા કોષ્ટક મુજબ, ધીમી વૃદ્ધિ જાતોમાં લંગડાપણું ૧૦% અને મૃત્યુદર ૩% હોય છે, જ્યારે ઝડપી વૃદ્ધિ જાતોમાં અનુક્રમે ૩૦% અને ૮% હોય છે. જો કે, ધીમી વૃદ્ધિ જાતોને ઉછેરવામાં વધુ સમય અને ખોરાક લાગે છે, જે તેમની કિંમત વધારે છે.

ગુજરાતમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ ચિકન વિકલ્પો ક્યાં મળે છે?

ગુજરાતના મોટા શહેરોમાં 'Good Dot', 'Vezlay', અને 'Imagine Meats' જેવી બ્રાન્ડ્સના છોડ આધારિત ચિકન વિકલ્પો સુપરમાર્કેટ અને ઑનલાઇન પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ છે. આ ઉત્પાદનો સોયા, ઘઉંના પ્રોટીન અને મશરૂમથી બનાવવામાં આવે છે. જો કે, સૌથી સસ્તો અને આરોગ્યપ્રદ વિકલ્પ પરંપરાગત ગુજરાતી દાળ-શાક છે, જે સંપૂર્ણ પ્રોટીન પ્રદાન કરે છે.

મુખ્ય ઉપાયો (Key Takeaways)