ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ ગાયુ? ડેરી ઉદ્યોગના IPCC આંકડાઓનું સત્ય અને ગુજરાતી વિકલ્પ

**ટૂંકો જવાબ:** ના, ડેરી ઉદ્યોગ ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ નથી. IPCC અને FAO (2024) મુજબ, વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના લગભગ ૧૪.૫% માટે પશુધન જવાબદાર છે, જેમાં ડેરી ગાયોનું મિથેન ઉત્સર્જન સૌથી મોટું યોગદાન છે. ભારતમાં, ડેરી ઉદ્યોગ દેશના કુલ ઉત્સર્જનના લગભગ ૮% માટે જવાબદાર છે, અને ગુજરાતના અમૂલ જેવા સહકારી મંડળો દ્વારા 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' હોવાના દાવા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા સામે ટકતા નથી.

શું ડેરી ઉદ્યોગ ખરેખર ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ છે? IPCC આંકડાઓનું વિશ્લેષણ

જ્યારે ડેરી કંપનીઓ 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' શબ્દ વાપરે છે, ત્યારે તેઓ ઘણીવાર 'કાર્બન ન્યુટ્રલ' સાથે ગેરસમજ ઊભી કરે છે. કાર્બન ન્યુટ્રલ એટલે CO₂ ઉત્સર્જનને સંતુલિત કરવું, પણ ડેરી ઉદ્યોગની મુખ્ય સમસ્યા મિથેન (CH₄) છે — જે CO₂ કરતાં ૨૮ ગણું વધુ શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે. IPCC (2023) અનુસાર, મિથેન ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં લગભગ ૩૦% યોગદાન આપે છે, અને પશુધન એ માનવ-પ્રેરિત મિથેન ઉત્સર્જનનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત છે.

ગુજરાતમાં, અમૂલ અને અન્ય ડેરી સહકારી મંડળો ઘણીવાર 'ગ્રીન ડેરી' અભિયાન ચલાવે છે, જેમાં બાયોગેસ પ્લાન્ટ અને સોલાર ઊર્જાનો ઉલ્લેખ કરે છે. પરંતુ આ ઉપાયો મિથેનના મૂળ સ્ત્રોતને દૂર કરતા નથી — ગાયનું શ્વસન અને છાણમાંથી નીકળતું મિથેન. એક ગાય દર વર્ષે લગભગ ૧૦૦-૧૨૦ કિલોગ્રામ મિથેન ઉત્સર્જન કરે છે (FAO, 2024), જે એક કાર દ્વારા ૧૨,૦૦૦ કિલોમીટર ચલાવવા જેટલી અસર કરે છે.

ભારત અને ગુજરાતના ડેરી ઉત્સર્જનના આંકડા: સ્થાનિક સંદર્ભ

ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું દૂધ ઉત્પાદક છે, અને ગુજરાતમાં અમૂલ જેવી સહકારી મંડળીઓ દૂધ ઉત્પાદનમાં અગ્રેસર છે. રાજ્યમાં લગભગ ૩.૫ મિલિયન ગાયો અને ભેંસો છે (ગુજરાત સરકાર, ૨૦૨૩). આ પશુધનમાંથી ઉત્સર્જિત મિથેનની માત્રા રાજ્યના કુલ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના લગભગ ૧૨% છે.

એક અભ્યાસ (ભારતીય કૃષિ સંશોધન સંસ્થા, ૨૦૨૨) દર્શાવે છે કે ભારતમાં ડેરી ઉદ્યોગનો કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ દર કિલોગ્રામ દૂધ દીઠ ૧.૬ કિલોગ્રામ CO₂-સમકક્ષ છે, જે યુરોપના સરેરાશ (૧.૨ કિલોગ્રામ) કરતાં વધારે છે. આનું કારણ ઘાસચારાની ગુણવત્તા, પશુ આરોગ્ય અને વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ છે. 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' હોવાનો દાવો કરવો એ આંકડાકીય રીતે અશક્ય છે જ્યાં સુધી ઉત્સર્જન શૂન્ય ન થાય.

ડેરીના 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' દાવા પાછળની ગ્રીનવોશિંગ યુક્તિઓ

ડેરી કંપનીઓ ઘણીવાર 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' સાબિત કરવા માટે ઓફસેટિંગનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ વૃક્ષારોપણ અથવા બાયોગેસ પ્રોજેક્ટમાં રોકાણ કરે છે, પણ આ ઉપાયો ઉત્સર્જન ઘટાડતા નથી, માત્ર સરભર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, અમૂલે ૨૦૨૩માં 'ગ્રીન ડેરી' પહેલ શરૂ કરી, જેમાં સોલાર પેનલ અને બાયોગેસ પ્લાન્ટનો સમાવેશ થાય છે, પણ તેમણે મિથેન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવાનો કોઈ ચોક્કસ આંકડો જાહેર કર્યો નથી.

વૈશ્વિક સ્તરે, ડેરી બોર્ડ ઓફ કેનેડા અને યુરોપિયન ડેરી એસોસિએશને 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' શબ્દનો ઉપયોગ ટાળવાની ભલામણ કરી છે, કારણ કે તે ગેરમાર્ગે દોરનારો છે. EU ના ગ્રીન ક્લેમ્સ ડિરેક્ટિવ (૨૦૨૪) હેઠળ, કોઈપણ ઉત્પાદન 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' હોવાનો દાવો કરી શકે નહીં જ્યાં સુધી તે જીવનચક્રના તમામ ઉત્સર્જનને ચકાસી ન શકે. ભારતમાં આવો કોઈ કાયદો નથી, તેથી ગ્રાહકોને સાવધ રહેવું જોઈએ.

“ડેરી ઉદ્યોગ 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' શબ્દનો ઉપયોગ કરીને ગ્રાહકોને છેતરે છે. મિથેન ઉત્સર્જન એ ડેરીનો અંતર્ગત ગુણ છે, જેને બાયોગેસ પ્લાન્ટથી દૂર કરી શકાતો નથી.”

પ્રાણી કલ્યાણ અને આબોહવા: એક જ સિક્કાની બે બાજુ

ડેરી ઉદ્યોગ માત્ર આબોહવા માટે જ નહીં, પણ પ્રાણીઓ માટે પણ વિનાશક છે. ગાયોને ગર્ભવતી કરવા માટે ફરજિયાત કૃત્રિમ ગર્ભાધાન કરવામાં આવે છે, અને તેમના વાછરડાંને જન્મના થોડા કલાકોમાં જ માતાથી અલગ કરી દેવામાં આવે છે. આ પ્રથાઓ પ્રાણી કલ્યાણનું ઉલ્લંઘન કરે છે, અને તે જ સમયે ઉત્સર્જનમાં વધારો કરે છે, કારણ કે તણાવગ્રસ્ત પ્રાણીઓ વધુ મિથેન ઉત્પન્ન કરે છે.

ગુજરાતમાં, ઘણી ડેરી સહકારી મંડળીઓ 'પ્રાણી કલ્યાણ'ને પ્રોત્સાહન આપવાનો દાવો કરે છે, પણ હકીકતમાં તેઓ મૃત વાછરડાંને માંસ ઉદ્યોગને વેચે છે, અને વૃદ્ધ ગાયોને કતલખાનામાં મોકલે છે. આ માત્ર નૈતિક રીતે ખોટું નથી, પણ આબોહવા પર પણ નકારાત્મક અસર કરે છે, કારણ કે વધુ પશુધન એટલે વધુ મિથેન.

શું ગાયનું છાણ બાયોગેસ બનાવવાથી ઉત્સર્જન ઘટે છે?

બાયોગેસ પ્લાન્ટ છાણમાંથી મિથેનને કેપ્ચર કરીને ઊર્જા ઉત્પન્ન કરે છે, જે એક સારો વિકલ્પ છે. પરંતુ આ ફક્ત છાણના વિઘટનમાંથી નીકળતા મિથેનને નિયંત્રિત કરે છે. ગાયના શ્વસન અને ઓડકારમાંથી નીકળતું મિથેન (એન્ટેરિક ફર્મેન્ટેશન) કુલ ઉત્સર્જનનો લગભગ ૪૦% હિસ્સો ધરાવે છે, જે બાયોગેસથી અસરગ્રસ્ત થતું નથી (FAO, 2024). તેથી, બાયોગેસ માત્ર આંશિક ઉપાય છે.

ગુજરાતમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ ડેરી વિકલ્પો: આબોહવા અને સ્વાસ્થ્ય માટે ઉકેલ

ડેરીના વિકલ્પ તરીકે, ગુજરાતમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ દૂધ, પનીર અને દહીં ઉપલબ્ધ છે. સોયા, બદામ, ઓટ અને નારિયળના દૂધમાં ડેરી દૂધ કરતાં ૮૦-૯૦% ઓછું કાર્બન ઉત્સર્જન હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક લિટર સોયા દૂધનું ઉત્સર્જન ૦.૩ કિલોગ્રામ CO₂e છે, જ્યારે ગાયના દૂધનું ૧.૬ કિલોગ્રામ (Our World in Data, 2024).

અમદાવાદ, વડોદરા અને સુરત જેવા શહેરોમાં ઘણી કેટરિંગ સેવાઓ અને કાફે હવે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પો ઓફર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 'ગ્રીન થાળી' નામની અમદાવાદ સ્થિત સાંકળ ઓટ મિલ્ક લાટ્ટે અને સોયા પનીર ટિક્કા પીરસે છે. આ ફક્ત આબોહવા માટે જ નહીં, પણ પ્રાણીઓ અને સ્વાસ્થ્ય માટે પણ ફાયદાકારક છે.

શું ડેરી ઉદ્યોગમાં ખરેખર સુધારો શક્ય છે? આંતરરાષ્ટ્રીય અનુભવ

કેટલીક ડેરી કંપનીઓ ફીડ એડિટિવ્સ (દા.ત., Bovaer) દ્વારા મિથેન ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, જે ૩૦-૪૦% સુધી ઉત્સર્જન ઘટાડી શકે છે. પરંતુ આ ઉપાયો પ્રાણીઓ પર અજાણ્યા આડઅસરો ધરાવે છે, અને લાંબા ગાળે ટકાઉ નથી. નેધરલેન્ડ્સ અને ડેનમાર્કમાં, ડેરી ઉદ્યોગ પર પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા છે કારણ કે તેઓ પર્યાવરણીય લક્ષ્યાંકો પૂરા કરી શકતા નથી.

ભારતમાં, ડેરી ઉદ્યોગ આર્થિક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે, પણ આબોહવા પરિવર્તનની કટોકટીને ધ્યાનમાં રાખીને, આપણે પ્રાણી-આધારિત ઉત્પાદનોમાંથી ધીમે ધીમે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ તરફ સંક્રમણ કરવું પડશે. આનો અર્થ એ નથી કે ખેડૂતોને નુકસાન થાય, પણ તેમને વૈકલ્પિક પાક અને વ્યવસાયો તરફ વાળવા જોઈએ.

ગુજરાતમાં ડેરી ગ્રીનવોશિંગને કેવી રીતે ઓળખવું?

ગ્રાહક તરીકે, તમે નીચેના સંકેતો દ્વારા ડેરી ગ્રીનવોશિંગને ઓળખી શકો છો: (૧) 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' લેબલ પર કોઈ તૃતીય-પક્ષ પ્રમાણપત્ર નથી; (૨) ઉત્સર્જનના આંકડા ગણતરીમાંથી મિથેનને બાકાત રાખવામાં આવ્યું છે; (૩) 'ગ્રીન' શબ્દનો ઉપયોગ છબી સુધારવા માટે કરવામાં આવે છે પણ કોઈ ચોક્કસ લક્ષ્યાંક જાહેર કરતા નથી.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

શું ડેરી ઉદ્યોગ ખરેખર ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ છે?

ના, કોઈ પણ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ ડેરી ઉદ્યોગને ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ માનતો નથી. IPCC અને FAO આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ડેરી ગાયો મિથેન ઉત્સર્જન કરે છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે. 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' શબ્દ ઘણીવાર માર્કેટિંગ યુક્તિ છે.

ગુજરાતમાં ડેરી ઉદ્યોગનું ઉત્સર્જન કેટલું છે?

ગુજરાતમાં પશુધન (ગાય અને ભેંસ) લગભગ ૩.૫ મિલિયન છે, જે રાજ્યના કુલ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના લગભગ ૧૨% માટે જવાબદાર છે. દર કિલોગ્રામ દૂધ દીઠ ઉત્સર્જન ૧.૫-૧.૮ કિલોગ્રામ CO₂e છે (ICAR, 2022).

શું પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ દૂધ ખરેખર આબોહવા માટે સારું છે?

હા, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ દૂધ (સોયા, ઓટ, બદામ) ડેરી દૂધ કરતાં ૮૦-૯૦% ઓછું કાર્બન ઉત્સર્જન કરે છે. વધુમાં, તેમાં પ્રાણી શોષણ નથી, તેથી તે નૈતિક અને ટકાઉ બંને છે.

શું ડેરી ઉદ્યોગના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવો શક્ય છે?

ફીડ એડિટિવ્સ અને બાયોગેસ પ્લાન્ટ્સ ઉત્સર્જન ઘટાડી શકે છે, પણ તેને શૂન્ય કરી શકતા નથી. એકમાત્ર ચોક્કસ ઉપાય પ્રાણી-આધારિત ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડીને પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પો અપનાવવાનો છે.

ગુજરાતમાં ડેરી ગ્રીનવોશિંગ અંગે કોઈ કાયદો છે?

ભારતમાં હાલમાં 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' દાવાઓને નિયંત્રિત કરતો કોઈ ચોક્કસ કાયદો નથી. જોકે, FSSAI અને BIS પાસે લેબલિંગ માટે માર્ગદર્શિકા છે, પણ તે ગ્રીનવોશિંગને આવરી લેતી નથી. ગ્રાહકોએ સજાગ રહેવું જોઈએ.

નિષ્કર્ષ: આબોહવા માટે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ તરફ વળવાનો સમય

ડેરી ઉદ્યોગનો 'ક્લાઈમેટ ન્યુટ્રલ' દાવો એક ભ્રામક માર્કેટિંગ યુક્તિ છે. IPCC, FAO અને વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિક સમુદાય સ્પષ્ટ છે: પશુધન, ખાસ કરીને ડેરી ગાયો, આબોહવા પરિવર્તનના મુખ્ય ચાલક છે. ગુજરાતમાં, આપણે અમૂલ જેવી સંસ્થાઓને જવાબદાર ઠેરવવી જોઈએ અને પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.