ઘોસ્ટ ગિયર શું છે? ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ભૂતિયા જાળાંનું સત્ય, ઉકેલ અને કાર્ય

**ટૂંકો જવાબ:** ઘોસ્ટ ગિયર એટલે દરિયામાં છોડી દેવાયેલી, ખોવાયેલી કે તોડી નાખેલી માછીમારીની જાળ અને સાધનો, જે વર્ષો સુધી દરિયાઈ જીવોને મારતાં રહે છે. ગુજરાતના ૧,૬૦૦ કિમી લાંબા દરિયાકાંઠે આ ભૂતિયા જાળાંમાં દરરોજ હજારો માછલીઓ, કાચબા અને ડોલ્ફિન ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે. આ સમસ્યા માત્ર પર્યાવરણીય નથી, પણ પ્રાણી ક્રૂરતાનો સૌથી મોટો અદૃશ્ય કિસ્સો છે.

ઘોસ્ટ ગિયર શું છે અને તે શા માટે જોખમી છે?

ઘોસ્ટ ગિયર (Ghost Gear) એ માછીમારીના એવા સાધનો છે — જાળ, ફાંસલા, લાઈન, ક્રેટ — જે દરિયામાં ખોવાઈ જાય છે, તોફાનમાં તૂટી જાય છે, અથવા જાણી જોઈને ફેંકી દેવાય છે. એકવાર દરિયામાં ગયા પછી, આ જાળ સડતી નથી કારણ કે તે નાયલોન અને અન્ય સિન્થેટિક સામગ્રીથી બનેલી હોય છે. સમુદ્રી પ્રવાહો તેને દૂર સુધી વહન કરે છે, અને તે "ઘોસ્ટ ફિશિંગ" શરૂ કરે છે — એટલે કે ખાલી જાળ પણ માછલીઓને પકડીને મારી નાખે છે, પણ કોઈ તેને ખાતું નથી.

આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધન મુજબ, દરિયાઈ પ્લાસ્ટિક કચરાના લગભગ ૧૦ ટકા હિસ્સો ઘોસ્ટ ગિયરનો છે, પણ તે માછલીઓના મૃત્યુનું સૌથી મોટું કારણ છે. યુનાઈટેડ નેશન્સ એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNEP) અનુસાર, દર વર્ષે લગભગ ૬,૪૦,૦૦૦ ટન માછીમારીના સાધનો દરિયામાં છોડી દેવાય છે (UNEP, ૨૦૨૨). આ જાળમાં વ્હેલ, ડોલ્ફિન, દરિયાઈ કાચબા, સીલ અને હજારો પ્રજાતિની માછલીઓ ફસાઈને અત્યંત યાતનામાં મૃત્યુ પામે છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ઘોસ્ટ ગિયરની સ્થિતિ: આંકડા અને વાસ્તવિકતા

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાકાંઠો છે, જે કચ્છના ગલફથી લઈને વલસાડ સુધી ફેલાયેલો છે. આ વિસ્તારમાં માછીમારીનો મોટો ઉદ્યોગ ચાલે છે. વેરાવળ, પોરબંદર, માંડવી અને ઓખા જેવા બંદરો પરથી હજારો ટ્રોલર અને માછીમારી હોડીઓ દરરોજ દરિયામાં જાય છે.

સેન્ટ્રલ મરીન ફિશરીઝ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (CMFRI) ના ૨૦૨૩ના અભ્યાસ મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે આશરે ૧૨,૦૦૦ ટન માછીમારીના સાધનો ખોવાઈ જાય છે અથવા ફેંકી દેવાય છે. આમાંથી મોટાભાગની જાળ નાયલોનની હોય છે, જે સડવામાં ૬૦૦ વર્ષ લઈ શકે છે. ૨૦૨૪માં ગુજરાત ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટની ટીમે એક જ મહિનામાં ગીર-સોમનાથના દરિયાકાંઠેથી ૩.૫ ટન જૂની જાળ એકત્રિત કરી હતી.

ઘોસ્ટ ગિયર દરિયાઈ જીવનને કેવી રીતે મારી નાખે છે?

ઘોસ્ટ ગિયરમાં ફસાયેલા પ્રાણીઓની મૃત્યુ પ્રક્રિયા અત્યંત ક્રૂર છે. જ્યારે કાચબો કે ડોલ્ફિન જાળમાં ફસાય છે, ત્યારે તે સપાટી પર આવીને શ્વાસ લઈ શકતું નથી. ગભરાટમાં તે વધુ લપેટાય છે, અને છેવટે ગૂંગળામણથી મૃત્યુ પામે છે. માછલીઓ માટે, જાળમાં ફસાયા પછી શિકારી પ્રાણીઓ તેમને ખાઈ જાય છે, અથવા તેઓ ભૂખે મરે છે.

વાઇલ્ડલાઇફ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયા (WTI) ના ૨૦૨૪ના સર્વે મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે મળી આવતા મૃત દરિયાઈ કાચબાઓમાંથી ૬૦% કાચબા જાળમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામ્યા હતા. ઓલિવ રિડલી કાચબા, જે ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ઈંડાં મૂકવા આવે છે, તેઓ આ સમસ્યાથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત છે. દરિયાઈ ડોલ્ફિન અને વ્હેલ પણ ઘોસ્ટ ગિયરનો શિકાર બને છે, કારણ કે તેઓ જાળના અવાજને ઓળખી શકતા નથી.

“ઘોસ્ટ ગિયર એ દરિયાઈ જીવો માટે ધીમી, પીડાદાયક અને સંપૂર્ણપણે ટાળી શકાય તેવી ક્રૂરતા છે. જ્યારે આપણે દરિયામાં એક જાળ છોડીએ છીએ, ત્યારે આપણે એક મૃત્યુ-શસ્ત્ર છોડીએ છીએ જે દાયકાઓ સુધી કામ કરતું રહે છે.”

ગુજરાતમાં ઘોસ્ટ ગિયરના મુખ્ય સ્ત્રોત કયા છે?

ગુજરાતમાં ઘોસ્ટ ગિયરના ત્રણ મુખ્ય સ્ત્રોત છે. પ્રથમ, તોફાન અને ખરાબ હવામાન. દર વર્ષે ચોમાસા દરમિયાન, ખાસ કરીને જૂન-સપ્ટેમ્બરમાં, માછીમારી હોડીઓ તોફાનમાં ફસાઈ જાય છે અને જાળ કપાઈને દરિયામાં ખોવાઈ જાય છે. બીજું, દરિયાઈ ટ્રાફિક — મોટા જહાજો જાળમાં ફસાઈ જાય છે અને જાળ ફાટી જાય છે. ત્રીજું, જાણી જોઈને ફેંકી દેવું — જૂની, ફાટેલી જાળનો નિકાલ કરવાનો કોઈ ખર્ચાળ વિકલ્પ નથી, તેથી ઘણા માછીમારો તેને દરિયામાં ફેંકી દે છે.

વેરાવળ અને પોરબંદરમાં સ્થિતિ શા માટે ગંભીર છે?

વેરાવળ ગુજરાતનું સૌથી મોટું માછીમારી બંદર છે, જ્યાંથી દરરોજ ૧,૦૦૦થી વધુ હોડીઓ દરિયામાં જાય છે. અહીં માછીમારીની તીવ્રતા સૌથી વધુ છે, એટલે ઘોસ્ટ ગિયરની સમસ્યા પણ સૌથી ગંભીર છે. ૨૦૨૩માં વેરાવળના દરિયાકાંઠે એક સફાઈ અભિયાનમાં એક જ દિવસમાં ૨ ટન જૂની જાળ એકત્રિત કરવામાં આવી હતી. પોરબંદરમાં પણ આવી જ સ્થિતિ છે, જ્યાં દરિયાઈ કાચબાઓના માળાઓ ઘોસ્ટ ગિયરથી નાશ પામે છે.

ઘોસ્ટ ગિયર સામે ઉકેલ: તમે અને સમુદાય શું કરી શકે?

ઘોસ્ટ ગિયરની સમસ્યાનો ઉકેલ શક્ય છે, પણ તે માટે ત્રણ સ્તરે કામ કરવું પડશે: વ્યક્તિગત, સમુદાય અને નીતિ. વ્યક્તિગત સ્તરે, તમે દરિયાઈ ઉત્પાદનો ખરીદવાનું ટાળી શકો છો, કારણ કે માછીમારીની માંગ ઘટવાથી માછીમારીની તીવ્રતા ઘટશે. સમુદાય સ્તરે, સ્થાનિક માછીમારોને જૂની જાળના પુનઃઉપયોગ માટે પ્રોત્સાહન આપી શકાય.

માછીમારીના સાધનોને રિસાયકલ કરવાનો ઉદ્યોગ ભારતમાં વિકસી રહ્યો છે. અમદાવાદ અને રાજકોટમાં કેટલીક સ્ટાર્ટઅપ્સ જૂની નાયલોન જાળમાંથી કાર્પેટ, રગ અને કપડાં બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 'નેટપોઝિટિવ' જેવી સંસ્થાઓ દરિયાકાંઠાના સમુદાયો સાથે મળીને જાળ ભેગી કરે છે અને તેને નવા ઉત્પાદનોમાં ફેરવે છે. આવી પહેલને ટેકો આપવો એ એક વ્યવહારુ ઉપાય છે.

નીતિ અને સરકારી યોજનાઓ: શું થઈ રહ્યું છે અને શું જોઈએ?

ભારત સરકારે ૨૦૨૨માં 'મેરીન પ્લાસ્ટિક લિટર એક્શન પ્લાન' રજૂ કર્યો હતો, જેમાં દરિયાઈ પ્લાસ્ટિક ઘટાડવાનું લક્ષ્ય છે. જોકે, ઘોસ્ટ ગિયર માટે કોઈ ખાસ કાયદો નથી. ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૩માં 'ગુજરાત મેરીન વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પોલિસી'નો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કર્યો છે, પણ તે હજુ અમલમાં આવી નથી.

અમલમાં આવતી નીતિઓમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે 'જાળ ઓળખ પ્રણાલી' (Net Tagging System). નોર્વે અને કેનેડામાં દરેક જાળ પર માલિકની ઓળખ હોવી ફરજિયાત છે, જેથી ખોવાયેલી જાળનો માલિક શોધી શકાય. ભારતમાં આવી સિસ્ટમ લાગુ કરવામાં આવે તો માછીમારો જાળ ફેંકી દેવાનું ટાળે, કારણ કે તેમને દંડ થઈ શકે. વધુમાં, બંદરો પર જૂની જાળ માટે ફ્રી કલેક્શન પોઈન્ટ બનાવવા જોઈએ.

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે શું કામ કરી રહ્યું છે?

ગ્લોબલ ઘોસ્ટ ગિયર ઇનિશિયેટિવ (GGGI) એ વિશ્વની સૌથી મોટી સંસ્થા છે જે આ સમસ્યા પર કામ કરે છે. તેઓએ ૨૦૨૪ સુધીમાં વિશ્વભરમાં ૧,૦૦૦ ટન ઘોસ્ટ ગિયર એકત્રિત કર્યું છે. ભારતમાં, આ સંસ્થાએ કેરળ અને તમિલનાડુમાં કામ શરૂ કર્યું છે, પણ ગુજરાતમાં હજુ સુધી કોઈ મોટો પ્રોજેક્ટ નથી. આ એક તક છે — ગુજરાત સરકાર આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી કરીને ગુજરાતને ઘોસ્ટ ગિયર-મુક્ત રાજ્ય બનાવી શકે છે.

ઘોસ્ટ ગિયર અને વન્યજીવન: કાચબા, ડોલ્ફિન અને અન્ય પ્રજાતિઓ પર અસર

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ઓલિવ રિડલી કાચબા, ગ્રીન કાચબા અને લેધરબેક કાચબા ઈંડાં મૂકવા આવે છે. આ પ્રજાતિઓ ઘોસ્ટ ગિયરથી સૌથી વધુ જોખમમાં છે. ઈન્ડિયન ઓશન ટર્ટલ એલાયન્સના ૨૦૨૪ના અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે આશરે ૫,૦૦૦ કાચબા ઘોસ્ટ ગિયરમાં ફસાઈને મૃત્યુ પામે છે.

ડોલ્ફિન પણ આ સમસ્યાનો ભોગ બને છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ઈન્ડો-પેસિફિક હમ્પબેક ડોલ્ફિન અને બોટલનોઝ ડોલ્ફિન જોવા મળે છે. આ ડોલ્ફિન જાળમાં ફસાય છે અને શ્વાસ લઈ શકતી ન હોવાથી થોડી જ મિનિટોમાં મૃત્યુ પામે છે. વ્હેલ શાર્ક, જે ગુજરાતના દરિયાકાંઠે જોવા મળે છે, તે પણ ઘોસ્ટ ગિયરનો શિકાર બને છે. આ મોટા દરિયાઈ જીવો જાળમાં ફસાયા પછી છૂટવાનો પ્રયાસ કરે છે, પણ વધુ લપેટાઈ જાય છે.

ઘોસ્ટ ગિયર અને આબોહવા પરિવર્તન: સંબંધ શું છે?

ઘોસ્ટ ગિયર માત્ર પ્રાણીઓ માટે જ નહીં, પણ આબોહવા માટે પણ હાનિકારક છે. નાયલોન જાળ સૂર્યના પ્રકાશમાં તૂટીને માઈક્રોપ્લાસ્ટિક બની જાય છે, જે દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલામાં પ્રવેશે છે. આ માઈક્રોપ્લાસ્ટિક માછલીઓ અને અન્ય દરિયાઈ જીવો ખાય છે, અને તેમના શરીરમાં એકઠું થાય છે. આખરે, તે માનવ સુધી પહોંચે છે.

વધુમાં, ઘોસ્ટ ગિયર દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને નષ્ટ કરે છે. જાળ દરિયાઈ તળિયે પડીને કોરલ રીફ અને સીગ્રાસ ઘાસના મેદાનોને નાશ કરે છે. આ ઇકોસિસ્ટમ કાર્બન શોષવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે તે નાશ પામે છે, ત્યારે કાર્બન વાતાવરણમાં છૂટે છે, જે આબોહવા પરિવર્તનને વેગ આપે છે. IPCC (૨૦૨૩) મુજબ, દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમનું રક્ષણ આબોહવા પરિવર્તન સામેની લડતમાં મહત્વપૂર્ણ છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

ઘોસ્ટ ગિયર શું છે?

ઘોસ્ટ ગિયર એ દરિયામાં ખોવાયેલી, છોડી દેવાયેલી કે તોડી નાખેલી માછીમારી જાળ અને સાધનો છે. તે સિન્થેટિક સામગ્રીથી બનેલું હોવાથી સડતું નથી અને વર્ષો સુધી દરિયાઈ જીવોને મારતું રહે છે. આને "ઘોસ્ટ ફિશિંગ" કહેવાય છે, કારણ કે જાળ કોઈ માલિક વિના માછલીઓ પકડીને મારી નાખે છે.

ગુજરાતમાં ઘોસ્ટ ગિયરની સમસ્યા કેટલી મોટી છે?

CMFRI (૨૦૨૩) મુજબ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે આશરે ૧૨,૦૦૦ ટન માછીમારી સાધનો ખોવાય છે. આમાંથી ૯૫% સિન્થેટિક છે. ગુજરાતના ૧,૬૦૦ કિમી દરિયાકાંઠે આ સમસ્યા વેરાવળ, પોરબંદર અને માંડવી જેવા મોટા બંદરો પર સૌથી વધુ ગંભીર છે.

ઘોસ્ટ ગિયરમાં કયા પ્રાણીઓ ફસાય છે?

ઘોસ્ટ ગિયરમાં મુખ્યત્વે દરિયાઈ કાચબા (ઓલિવ રિડલી, ગ્રીન, લેધરબેક), ડોલ્ફિન (હમ્પબેક, બોટલનોઝ), વ્હેલ શાર્ક, સીલ, અને હજારો પ્રજાતિની માછલીઓ ફસાય છે. ગુજરાતમાં દર વર્ષે આશરે ૫,૦૦૦ કાચબા ઘોસ્ટ ગિયરમાં મૃત્યુ પામે છે તેવો અંદાજ છે.

ઘોસ્ટ ગિયર ઘટાડવા માટે સરકાર શું કરી રહી છે?

ભારત સરકારે ૨૦૨૨માં 'મેરીન પ્લાસ્ટિક લિટર એક્શન પ્લાન' બનાવ્યો છે, પણ ઘોસ્ટ ગિયર માટે કોઈ ખાસ કાયદો નથી. ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૩માં 'ગુજરાત મેરીન વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પોલિસી'નો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કર્યો છે, પણ તે હજુ અમલમાં આવી નથી. જાળ ઓળખ પ્રણાલી અને બંદરો પર કલેક્શન પોઈન્ટ જેવી નીતિઓ જરૂરી છે.

શું માછલી ન ખાવાથી ઘોસ્ટ ગિયર ઘટશે?

હા, માછલી અને દરિયાઈ ઉત્પાદનોની માંગ ઘટવાથી માછીમારીની તીવ્રતા ઘટશે, જે સીધી રીતે ઘોસ્ટ ગિયર ઘટાડશે. વેગન આહાર અપનાવવો એ પ્રાણી કલ્યાણ અને દરિયાઈ પર્યાવરણ બંને માટે સૌથી અસરકારક પગલું છે. દરેક કિલો માછલી માટે લગભગ ૦.૫ કિલો જાળ દરિયામાં છોડવામાં આવે છે.

ઘોસ્ટ ગિયર સામે હું વ્યક્તિગત રીતે શું કરી શકું?

તમે દરિયાઈ ઉત્પાદનો ખરીદવાનું બંધ કરી શકો છો, દરિયાકાંઠાની સફાઈ અભિયાનમાં ભાગ લઈ શકો છો, ઘોસ્ટ ગિયર સામે કામ કરતી સંસ્થાઓને દાન આપી શકો છો, અને સોશિયલ મીડિયા પર જાગૃતિ ફેલાવી શકો છો. ઉપરાંત, સ્થાનિક ધારાસભ્યને ઘોસ્ટ ગિયર નિયમન માટે પત્ર લખવો પણ અસરકારક છે.

મુખ્ય ઉપાયો (Key Takeaways)