પ્રાણી સંરક્ષણ કેમ આવશ્યક છે: એક પશુ અધિકાર કાર્યકર્તા સાથે મુલાકાત

ટૂંકો જવાબ: પ્રાણી સંરક્ષણ કેમ આવશ્યક છે? કારણ કે પ્રાણીઓ પીડા અનુભવે છે, ભાવનાઓ ધરાવે છે, અને તેમનું શોષણ માત્ર નૈતિક રીતે ખોટું નથી, પરંતુ આબોહવા, જૈવવિવિધતા અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ વિનાશક છે. ભારતમાં દર વર્ષે અબજો પ્રાણીઓ ફેક્ટરી ફાર્મિંગ, કતલખાના અને પરિવહનમાં ક્રૂરતાનો ભોગ બને છે. આ મુલાકાતમાં આપણે ગુજરાતના અનુભવી પશુ અધિકાર કાર્યકર્તા પાસેથી સમજીશું કે શા માટે આપણે દરેકે આ મુદ્દે જાગૃત થવું જરૂરી છે.

પ્રાણી સંરક્ષણ કેમ આવશ્યક છે – કાર્યકર્તા સાથે વાતચીત

આજે આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ ડૉ. મીરા દેસાઈ સાથે, જેઓ અમદાવાદ સ્થિત પશુ અધિકાર સંસ્થા 'કરુણા ફાઉન્ડેશન'નાં સ્થાપક છે. ડૉ. દેસાઈએ છેલ્લા ૧૫ વર્ષથી ગુજરાતના ડેરી ફાર્મ, કતલખાના અને પશુ મેળાઓમાં સેંકડો અંડરકવર તપાસો કરી છે. તેમણે પ્રાણી સંરક્ષણ કાયદા, ફેક્ટરી ફાર્મિંગ અને સમુદાય-આધારિત સક્રિયતા પર અનેક સંશોધન પત્રો પ્રકાશિત કર્યા છે.

તમે પશુ અધિકાર કાર્યકર્તા કેવી રીતે બન્યા?

મારી સફર ૨૦૦૯માં શરૂ થઈ જ્યારે મેં અમદાવાદ નજીકના એક ડેરી ફાર્મમાં અંડરકવર તપાસ કરી. ત્યાં મેં જોયું કે ગાયોને સાંકળે બાંધીને રાખવામાં આવતી હતી, તેમના વાછરડાંને જન્મના થોડા કલાકોમાં જ અલગ કરી દેવામાં આવતા હતા, અને દૂધ માટે તેમને ફરજિયાત ગર્ભાધાન કરાવવામાં આવતું હતું. આ ક્રૂરતા જોઈને મારું હૃદય તૂટી ગયું. મને સમજાયું કે પ્રાણી સંરક્ષણ એ માત્ર એક ભાવનાત્મક મુદ્દો નથી, પરંતુ એક નૈતિક અને સામાજિક જરૂરિયાત છે.

ત્યારથી મેં કરુણા ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના કરી અને ગુજરાતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવાનું શરૂ કર્યું. અમે ખેડૂતોને ડેરી ફાર્મિંગના વિકલ્પ તરીકે શાકાહારી ખેતી અને પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર વિશે શિક્ષિત કરીએ છીએ. અમારો ઉદ્દેશ્ય માત્ર પ્રાણીઓને બચાવવાનો નથી, પરંતુ એવી સિસ્ટમ બદલવાનો છે જે તેમના શોષણને પ્રોત્સાહન આપે છે.

“દરેક વખતે જ્યારે આપણે દૂધ, ઈંડા કે માંસ ખરીદીએ છીએ, ત્યારે આપણે ક્રૂરતાને ભંડોળ આપીએ છીએ. પ્રાણી સંરક્ષણ એટલે માત્ર બેઘર કૂતરાંને ખવડાવવું નથી; તેનો અર્થ છે આપણી દૈનિક પસંદગીઓમાં પ્રાણીઓના હિતને પ્રાથમિકતા આપવી.”

ભારતમાં પ્રાણી સંરક્ષણ કાયદા શું કહે છે?

ભારતમાં મુખ્ય કાયદો છે 'પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ, ૧૯૬૦' જે પ્રાણીઓ પર ક્રૂરતા રોકવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત 'વન્ય પ્રાણી સંરક્ષણ ધારો ૧૯૭૨' જંગલી પ્રાણીઓ અને તેમના રહેઠાણોનું રક્ષણ કરે છે. પરંતુ સમસ્યા એ છે કે આ કાયદાઓનું અમલીકરણ ખૂબ નબળું છે. મોટાભાગના ડેરી ફાર્મ અને કતલખાના કાયદાની દૃષ્ટિએ ગેરકાયદેસર રીતે ચાલે છે, અને પોલીસ પાસે તપાસ કરવાના સંસાધનો નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, ૨૦૨૩માં ગુજરાતના પાટણ જિલ્લામાં અમારી ટીમે એક ગેરકાયદેસર કતલખાનાની તપાસ કરી, જ્યાં ૫૦થી વધુ ગાયોને અત્યંત ભયાનક સ્થિતિમાં રાખવામાં આવી હતી. અમે પોલીસને જાણ કરી, પરંતુ કેસ દાખલ થવામાં ૬ મહિના લાગ્યા. ત્યાં સુધીમાં મોટાભાગની ગાયો મરી ચૂકી હતી. આ જ કારણ છે કે આપણને માત્ર કાયદાની જ નહીં, પરંતુ સખત અમલીકરણ અને જાહેર જાગૃતિની જરૂર છે.

ફેક્ટરી ફાર્મિંગ ગુજરાતમાં કેવી રીતે ફેલાઈ રહ્યું છે?

ગુજરાત ભારતનું સૌથી મોટું દૂધ ઉત્પાદક રાજ્ય છે, અને અહીં ડેરી ફાર્મિંગનું સ્વરૂપ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. પરંપરાગત નાના ખેડૂતોની જગ્યાએ હવે મોટા કોર્પોરેટ ડેરી ફાર્મ આવી રહ્યા છે, જ્યાં હજારો ગાયોને સાંકળે બાંધીને રાખવામાં આવે છે. આ ફાર્મમાં ગાયોને કુદરતી રીતે ચરવા માટે જગ્યા નથી, તેમને ગર્ભાધાન માટે દર વર્ષે ફરજિયાતપણે ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે, અને વાછરડાંઓને જન્મના ૨૪ કલાકમાં જ માતાથી અલગ કરી દેવામાં આવે છે.

અમદાવાદ, સુરત અને રાજકોટ જેવા શહેરોમાં 'ગૌશાળા'ના નામે ફેક્ટરી ફાર્મ ચાલે છે, જ્યાં દૂધ ઉત્પાદન માટે ગાયોનું શોષણ થાય છે. આ ફાર્મમાં ગાયોને બજરી, મકાઈ અને સોયાબીન આપવામાં આવે છે, જે તેમના પાચનતંત્ર માટે હાનિકારક છે. પરિણામે, ઘણી ગાયો લંગડી, બીમાર અને અકાળે મૃત્યુ પામે છે. આ ક્રૂરતા માત્ર નૈતિક રીતે જ નહીં, પરંતુ પર્યાવરણીય રીતે પણ વિનાશક છે.

શું ફેક્ટરી ફાર્મિંગ પ્રાણીઓને શારીરિક અને માનસિક પીડા આપે છે?

હા, ચોક્કસપણે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોએ સાબિત કર્યું છે કે ગાયો, સુઅર અને મરઘાં જેવા ફાર્મ પ્રાણીઓ ભાવનાત્મક જીવો છે. તેઓ ડર, તણાવ અને પીડા અનુભવે છે. ફેક્ટરી ફાર્મમાં, મરઘાંને એટલી સાંકડી પાંજરામાં રાખવામાં આવે છે કે તેઓ પાંખો ફફડાવી પણ શકતા નથી. તેમની ચાંચને ગરમ બ્લેડથી કાપી નાખવામાં આવે છે (ડીબીકિંગ) જેથી તેઓ એકબીજાને નુકસાન ન પહોંચાડે. આ પ્રક્રિયા અત્યંત પીડાદાયક છે અને તેને કોઈ એનેસ્થેસિયા આપવામાં આવતું નથી.

ગુજરાતમાં પ્રાણી સંરક્ષણ માટે કયાં પગલાં લેવાયાં છે?

ગુજરાત સરકારે તાજેતરમાં 'ગૌ અભયારણ્ય' અને 'પશુ આરોગ્ય કેન્દ્રો' સ્થાપ્યા છે, પરંતુ તે મોટે ભાગે ગાયો પર કેન્દ્રિત છે. અન્ય પ્રાણીઓ જેમ કે સુઅર, બકરા અને મરઘાં માટે ખાસ કોઈ સંરક્ષણ નથી. અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને ૨૦૨૩માં બેઘર કૂતરાઓ માટે 'સ્પે અને ન્યુટર' અભિયાન શરૂ કર્યું છે, પરંતુ તેનો અવકાશ ખૂબ મર્યાદિત છે. આપણે સ્થાનિક સ્તરે વધુ સક્રિય બનવાની જરૂર છે.

પ્રાણી સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તન વચ્ચે શું સંબંધ છે?

પશુ ઉદ્યોગ વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના લગભગ ૧૪.૫% માટે જવાબદાર છે, જે સમગ્ર પરિવહન ક્ષેત્ર કરતાં વધુ છે (FAO, ૨૦૨૪). મિથેન, જે પશુઓના પાચન અને ખાતરમાંથી નીકળે છે, તે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં ૮૦ ગણું વધુ શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે. આથી, પ્રાણી સંરક્ષણ એ આબોહવા સંકટનો ઉકેલ પણ છે. જ્યારે આપણે પ્રાણી ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર પ્રાણીઓની પીડા જ નહીં, પરંતુ આબોહવા પરિવર્તનને પણ ઘટાડીએ છીએ.

પ્રાણી સંરક્ષણના ઉપાય: આપણે રોજિંદા જીવનમાં શું કરી શકીએ?

પ્રાણી સંરક્ષણ એક મોટો મુદ્દો છે, પરંતુ તેનો ઉપાય નાના પગલાથી શરૂ થાય છે. સૌથી અસરકારક ઉપાય છે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર અપનાવવો. જ્યારે આપણે દૂધ, ઈંડા અને માંસ છોડીએ છીએ, ત્યારે આપણે સીધી રીતે ફેક્ટરી ફાર્મિંગની માંગ ઘટાડીએ છીએ. આ ઉપરાંત, આપણે સ્થાનિક પશુ આશ્રયસ્થાનોને સમર્થન આપી શકીએ છીએ, પ્રાણી ક્રૂરતાની જાણ કરી શકીએ છીએ, અને પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાઓ સાથે સ્વયંસેવક તરીકે જોડાઈ શકીએ છીએ.

શું વેગનિઝમ ખરેખર પ્રાણીઓનું રક્ષણ કરે છે?

હા, વેગનિઝમ એ પ્રાણી સંરક્ષણનું સૌથી શક્તિશાળી સાધન છે. જ્યારે આપણે પ્રાણી ઉત્પાદનો ખરીદવાનું બંધ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે માંગ ઘટાડીએ છીએ, જે પુરવઠાને અસર કરે છે. ગુજરાતમાં પણ વેગનિઝમ ધીમે ધીમે લોકપ્રિય બની રહ્યું છે. અમદાવાદમાં ઘણી વેગન કેફે અને રેસ્ટોરન્ટ ખુલી છે, અને લોકો સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણ માટે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પો પસંદ કરી રહ્યા છે. પરંતુ વેગનિઝમ માત્ર આહાર નથી; તે એક જીવનશૈલી છે જે તમામ સ્વરૂપોમાં પ્રાણી શોષણને નકારે છે.

પ્રાણી સંરક્ષણમાં સેન્ચુરી અને પુનર્વસનની ભૂમિકા શું છે?

સેન્ચુરી એ એવા સ્થાનો છે જ્યાં ફેક્ટરી ફાર્મ, સર્કસ અથવા પ્રયોગશાળામાંથી બચાવેલા પ્રાણીઓને કાયમી ઘર મળે છે. ગુજરાતમાં 'કરુણા ફાઉન્ડેશન' દ્વારા સંચાલિત એક સેન્ચુરી છે જ્યાં ૧૨૦ ગાયો, ૫૦ બકરા અને ૨૦ કૂતરાં રહે છે. આ પ્રાણીઓ અગાઉ શોષણનો ભોગ બન્યા હતા, પરંતુ હવે તેઓ મુક્ત જીવન જીવે છે. સેન્ચુરી માત્ર પ્રાણીઓને જ નહીં, પરંતુ માનવોને પણ શિક્ષિત કરે છે કે પ્રાણીઓ સાથે કેવો વ્યવહાર કરવો જોઈએ.

ગુજરાતમાં પ્રાણી સંરક્ષણ માટે કઈ સંસ્થાઓ કામ કરી રહી છે?

ગુજરાતમાં ઘણી સંસ્થાઓ પ્રાણી સંરક્ષણ માટે કામ કરી રહી છે. 'કરુણા ફાઉન્ડેશન' ઉપરાંત, 'જીવ દયા ટ્રસ્ટ' (અમદાવાદ), 'અનિમલ વેલફેર બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા'ની ગુજરાત શાખા, અને 'પ્રાણી મિત્ર' (સુરત) જેવી સંસ્થાઓ સક્રિય છે. આ સંસ્થાઓ પશુ બચાવ, તબીબી સારવાર, જાગૃતિ અભિયાન અને કાયદાકીય લડતમાં મદદ કરે છે. જો તમે સ્વયંસેવક બનવા માંગતા હો, તો આ સંસ્થાઓનો સંપર્ક કરો.

પ્રાણી સંરક્ષણ વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

પ્રાણી સંરક્ષણ કેમ આવશ્યક છે?

પ્રાણી સંરક્ષણ આવશ્યક છે કારણ કે પ્રાણીઓ સજીવ છે અને તેઓ પીડા, ડર અને ભાવનાઓ અનુભવે છે. તેમનું શોષણ માત્ર નૈતિક રીતે ખોટું નથી, પરંતુ આબોહવા, જૈવવિવિધતા અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ હાનિકારક છે. ફેક્ટરી ફાર્મિંગથી પ્રાણીઓને અત્યંત ક્રૂરતા સહન કરવી પડે છે, અને તે રોગચાળાના ફેલાવાનું કારણ બની શકે છે.

ભારતમાં પ્રાણી સંરક્ષણ માટે કયો કાયદો છે?

ભારતમાં મુખ્ય કાયદો 'પ્રાણી ક્રૂરતા અધિનિયમ, ૧૯૬૦' છે, જે પ્રાણીઓ પર ક્રૂરતાને ગુનો ગણાવે છે. આ ઉપરાંત 'વન્ય પ્રાણી સંરક્ષણ ધારો ૧૯૭૨' જંગલી પ્રાણીઓને સુરક્ષિત કરે છે. ગુજરાતમાં 'ગૌ રક્ષા' માટે ખાસ કાયદો પણ છે, પરંતુ તેનો અમલ નબળો છે. કાયદા હોવા છતાં, મોટાભાગના ફેક્ટરી ફાર્મ અને કતલખાના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.

પ્રાણી સંરક્ષણ માટે કયા ઉપાય છે?

સૌથી અસરકારક ઉપાય છે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ આહાર અપનાવવો, જે ફેક્ટરી ફાર્મિંગની માંગ ઘટાડે છે. આ ઉપરાંત, પ્રાણી ક્રૂરતાની જાણ કરવી, સ્થાનિક આશ્રયસ્થાનોને સમર્થન આપવું, અને પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાઓ સાથે જોડાવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ગુજરાતમાં 'ગૌ રક્ષા' સિવાયના પ્રાણીઓ માટે પણ જાગૃતિ ફેલાવવી જરૂરી છે.

શું વેગનિઝમ ખરેખર પ્રાણીઓને બચાવે છે?

હા, વેગનિઝમ પ્રાણી સંરક્ષણનું સૌથી શક્તિશાળી સાધન છે. જ્યારે આપણે પ્રાણી ઉત્પાદનો ખરીદવાનું બંધ કરીએ છીએ, ત્યારે માંગ ઘટે છે અને પુરવઠો પણ ઘટે છે. આથી, ઓછા પ્રાણીઓ ફેક્ટરી ફાર્મમાં જન્મે છે અને ક્રૂરતાનો ભોગ બને છે. વેગનિઝમ માત્ર આહાર નથી, પરંતુ પ્રાણી શોષણને નકારતી જીવનશૈલી છે.

ગુજરાતમાં પ્રાણી ક્રૂરતાની જાણ કેવી રીતે કરવી?

જો તમે ગુજરાતમાં પ્રાણી ક્રૂરતા જુઓ છો, તો તરત જ નજીકના પોલીસ સ્ટેશન અથવા 'પ્રાણી ક્રૂરતા નિવારણ સોસાયટી' (SPCA) ને જાણ કરો. વિડિયો અને ફોટા પુરાવા તરીકે રાખો. તમે 'કરુણા ફાઉન્ડેશન' જેવી NGO નો સંપર્ક પણ કરી શકો છો, જે કાયદાકીય મદદ પૂરી પાડે છે. યાદ રાખો, ક્રૂરતાની જાણ કરવી એ તમારી નાગરિક ફરજ છે.

પ્રાણી સંરક્ષણ અને આબોહવા પરિવર્તન વચ્ચે શું સંબંધ છે?

પશુ ઉદ્યોગ વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના ૧૪.૫% માટે જવાબદાર છે, જે સમગ્ર પરિવહન ક્ષેત્ર કરતાં વધુ છે. મિથેન, જે પશુઓમાંથી નીકળે છે, તે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં ૮૦ ગણું વધુ શક્તિશાળી છે. આથી, પ્રાણી સંરક્ષણ એ આબોહવા સંકટનો ઉકેલ પણ છે. જ્યારે આપણે પ્રાણી ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટાડીએ છીએ, ત્યારે આપણે આબોહવા પરિવર્તનને ઘટાડીએ છીએ.

મુખ્ય નિષ્કર્ષ