ગુજરાતમાં બાયકેચ સમજવું: દરિયાઈ જીવન બચાવવા શરૂઆત કરનારની માર્ગદર્શિકા

**ટૂંકો જવાબ:** બાયકેચ એટલે માછીમારી દરમિયાન લક્ષ્યાંકિત માછલીની સાથે અજાણતાં ફસાઈ જતા અન્ય દરિયાઈ પ્રાણીઓ — ડોલ્ફિન, કાચબા, શાર્ક, પક્ષીઓ, અને નાની માછલીઓ — જે મોટાભાગે મૃત્યુ પામે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દર વર્ષે લાખો દરિયાઈ જીવો બાયકેચમાં માર્યા જાય છે, અને તેને ઘટાડવા માટે તમે જાગૃત ખરીદી, નીતિ સમર્થન અને સ્થાનિક પહેલમાં ભાગ લઈ શકો છો.

બાયકેચ એટલે શું? શરૂઆત કરનાર માટે સંપૂર્ણ સમજ

બાયકેચ (bycatch) શબ્દ વાપરવામાં આવે છે જ્યારે માછીમારીના સાધનો — જેમ કે ટ્રોલ નેટ, ગિલ નેટ, અથવા લોંગલાઈન — લક્ષ્યાંકિત પ્રજાતિઓ (દા.ત. ઝિંગા, સુરમાઈ) સિવાયના અન્ય દરિયાઈ જીવોને પકડી લે છે. આ પ્રાણીઓમાં દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓ, દરિયાઈ કાચબા, શાર્ક, કિરણ માછલી, દરિયાઈ પક્ષીઓ, અને અપરિપક્વ માછલીઓનો સમાવેશ થાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, FAO (2024) અનુસાર વૈશ્વિક માછીમારીમાં લગભગ 40% કુલ પકડ બાયકેચ હોય છે, જેમાંથી મોટાભાગનો ભાગ મૃત્યુ પામે છે અથવા ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે.

ગુજરાતમાં, જે ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે (લગભગ 1,600 કિમી), માછીમારી એ મુખ્ય ઉદ્યોગ છે. ગુજરાત મરીન ફિશરીઝ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (CMFRI) ના 2023ના અહેવાલ મુજબ, રાજ્યમાં વાર્ષિક બાયકેચ લગભગ 1.2 લાખ ટન છે, જે કુલ પકડના 25% જેટલું છે. આમાં દરિયાઈ કાચબાની પાંચ પ્રજાતિઓ અને ડોલ્ફિનની ત્રણ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાંથી ઘણી IUCN ની લાલ યાદીમાં સંકટગ્રસ્ત છે.

બાયકેચ પ્રાણી અધિકારોનો મુદ્દો કેમ છે?

બાયકેચ એ માત્ર પર્યાવરણીય સમસ્યા નથી, પણ ગંભીર પ્રાણી કલ્યાણનો મુદ્દો છે. ડોલ્ફિન, કાચબા, અને શાર્ક જેવા જ્ઞાનતંતુ ધરાવતા પ્રાણીઓ જાળામાં ફસાઈને ગૂંગળામણ, ઈજા, અને ધીમી મૃત્યુ સહન કરે છે. ડેક પર ફેંકાયા પછી તેઓ કલાકો સુધી ત્રાસ ભોગવે છે. સંશોધન દર્શાવે છે કે ડોલ્ફિનમાં સ્વ-જાગૃતિ હોય છે, અને કાચબા પીડા અનુભવે છે, તેથી બાયકેચને 'ઔદ્યોગિક પ્રાણી ક્રૂરતા' તરીકે જોવો જોઈએ, જેમ કે ફેક્ટરી ફાર્મિંગમાં મરઘીઓ અને ડુક્કરો સાથે થતો વ્યવહાર.

ગુજરાતમાં બાયકેચ કેમ આટલો મોટો મુદ્દો છે?

ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો જૈવવિવિધતાનો ખજાનો છે. કચ્છના અખાતમાં દરિયાઈ ઘોડા, ડોલ્ફિન, અને દરિયાઈ કાચબાના માળા છે. અહીંની માછીમારી પરંપરાગત છે, પરંતુ છેલ્લા બે દાયકામાં ઔદ્યોગિક ટ્રોલર્સની સંખ્યા વધી છે. નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓશનોગ્રાફી (NIO, 2024) મુજબ, ગુજરાતમાં 9,000 થી વધુ ટ્રોલર્સ સક્રિય છે, અને તેમાંથી ઘણા કાયદેસરના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં માછીમારી કરે છે.

ભારત સરકારે 2017માં 'મરીન ફિશરીઝ રેગ્યુલેશન્સ' હેઠળ બાયકેચ ઘટાડવા માટે કેટલાક પગલાં લીધાં છે, જેમ કે ટ્રોલ નેટમાં બાયકેચ રિડક્શન ડિવાઇસ (BRD) ફરજિયાત કરવા. પરંતુ અમલીકરણ નબળું છે. ગુજરાત ફિશરીઝ વિભાગના 2023-24ના ડેટા અનુસાર, દરિયાઈ ઉત્પાદનમાં 12% ઘટાડો થયો છે, જે અતિશય માછીમારી અને બાયકેચના કારણે ઇકોસિસ્ટમ પતનનો સંકેત છે.

બાયકેચ અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ પર અસર

બાયકેચ માત્ર પ્રાણીઓને મારતું નથી, પણ દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલાને તોડે છે. જ્યારે શાર્ક અને કિરણ માછલી (ટોચના શિકારી) દૂર કરવામાં આવે છે, ત્યારે નાની માછલીઓની વસ્તી અનિયંત્રિત થઈ જાય છે, જે પરવાળાના ખડકોને નુકસાન પહોંચાડે છે. વધુમાં, બાયકેચમાં મૃત જીવોને દરિયામાં પાછા ફેંકવામાં આવે છે, જે સડીને ઓક્સિજનનો અભાવ વધારે છે, જે 'ડેડ ઝોન' બનાવે છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે આવા ડેડ ઝોનની સંખ્યા 2015માં 2 હતી, જે 2024માં વધીને 6 થઈ છે (GPCB, 2024).

બાયકેચ ઘટાડવાની શરૂઆત કેવી રીતે કરવી: પ્રથમ 7 દિવસ

જો તમે નવા છો, તો સૌથી સરળ શરૂઆત છે તમારી ખરીદી બદલવી. ગુજરાતમાં દરિયાઈ ઉત્પાદનની ખરીદી કરતી વખતે, લેબલ પર 'ટકાઉ માછલી' અથવા 'બાયકેચ-ફ્રેન્ડલી' શોધો. જો કે, ભારતમાં હજુ પ્રમાણિત લેબલિંગ વ્યાપક નથી, તેથી સ્થાનિક માછીમારો પાસેથી સીધી ખરીદી કરો જે નાના પાયે, પરંપરાગત પદ્ધતિઓથી માછલી પકડે છે. આ માછીમારો ઘણીવાર બાયકેચ ઓછો ઉત્પન્ન કરે છે.

પ્રથમ 7 દિવસમાં, તમે નીચેના પગલાં લઈ શકો છો: (1) તમારા વિસ્તારની માછીમારી પદ્ધતિઓ વિશે સંશોધન કરો — દા.ત. વેરાવળ અને પોરબંદરમાં ટ્રોલિંગ સામાન્ય છે; (2) માછલીની પ્રજાતિઓ ઓળખવાનું શીખો જે બાયકેચમાં વારંવાર આવે છે, જેમ કે યલોફિન સી બ્રીમ અને જ્યુબિલી માછલી; (3) સ્થાનિક માછલી બજારમાં વિક્રેતાઓને પૂછો કે માછલી ક્યાંથી આવે છે અને કેવી રીતે પકડાઈ છે.

પ્રથમ મહિનામાં બાયકેચ ઘટાડવા માટે 4 વ્યવહારુ પગલાં

પ્રથમ મહિનામાં, તમે વ્યક્તિગત ખરીદીથી આગળ વધીને સામુદાયિક પ્રયાસોમાં જોડાઈ શકો છો. એક માર્ગ છે સ્થાનિક NGO સાથે જોડાવું, જેમ કે 'સહેલ' અમદાવાદ અથવા 'કચ્છ નવનિર્માણ અભિયાન', જે દરિયાઈ સંરક્ષણ પર કામ કરે છે. તેઓ ઘણીવાર દરિયાકાંઠાની સફાઈ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો ચલાવે છે, જેમાં બાયકેચના મુદ્દાને સંબોધવામાં આવે છે.

બીજો માર્ગ છે નીતિ સમર્થન. ગુજરાત સરકારે દરિયાઈ માછીમારી નિયમન 2023માં સુધારા કર્યા છે, પણ તેમાં BRD ને ફરજિયાત કરવાની જોગવાઈ નથી. તમે ગુજરાત ફિશરીઝ વિભાગને જાહેર અરજી અથવા પત્ર લખી શકો છો, જેમાં BRD અમલીકરણ અને દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં માછીમારી પ્રતિબંધની માંગ કરો. આ પ્રકારની નાગરિક ભાગીદારી અસરકારક રહી છે — 2022માં, ગુજરાત HCએ દરિયાઈ કાચબાના સંરક્ષણ માટે ટ્રોલિંગ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો આદેશ આપ્યો હતો, પણ અમલીકરણ હજુ બાકી છે.

બાયકેચ-ફ્રેન્ડલી માછલી ખરીદવાના નિયમો

જ્યારે તમે માછલી ખરીદો, ત્યારે આ નિયમો ધ્યાનમાં રાખો: (1) નાની માછલીઓ ટાળો — તે ઘણીવાર અપરિપક્વ હોય છે અને બાયકેચ તરીકે પકડાઈ હોય છે; (2) દરિયાઈ કાચબાના માંસ અથવા ઈંડા ક્યારેય ન ખરીદો — તે ગુજરાતમાં ગેરકાયદેસર છે; (3) સ્થાનિક પ્રજાતિઓ પસંદ કરો જે વિપુલ છે, જેમ કે સરદીન, અને દુર્લભ પ્રજાતિઓ ટાળો જેમ કે હેમરહેડ શાર્ક; (4) પ્રમાણિત ટકાઉ ઉત્પાદનો પસંદ કરો, પણ ભારતમાં MSC પ્રમાણપત્ર ધરાવતા ઉત્પાદનો ભાગ્યે જ મળે છે, તેથી સ્થાનિક વિક્રેતાઓ સાથે સીધો સંપર્ક વધુ વિશ્વસનીય છે.

બાયકેચ ઘટાડવામાં સામાન્ય ભૂલો અને તેને કેવી રીતે ટાળવી

શરૂઆત કરનારાઓ ઘણીવાર માને છે કે 'ઓર્ગેનિક' અથવા 'પ્રાકૃતિક' લેબલવાળી માછલી આપોઆપ બાયકેચ-ફ્રેન્ડલી હોય છે. આ સાચું નથી. ઓર્ગેનિક પ્રમાણપત્ર દરિયાઈ માછલી માટે ભાગ્યે જ લાગુ પડે છે, અને તે બાયકેચ પદ્ધતિની ખાતરી આપતું નથી. એક અન્ય ભૂલ છે માત્ર જથ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને સસ્તી માછલી ખરીદવી, જે ઘણીવાર ઔદ્યોગિક ટ્રોલર્સથી આવે છે.

બીજી સામાન્ય ભૂલ છે બાયકેચને ફક્ત 'કચરો' તરીકે જોવો. વાસ્તવમાં, બાયકેચમાં ઘણીવાર સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિઓ હોય છે, જેમ કે ગ્રીન સી ટર્ટલ અને ઇન્ડો-પેસિફિક હમ્પબેક ડોલ્ફિન. તેમના મૃત્યુથી ઇકોસિસ્ટમમાં અસંતુલન ઉભું થાય છે. વધુમાં, કેટલાક લોકો માને છે કે માછીમારી સંપૂર્ણપણે બંધ કરવી એ જ ઉપાય છે, પણ તે અવાસ્તવિક છે; વધુ સારો માર્ગ છે ટકાઉ પદ્ધતિઓ અપનાવવી અને માછલીનું સેવન ઘટાડવું, જેમ કે વેગન આહાર તરફ વળવું.

બાયકેચ ઘટાડવા માટે સંસાધનો અને સાધનો

જો તમે વધુ ઊંડાણમાં જવા માંગો છો, તો ઘણા સંસાધનો ઉપલબ્ધ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, 'બાયકેચ રિડક્શન ઇન્જિનિયરિંગ' પર FAO ટેકનિકલ પેપર છે, જે BRD ડિઝાઇન સમજાવે છે. ભારતમાં, CMFRIએ 'ટકાઉ માછીમારી માટે બાયકેચ મેનેજમેન્ટ' નામે એક માર્ગદર્શિકા પ્રકાશિત કરી છે, જે ગુજરાતીમાં પણ ઉપલબ્ધ છે. તમે 'ગુજરાત ઇકોલોજી સોસાયટી' જેવી સ્થાનિક સંસ્થાઓની વર્કશોપમાં ભાગ લઈ શકો છો.

ઓનલાઈન સાધનોમાં, 'સી વેબ' (SeaWeb) ની 'બાયકેચ બ્લોગ' ઉપયોગી છે, અને 'ગ્લોબલ ફિશિંગ વોચ' (Global Fishing Watch) નકશા પર ટ્રોલિંગ પ્રવૃત્તિ દેખાડે છે. ગુજરાતમાં, તમે 'ગુજરાત મરીન બોર્ડ' ના ડેટા પોર્ટલ પર દરિયાઈ ઉત્પાદનના આંકડા જોઈ શકો છો. આ સાધનો તમને બાયકેચના ગરમ સ્થળો ઓળખવામાં અને સ્થાનિક નીતિ ચર્ચામાં ભાગ લેવામાં મદદ કરશે.

બાયકેચ ઘટાડવાનો ખર્ચ: શરૂઆતનું બજેટ અને સરખામણી

બાયકેચ ઘટાડવાના પ્રયાસોમાં નાણાકીય ખર્ચ ઓછો છે, પણ તે ઘણો સમય લે છે. વ્યક્તિગત સ્તરે, તમારે ફક્ત સંશોધન અને સ્થાનિક કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવા માટે સમયની જરૂર છે. જો તમે NGO માં દાન આપવા માંગો છો, તો નાના સ્થાનિક સંગઠનોને પ્રાધાન્ય આપો, જેમ કે 'સહેલ', કારણ કે તેમનો ખર્ચ ઓછો હોય છે અને સીધો દરિયાકાંઠે અસર કરે છે.

બાયકેચ વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું બાયકેચ ખરેખર દરિયાઈ જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે?

હા, બાયકેચ દરિયાઈ જીવન માટે જીવલેણ છે. દર વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે લગભગ 9.1 મિલિયન ટન દરિયાઈ જીવો બાયકેચમાં મૃત્યુ પામે છે, જેમાં ડોલ્ફિન, કાચબા, શાર્ક અને દરિયાઈ પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે (FAO, 2024). ગુજરાતમાં, આ આંકડો 1.2 લાખ ટન છે, જે દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ માટે ગંભીર ખતરો છે.

શું ગુજરાતમાં બાયકેચ ઘટાડવા માટે કાયદા છે?

ભારત સરકારે મરીન ફિશરીઝ રેગ્યુલેશન્સ (2017) હેઠળ BRD ફરજિયાત કરવાની જોગવાઈ કરી છે, પણ ગુજરાતમાં અમલીકરણ નબળું છે. 2023માં ગુજરાત ફિશરીઝ વિભાગે સુધારા કર્યા, પણ તેમાં BRD ને ફરજિયાત કરવાની જોગવાઈ નથી. દરિયાઈ કાચબાના સંરક્ષણ માટે ગુજરાત HCએ 2022માં ટ્રોલિંગ પર આંશિક પ્રતિબંધ મૂક્યો, પણ અમલીકરણ અધૂરું છે.

બાયકેચ-ફ્રેન્ડલી માછલી કેવી રીતે ઓળખવી?

બાયકેચ-ફ્રેન્ડલી માછલી ઓળખવા માટે, લેબલ પર 'ટકાઉ' અથવા MSC પ્રમાણપત્ર શોધો, પણ ભારતમાં આ દુર્લભ છે. વધુ વિશ્વસનીય છે સ્થાનિક માછીમારો પાસેથી સીધી ખરીદી કરવી જે નાના પાયે, લાઈન ફિશિંગ જેવી પદ્ધતિઓ વાપરે છે. નાની અપરિપક્વ માછલી અને દુર્લભ પ્રજાતિઓ ટાળો. તમે વિક્રેતાને પૂછી શકો છો કે માછલી ક્યાંથી અને કેવી રીતે પકડાઈ છે.

શું બાયકેચ ઘટાડવા માટે વેગન આહાર અસરકારક છે?

હા, વેગન આહાર બાયકેચ ઘટાડવાનો સૌથી અસરકારક ઉપાય છે, કારણ કે તે માછલીની માંગને જ દૂર કરે છે. જ્યારે તમે માછલી ખરીદતા નથી, ત્યારે માછીમારીની પ્રવૃત્તિ ઘટે છે, જેનાથી બાયકેચ પણ ઘટે છે. જો કે, જો તમે સંપૂર્ણ વેગન ન બની શકો, તો ઓછી માછલી ખાવી અને ટકાઉ સ્ત્રોતોમાંથી ખરીદવી પણ નોંધપાત્ર અસર કરે છે. ગુજરાતમાં પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પો સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે, જેમ કે દાળ, ચણા, અને સોયાબીન.

બાયકેચ ઘટાડવા માટે કઈ સંસ્થાઓ કામ કરે છે?

ગુજરાતમાં, CMFRI, ગુજરાત ફિશરીઝ વિભાગ, અને WWF ઈન્ડિયા બાયકેચ સંશોધન અને સંરક્ષણ પર કામ કરે છે. સ્થાનિક NGO જેમ કે 'કચ્છ નવનિર્માણ અભિયાન' અને 'સહેલ' દરિયાકાંઠાના સમુદાયો સાથે જોડાઈને જાગૃતિ અને વૈકલ્પિક આજીવિકા પ્રોજેક્ટ ચલાવે છે. તમે તેમની વેબસાઈટ પર સ્વયંસેવક બનવા માટે અરજી કરી શકો છો.

શું બાયકેચ ઘટાડવાથી માછીમારોને આર્થિક નુકસાન થાય છે?

મોટાભાગે ના, બાયકેચ ઘટાડવાથી માછીમારોને લાંબા ગાળે ફાયદો થાય છે. બાયકેચ ઘણીવાર બિનઉપયોગી હોવાથી તેને છટણી કરવામાં સમય અને શ્રમ બગડે છે. BRD જેવા સાધનો પ્રારંભિક ખર્ચ ધરાવે છે, પણ તે લક્ષ્યાંકિત માછલીની ગુણવત્તા સુધારે છે અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને સ્વસ્થ રાખે છે, જે લાંબા ગાળે માછલીની ઉપલબ્ધતા વધારે છે. સરકારી સબસિડી પણ BRD ખર્ચ ઘટાડી શકે છે.

મુખ્ય ટેકઅવે અને આગળનું પગલું