કેન્ડ હંટિંગ શું છે? ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ અને નૈતિક પ્રવાસન

સંક્ષિપ્ત જવાબ: કેન્ડ હંટિંગ એ એક ક્રૂર રમત છે જેમાં સિંહ, વાઘ, હરણ અને અન્ય વન્ય પ્રાણીઓને નાના બંધિયાર વિસ્તારોમાં ઉછેરવામાં આવે છે, જેથી શિકારીઓ સરળતાથી તેમને મારી શકે. આ પ્રથા મોટાભાગે દક્ષિણ આફ્રિકા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં જોવા મળે છે, પરંતુ ગુજરાતમાં પણ તેના અસ્તિત્વના અહેવાલો છે. આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે કેન્ડ હંટિંગ શું છે, તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે, અને તેની સામે શું કરી શકાય.

કેન્ડ હંટિંગ શું છે અને તેની વ્યાખ્યા

કેન્ડ હંટિંગ એ એવી પ્રથા છે જેમાં પ્રાણીઓને ખાસ કરીને શિકાર માટે બંદીવાન બનાવીને ઉછેરવામાં આવે છે. આ પ્રાણીઓને મોટાભાગે નાના વાડા કે પાંજરામાં રાખવામાં આવે છે, જ્યાં તેઓ કુદરતી રીતે છટકી ન શકે. શિકારી આ પ્રાણીઓને મારવા માટે મોટી રકમ ચૂકવે છે, અને ઘણી વખત પ્રાણીને નજીકથી મારવાની તક મળે છે, જેને 'બંદૂકની શ્રેણીમાં' ગણવામાં આવે છે. આ રમતમાં કોઈ કૌશલ્ય કે સાહસ નથી; તે ફક્ત નફા માટે પ્રાણીઓની હત્યા છે.

આ શબ્દ 'કેન્ડ' એટલે કે 'ડબ્બામાં બંધ' પરથી આવ્યો છે, કારણ કે પ્રાણીને એવી રીતે રાખવામાં આવે છે કે જાણે તે ડબ્બામાં બંધ હોય. ઘણા દેશોમાં આ પ્રથા ગેરકાયદે છે, પરંતુ કેટલાક દેશોમાં, ખાસ કરીને દક્ષિણ આફ્રિકામાં, તે કાયદેસર છે અને મોટા પાયે ચાલે છે. ગુજરાતમાં, જ્યાં વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે સખત કાયદા છે, કેન્ડ હંટિંગ ગેરકાયદે છે, પરંતુ છુપી રીતે તેની ઘટનાઓ બનતી હોવાના અહેવાલો છે.

કેન્ડ હંટિંગ શા માટે અસ્તિત્વમાં છે: નફા અને માંગનું ગતિશાસ્ત્ર

કેન્ડ હંટિંગનું મુખ્ય કારણ નફો છે. દક્ષિણ આફ્રિકામાં, લગભગ 20,000 થી 30,000 બંદીવાન સિંહો ફાર્મમાં ઉછેરવામાં આવે છે, જેમાંથી મોટાભાગના શિકાર માટે છે (સ્ત્રોત: Born Free Foundation, 2024). શિકારી એક સિંહને મારવા માટે $20,000 થી $50,000 સુધી ચૂકવે છે. આ ઉદ્યોગ સ્થાનિક અર્થતંત્રને આવક આપે છે, પરંતુ તેની કિંમત પ્રાણીઓની વેદના અને જૈવવિવિધતાના વિનાશના રૂપમાં ચૂકવવી પડે છે.

ભારતમાં, વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 હેઠળ તમામ વન્ય પ્રાણીઓનો શિકાર પ્રતિબંધિત છે, અને ગુજરાતમાં પણ આ કાયદો લાગુ પડે છે. છતાં, કેટલાક ખાનગી રાંચ અને ફાર્મમાં ગેરકાયદે રીતે પ્રાણીઓને રાખીને શિકાર કરવાના કિસ્સા બહાર આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2022માં ગુજરાતના સાબરકાંઠા જિલ્લામાં એક ખાનગી રાંચમાંથી દુર્લભ પ્રાણીઓ બચાવવામાં આવ્યા હતા, જે શિકાર માટે ઉછેરવામાં આવતા હતા.

કેન્ડ હંટિંગ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે: ફાર્મથી હત્યા સુધી

કેન્ડ હંટિંગ ફાર્મમાં પ્રાણીઓને જન્મથી જ બંદીવાન બનાવીને ઉછેરવામાં આવે છે. તેઓને શિકારીઓ માટે 'તૈયાર' કરવામાં આવે છે, એટલે કે તેઓને માનવોની આદત પાડવામાં આવે છે, જેથી તેઓ ભાગી ન જાય. શિકારી જ્યારે આવે છે, ત્યારે પ્રાણીને એક નાના વાડામાં છોડવામાં આવે છે, અને શિકારીને તેને મારવાની તક આપવામાં આવે છે. ઘણી વખત, પ્રાણીને ખવડાવીને શાંત કરવામાં આવે છે, જેથી તે નિશાન બનાવવામાં સરળતા રહે.

આ પ્રક્રિયામાં પ્રાણીઓને અત્યંત ક્રૂરતાનો સામનો કરવો પડે છે. તેઓને ઘણી વખત ભૂખ્યા રાખવામાં આવે છે, જેથી તેઓ બાઈટ પર આવે. જ્યારે શિકારી ગોળી મારે છે, ત્યારે ઘણી વખત પ્રાણી તરત મૃત્યુ પામતું નથી, અને તેને વેદનામાં મૃત્યુ પામવા માટે છોડી દેવામાં આવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, પ્રાણીને બંદૂકની શ્રેણીમાંથી મારવામાં આવે છે, જેને 'કેન્ડ' શિકાર કહેવાય છે. આ રમતમાં પ્રાણીને છટકવાની કોઈ તક હોતી નથી.

કેન્ડ હંટિંગમાં કોણ સામેલ છે: ફાર્મ માલિકો, શિકારીઓ અને સરકારો

કેન્ડ હંટિંગ ઉદ્યોગમાં મુખ્યત્વે ફાર્મ માલિકો, શિકારીઓ, ટૂર ઓપરેટરો અને કેટલીક સરકારો સામેલ છે. દક્ષિણ આફ્રિકામાં, આ ઉદ્યોગને કાયદેસર માન્યતા આપવામાં આવી છે, અને તે દેશના અર્થતંત્રમાં યોગદાન આપે છે. જોકે, વન્યજીવ સંરક્ષણ સંસ્થાઓ દલીલ કરે છે કે આ ઉદ્યોગ કુદરતી સંરક્ષણમાં મદદ નથી કરતો, પરંતુ તેને નુકસાન પહોંચાડે છે, કારણ કે તે કેદમાં ઉછરેલા પ્રાણીઓને બજારમાં મૂકે છે અને કાળા બજારને પ્રોત્સાહન આપે છે.

ગુજરાતમાં, વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે ગુજરાત વન વિભાગ અને ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થા (WII) જેવી સંસ્થાઓ કાર્યરત છે. આ સંસ્થાઓ કેન્ડ હંટિંગ સહિતના ગેરકાયદે શિકારને રોકવા માટે દરોડા પાડે છે અને કાયદેસર કાર્યવાહી કરે છે. છતાં, સ્થાનિક સ્તરે જાગૃતિનો અભાવ અને કાયદાના અમલીકરણમાં ખામીને કારણે આ પ્રથા ચાલુ રહે છે.

કેન્ડ હંટિંગ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે: પ્રાણી કલ્યાણ, જૈવવિવિધતા અને નૈતિકતા

કેન્ડ હંટિંગ પ્રાણી કલ્યાણ માટે ગંભીર ખતરો છે. બંદીવાન પ્રાણીઓને કુદરતી વર્તન કરવાની તક હોતી નથી, અને તેઓ તણાવ, ડિપ્રેશન અને શારીરિક બિમારીઓથી પીડાય છે. ઉપરાંત, આ પ્રથા જૈવવિવિધતાને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે, કારણ કે તે દુર્લભ પ્રજાતિઓના કુદરતી આવાસને નષ્ટ કરે છે અને આનુવંશિક વિવિધતા ઘટાડે છે. નૈતિક દૃષ્ટિકોણથી, કેન્ડ હંટિંગ એક અપરાધ છે, કારણ કે તે મનોરંજન માટે નિર્દોષ જીવોની હત્યા કરે છે.

ગુજરાતમાં, જ્યાં એશિયાટિક સિંહ જેવી દુર્લભ પ્રજાતિઓ રક્ષણ હેઠળ છે, કેન્ડ હંટિંગની કોઈપણ ઘટના સંરક્ષણ પ્રયાસોને નબળા પાડે છે. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં સિંહોની વસ્તી વધી રહી છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તેઓ શિકાર માટે ઉપલબ્ધ છે. સંરક્ષણવાદીઓ ભારપૂર્વક કહે છે કે આવી પ્રથાઓ વન્યજીવ પ્રત્યેના સમાજના દૃષ્ટિકોણને વિકૃત કરે છે.

“કેન્ડ હંટિંગ એ શિકાર નથી; તે નરસંહાર છે. તે પ્રાણીઓની નબળાઈનો લાભ લઈને તેમની હત્યા કરવાનો છે, અને તેનો કોઈ નૈતિક કે પર્યાવરણીય ઔચિત્ય નથી.”

કેન્ડ હંટિંગની ટીકાઓ: પર્યાવરણીય, નૈતિક અને આર્થિક પડકારો

કેન્ડ હંટિંગ સામે ઘણી ટીકાઓ છે. પર્યાવરણીય દૃષ્ટિકોણથી, તે જૈવવિવિધતાને નુકસાન પહોંચાડે છે, કારણ કે તે કુદરતી પસંદગીને બદલે કૃત્રિમ પસંદગીને પ્રોત્સાહન આપે છે. નૈતિક દૃષ્ટિકોણથી, તે પ્રાણી અધિકારોનું ઉલ્લંઘન છે, અને આર્થિક દૃષ્ટિકોણથી, તે સંરક્ષણ માટેના ભંડોળને ખોટી રીતે ફાળવે છે. ટીકાકારો દલીલ કરે છે કે આ ઉદ્યોગ સંરક્ષણ માટે કોઈ વાસ્તવિક લાભ આપતો નથી, પરંતુ તેના બદલે પ્રાણીઓના શોષણને પ્રોત્સાહન આપે છે.

ગુજરાતના સંદર્ભમાં, કેન્ડ હંટિંગની ટીકા કરવામાં આવે છે કારણ કે તે રાજ્યના વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદાઓનો ભંગ કરે છે. ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે કડક કાયદા છે, પરંતુ તેનો અમલ નબળો છે. સ્થાનિક સમુદાયો કેટલીક વખત આવી પ્રથાઓમાં સામેલ હોય છે, કારણ કે તેઓને આર્થિક લાભ મળે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે આનાથી સમુદાયને નુકસાન થાય છે.

કેન્ડ હંટિંગ સામે શું કરી શકાય: સક્રિયતા અને નીતિ ભલામણો

કેન્ડ હંટિંગ સામે લડવા માટે, વ્યક્તિગત અને સામૂહિક સ્તરે પગલાં લઈ શકાય છે. સૌથી પહેલું, જાગૃતિ ફેલાવવી જરૂરી છે. ગુજરાતમાં, સ્થાનિક સમુદાયોને વન્યજીવ સંરક્ષણના મહત્વ વિશે શિક્ષિત કરવું અને તેમને નૈતિક વિકલ્પો તરફ દોરવું મહત્વપૂર્ણ છે. બીજું, કાયદાના અમલીકરણને મજબૂત બનાવવું જોઈએ, જેથી ગેરકાયદે શિકાર કરનારાઓને સજા થાય. ત્રીજું, નૈતિક પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ, જેમ કે વન્યજીવ ફોટોગ્રાફી અને ઇકો-ટૂરિઝમ, જે પ્રાણીઓને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના આવક ઉત્પન્ન કરે છે.

ગુજરાતમાં, ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને સસાન ગીર અભયારણ્યમાં ફોટોગ્રાફી પ્રવાસન પહેલેથી જ લોકપ્રિય છે, અને તેને વધુ પ્રોત્સાહન આપી શકાય છે. સરકારે કેન્ડ હંટિંગ સામે કડક કાયદા બનાવવા જોઈએ, અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા દેશો પર દબાણ લાવવું જોઈએ કે તેઓ આ પ્રથા બંધ કરે. NGO અને પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાઓ પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

કેન્ડ હંટિંગ વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું કેન્ડ હંટિંગ ભારતમાં કાયદેસર છે?

ના, ભારતમાં વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 હેઠળ કેન્ડ હંટિંગ સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદે છે. આ અધિનિયમ હેઠળ તમામ વન્ય પ્રાણીઓનો શિકાર પ્રતિબંધિત છે, અને ગુજરાતમાં પણ આ નિયમ લાગુ પડે છે. છતાં, ગેરકાયદે પ્રથાઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને તેને રોકવા માટે વન વિભાગ દ્વારા દરોડા અને કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે.

કેન્ડ હંટિંગ અને ટ્રોફી હંટિંગ વચ્ચે શું તફાવત છે?

કેન્ડ હંટિંગમાં પ્રાણીને બંદીવાન બનાવીને ઉછેરવામાં આવે છે અને સરળ નિશાન બનાવવા માટે નાના વાડામાં છોડવામાં આવે છે. ટ્રોફી હંટિંગમાં, પ્રાણી તેના કુદરતી આવાસમાં હોય છે, અને શિકારીને તેને ટ્રેક કરવો પડે છે. ટ્રોફી હંટિંગમાં પણ ક્રૂરતા છે, પરંતુ કેન્ડ હંટિંગમાં પ્રાણીને છટકવાની કોઈ તક હોતી નથી.

કેન્ડ હંટિંગ પ્રાણીઓ પર શું અસર કરે છે?

કેન્ડ હંટિંગમાં પ્રાણીઓને ગંભીર શારીરિક અને માનસિક વેદના થાય છે. તેઓ બંદીવાન હોવાથી તણાવ, ડિપ્રેશન અને વર્તણૂકીય સમસ્યાઓ વિકસાવે છે. શિકાર દરમિયાન, તેઓ ગોળીના ઘા સહન કરે છે, જે ઘણી વખત તાત્કાલિક મૃત્યુ તરફ દોરી જતું નથી, અને તેઓ લાંબા સમય સુધી વેદનામાં મૃત્યુ પામે છે.

શું કેન્ડ હંટિંગ સંરક્ષણમાં મદદ કરે છે?

ના, કેન્ડ હંટિંગ સંરક્ષણમાં મદદ કરતું નથી. તે ફક્ત ખાનગી ફાર્મ માલિકોને નફો આપે છે, જ્યારે કુદરતી સંરક્ષણને નુકસાન પહોંચાડે છે. અભ્યાસો દર્શાવે છે કે આ ઉદ્યોગ ગેરકાયદે વન્યજીવ વેપારને પ્રોત્સાહન આપે છે અને સંરક્ષણના પ્રયાસોને નબળા પાડે છે (IUCN, 2023).

ગુજરાતમાં કેન્ડ હંટિંગના કયા કિસ્સા બહાર આવ્યા છે?

ગુજરાતમાં કેન્ડ હંટિંગના ચોક્કસ કિસ્સા ઓછા જાણીતા છે, પરંતુ 2022માં સાબરકાંઠા જિલ્લામાં એક ખાનગી રાંચમાંથી દુર્લભ પ્રાણીઓ બચાવવામાં આવ્યા હતા, જે શિકાર માટે ઉછેરવામાં આવતા હોવાની શંકા હતી. વન વિભાગે કેસ દાખલ કર્યો હતો, પરંતુ આવા કિસ્સાઓ છુપા રહે છે.

હું કેન્ડ હંટિંગ સામે કેવી રીતે મદદ કરી શકું?

તમે કેન્ડ હંટિંગ સામે જાગૃતિ ફેલાવીને, સ્થાનિક પ્રાણી અધિકાર સંસ્થાઓને દાન આપીને, નૈતિક પ્રવાસનને ટેકો આપીને અને સરકારી અધિકારીઓને પત્ર લખીને મદદ કરી શકો છો. ઉપરાંત, શાકાહારી જીવનશૈલી અપનાવવાથી પ્રાણી શોષણની માંગ ઘટે છે.

નિષ્કર્ષ: કેન્ડ હંટિંગને સમાપ્ત કરવા માટેનો માર્ગ

કેન્ડ હંટિંગ એક ક્રૂર અને અનૈતિક પ્રથા છે જે પ્રાણી કલ્યાણ, જૈવવિવિધતા અને નૈતિકતાને નુકસાન પહોંચાડે છે. ગુજરાતમાં, જ્યાં વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે મજબૂત કાયદા છે, તેમ છતાં આ પ્રથાને સંપૂર્ણપણે રોકવા માટે સક્રિય પગલાંની જરૂર છે. સરકાર, NGO, સ્થાનિક સમુદાયો અને વ્યક્તિઓએ મળીને કામ કરવું જોઈએ, જેથી કેન્ડ હંટિંગ સામે અસરકારક લડત આપી શકાય. નૈતિક પ્રવાસન અને શિક્ષણ દ્વારા, આપણે પ્રાણીઓ સાથેના આપણા સંબંધને બદલી શકીએ છીએ.