શું ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ બંધ કરી શકાય? એક્ટિવિઝમ માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

**ટૂંકો જવાબ:** હા, ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ બંધ કરવાના પ્રયાસો શક્ય છે, પરંતુ તે માટે વૈશ્વિક દબાણ, સ્થાનિક જાગૃતિ અને કાયદાકીય પગલાંની જરૂર છે. તાઇજી, જાપાનમાં દર વર્ષે હજારો ડોલ્ફિન માર્યા જાય છે, અને ગુજરાતના દરિયાકાંઠે પણ ડોલ્ફિનની પ્રજાતિઓ જોખમમાં છે. આ લેખમાં જાણો કેવી રીતે એક્ટિવિઝમ આ ક્રૂરતા રોકી શકે છે.

ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ શું છે અને તે ક્યાં થાય છે?

ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ એક શિકાર પદ્ધતિ છે જેમાં માછીમારો બોટ અને નેટનો ઉપયોગ કરીને ડોલ્ફિનના સમૂહને કિનારાના ખાડીમાં લઈ જાય છે, જ્યાં તેમને મારી નાખવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ સૌથી વધુ જાપાનના તાઇજી શહેરમાં પ્રચલિત છે, જે દર વર્ષે ઓક્ટોબરથી માર્ચ દરમિયાન થાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વ્હેલ અને ડોલ્ફિન સંરક્ષણ સંસ્થા (IWC)ના અહેવાલ મુજબ (2024), તાઇજીમાં દર વર્ષે આશરે 1,200-1,500 ડોલ્ફિન માર્યા જાય છે, જ્યારે કેટલાકને જીવિત પકડીને એક્વેરિયમમાં વેચવામાં આવે છે.

જાપાન ઉપરાંત, સોલોમન ટાપુઓ, ફારો ટાપુઓ અને પેરુના કેટલાક ભાગોમાં પણ આ પ્રકારની પદ્ધતિઓ જોવા મળે છે. જોકે, તાઇજી સૌથી વધુ ચર્ચિત છે કારણ કે ત્યાં ડોલ્ફિન માંસનું વેચાણ થાય છે અને જીવિત ડોલ્ફિનને એક્વેરિયમ ઉદ્યોગમાં વેચવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં, ડોલ્ફિન પ્રજાતિઓ જેમ કે ઇન્ડસ નદી ડોલ્ફિન (Platanista gangetica minor) અને ભારતીય દરિયાઈ ડોલ્ફિન (Sousa plumbea) સંરક્ષિત છે, પરંતુ તેમના રહેઠાણને ધમકી છે.

શું ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ ગેરકાયદે છે?

જાપાનમાં ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ ટેકનિકલી કાયદેસર છે, કારણ કે તે IWCના નિયમોમાંથી બહાર નીકળી ગયું છે અને ડોલ્ફિનને માછલી તરીકે ગણવામાં આવે છે. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ડોલ્ફિનનું વેચાણ CITES (કન્વેન્શન ઓન ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ ઇન એન્ડેન્જર્ડ સ્પીસીસ) દ્વારા નિયંત્રિત છે, પરંતુ જાપાને આ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે પરંતુ કેટલીક પ્રજાતિઓ માટે અપવાદ માંગ્યો છે. ભારતમાં, વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ 1972 હેઠળ તમામ ડોલ્ફિન પ્રજાતિઓ સંરક્ષિત છે, અને તેમનો શિકાર ગેરકાયદે છે, જેમાં 3 વર્ષ સુધીની જેલ થઈ શકે છે. (ભારત સરકાર, 2023)

ગુજરાતમાં, દરિયાઈ વન્યજીવનનું સંરક્ષણ ગુજરાત વન વિભાગ અને ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાન (WII) દ્વારા કરવામાં આવે છે. તાજેતરમાં, ગુજરાત સરકારે ડોલ્ફિન પર્યટનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નીતિઓ બનાવી છે, પરંતુ ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ સામે કોઈ સ્પષ્ટ કાયદો નથી. જોકે, જો કોઈ ગુજરાતમાં ડોલ્ફિનનો શિકાર કરે છે, તો તે વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ સજાપાત્ર છે.

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે ડોલ્ફિનની સ્થિતિ શું છે?

ગુજરાતના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને કચ્છના અખાત અને ખંભાતના અખાતમાં, ભારતીય દરિયાઈ ડોલ્ફિન (Sousa plumbea) અને ઇન્ડો-પેસિફિક બોટલનોઝ ડોલ્ફિન (Tursiops aduncus) જોવા મળે છે. WIIના 2022ના સર્વેક્ષણ મુજબ, કચ્છના અખાતમાં આશરે 300-400 ડોલ્ફિન છે, પરંતુ તેમને માછીમારીની નેટ, દરિયાઈ પ્રદૂષણ અને જહાજોના અવાજથી ખતરો છે. ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ નથી થતી, પરંતુ આકસ્મિક રીતે નેટમાં ફસાઈને ડોલ્ફિન મૃત્યુ પામે છે, જેને બાયકેચ કહેવાય છે.

ગુજરાતના માછીમારો ડોલ્ફિનને 'સુંવાળી માછલી' તરીકે ઓળખે છે અને ઘણીવાર તેમને માછલીની જેમ જ પકડવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ કાયદાના ડરથી તેઓ તેમને છોડી દે છે. જોકે, માછીમારીના સાધનોમાં સુધારો કરીને અને જાગૃતિ વધારીને આ બાયકેચ ઘટાડી શકાય છે. સ્થાનિક NGO જેમ કે 'સુરત નેચર ક્લબ' અને 'વાઈલ્ડલાઈફ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી' ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન સંરક્ષણ માટે કામ કરી રહી છે.

શું ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ સામે એક્ટિવિઝમ શક્ય છે?

હા, ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ સામે એક્ટિવિઝમ શક્ય છે, પરંતુ તે માટે વૈશ્વિક અભિયાન સાથે જોડાવું પડશે. તાઇજીમાં ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ સામે અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ જેમ કે સી શેફર્ડ, ડોલ્ફિન પ્રોજેક્ટ જાપાન અને પેટા (PETA) કામ કરી રહી છે. ગુજરાતના એક્ટિવિસ્ટ્સ આ અભિયાનોમાં ઓનલાઈન અરજીઓ, સોશિયલ મીડિયા કેમ્પેઈન અને વિરોધ પ્રદર્શન દ્વારા ભાગ લઈ શકે છે.

સ્થાનિક સ્તરે, ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન સંરક્ષણ માટે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવી શકાય છે, જેમ કે માછીમારોને તાલીમ આપવી, દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં શાળાઓમાં કાર્યક્રમો કરવા, અને સ્થાનિક મીડિયામાં લેખો પ્રકાશિત કરવા. ગુજરાત સરકાર પર દબાણ લાવવા માટે જાહેર અરજીઓ અને વિધાનસભામાં પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2023માં ગુજરાત વિધાનસભામાં ડોલ્ફિન સંરક્ષણ અંગે પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો હતો, જેના જવાબમાં સરકારે કહ્યું હતું કે તેઓ દરિયાઈ જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ માટે યોજના બનાવી રહી છે.

“ડોલ્ફિન તેમના બુદ્ધિમત્તા અને સામાજિક વર્તન માટે જાણીતી છે, અને તેમને મારવું એ નૈતિક રીતે અસ્વીકાર્ય છે. ગુજરાતમાં, અમે દરિયાઈ વન્યજીવનના રક્ષણ માટે સ્થાનિક સમુદાયો સાથે કામ કરી રહ્યા છીએ, પરંતુ વૈશ્વિક દબાણ વિના તાઇજીમાં ડ્રાઇવ્સ બંધ થવાની શક્યતા ઓછી છે.”

ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ બંધ કરવા માટે કયા વૈશ્વિક અભિયાનો ચાલી રહ્યા છે?

સૌથી જાણીતું અભિયાન 'સી શેફર્ડ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી' દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, જે દર વર્ષે તાઇજીમાં જઈને ડ્રાઇવ્સનો વિરોધ કરે છે. તેમના અહેવાલ મુજબ (2025), તેઓએ છેલ્લા 15 વર્ષમાં 10,000 થી વધુ ડોલ્ફિનને બચાવવાનો દાવો કર્યો છે. આ ઉપરાંત, 'ડોલ્ફિન પ્રોજેક્ટ જાપાન' નામની સંસ્થા તાઇજીમાં જાગૃતિ ફેલાવવા અને ડોલ્ફિન માંસના વપરાશને ઘટાડવા માટે કામ કરે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, યુરોપિયન યુનિયન અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોએ જાપાન પર ડોલ્ફિન ઉત્પાદનોની આયાત પર પ્રતિબંધ લાદ્યો છે, જેના કારણે જાપાનના માછીમારોને આર્થિક દબાણ આવ્યું છે. 2024માં, યુરોપિયન સંસદે ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સની નિંદા કરતો ઠરાવ પસાર કર્યો હતો, જેમાં જાપાનને આ ક્રૂર પ્રથા બંધ કરવા હાકલ કરવામાં આવી હતી. ગુજરાતના એક્ટિવિસ્ટ્સ આ ઠરાવોનો ઉલ્લેશ કરીને ભારત સરકારને પણ આ મુદ્દે વધુ સક્રિય થવા દબાણ કરી શકે છે.

ગુજરાતીઓ ડોલ્ફિન સંરક્ષણમાં કેવી રીતે યોગદાન આપી શકે?

ગુજરાતના લોકો ડોલ્ફિન સંરક્ષણમાં ઘણી રીતે યોગદાન આપી શકે છે. સૌથી સરળ રીત છે કે ડોલ્ફિન માંસ અથવા ડોલ્ફિન આધારિત ઉત્પાદનો ખરીદવાનું ટાળવું, અને અન્યોને પણ આ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા. આ ઉપરાંત, ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ડોલ્ફિન જોવાની ઇકો-ટૂરિઝમ પ્રવૃત્તિઓને સમર્થન આપવું, જે સ્થાનિક સમુદાયોને આવક આપે છે અને ડોલ્ફિનને જીવિત રાખવાનું મહત્વ સમજાવે છે.

સ્વયંસેવક બનીને પણ તમે ડોલ્ફિન સંરક્ષણ સંસ્થાઓ સાથે કામ કરી શકો છો. ઉદાહરણ તરીકે, 'વાઈલ્ડલાઈફ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી' અમદાવાદમાં ડોલ્ફિન મોનિટરિંગ પ્રોજેક્ટ ચલાવે છે, જેમાં નાગરિકો દરિયાકાંઠે ડોલ્ફિનની હાજરી નોંધી શકે છે. આ ડેટા વૈજ્ઞાનિકોને ડોલ્ફિનની વસ્તી અને હિલચાલ સમજવામાં મદદ કરે છે. આ રીતે, ગુજરાતના લોકો વૈશ્વિક ડોલ્ફિન સંરક્ષણમાં પ્રત્યક્ષ ભાગ લઈ શકે છે.

ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ સામે કયા કાયદાકીય પગલાં લઈ શકાય?

ગુજરાતમાં, ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ સામે કાયદાકીય પગલાં માટે ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ 1972નો ઉપયોગ કરી શકાય છે. આ અધિનિયમ હેઠળ, ડોલ્ફિનનો શિકાર, કબજો અથવા વેચાણ ગેરકાયદે છે, અને કોઈ પણ ઉલ્લંઘન પર 3 વર્ષ સુધીની જેલ અને દંડ થઈ શકે છે. ગુજરાત સરકાર પાસે દરિયાઈ સંરક્ષિત વિસ્તારો જાહેર કરવાની સત્તા છે, જેમાં ડોલ્ફિનના રહેઠાણને સુરક્ષિત કરી શકાય છે.

વધુમાં, ગુજરાતના નાગરિકો જાહેર હિત અરજી (PIL) દાખલ કરી શકે છે જેમાં સરકારને ડોલ્ફિન સંરક્ષણ માટે ચોક્કસ કાર્ય યોજના બનાવવાની માંગ કરી શકાય. 2021માં, ગુજરાત હાઈકોર્ટે એક PIL સાંભળી હતી જેમાં કચ્છના અખાતમાં ડોલ્ફિનના રહેઠાણને ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણથી બચાવવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. કોર્ટે સરકારને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે આદેશ આપ્યો હતો, જે ડોલ્ફિન સંરક્ષણમાં મહત્વનો વિજય હતો.

શું ડોલ્ફિન માંસ સ્વાસ્થ્ય માટે સલામત છે?

ના, ડોલ્ફિન માંસ સ્વાસ્થ્ય માટે સલામત નથી. ડોલ્ફિન દરિયાઈ ખાદ્ય શૃંખલાના ટોચ પર હોવાથી તેમના શરીરમાં પારો અને અન્ય ભારે ધાતુઓ એકઠી થાય છે. જાપાનના આરોગ્ય મંત્રાલયના 2023ના અહેવાલ મુજબ, તાઇજીમાં પકડાયેલી ડોલ્ફિનના માંસમાં પારાનું પ્રમાણ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)ની ભલામણ કરેલી મર્યાદા કરતાં 5 ગણું વધારે હતું. આથી, ડોલ્ફિન માંસ ખાવાથી પારાના ઝેરનું જોખમ રહે છે, જે નર્વસ સિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

ગુજરાતમાં, ડોલ્ફિન માંસનું વેચાણ થતું નથી, પરંતુ જો કોઈ અન્ય રાજ્યમાંથી આવે તો તેને ઓળખીને ટાળવું જોઈએ. ગુજરાતના લોકોએ સ્વાસ્થ્ય અને નૈતિક કારણોસર ડોલ્ફિન માંસનો વપરાશ કરવાનું ટાળવું જોઈએ. વધુમાં, ડોલ્ફિન માંસનું વેચાણ કરનારાઓ સામે ફરિયાદ કરી શકાય છે, કારણ કે તે ભારતીય કાયદાનો ભંગ છે.

ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ સામે ગુજરાતમાં શું કરી શકાય? FAQ

શું ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ જાપાનમાં કાયદેસર છે?

હા, જાપાનમાં ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સ કાયદેસર છે, કારણ કે જાપાને IWCમાંથી ખસી જવાનો નિર્ણય 2019માં લીધો હતો અને ડોલ્ફિનને માછલી તરીકે ગણવામાં આવે છે. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ અને પ્રતિબંધોને કારણે જાપાનમાં ડોલ્ફિન માંસની માંગ ઘટી રહી છે, અને હવે મોટાભાગના ડોલ્ફિન એક્વેરિયમમાં વેચાય છે.

ગુજરાતમાં ડોલ્ફિનના રક્ષણ માટે કયો કાયદો છે?

ગુજરાતમાં ડોલ્ફિનના રક્ષણ માટે ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ 1972 લાગુ પડે છે. આ અધિનિયમ હેઠળ, તમામ ડોલ્ફિન પ્રજાતિઓને સંરક્ષિત જાહેર કરવામાં આવી છે, અને તેમનો શિકાર, કબજો અથવા વેચાણ ગેરકાયદે છે. ગુજરાત વન વિભાગ આ કાયદાનો અમલ કરે છે, અને ઉલ્લંઘન કરનારાઓને સજા થઈ શકે છે.

શું ડોલ્ફિન ડ્રાઇવ્સના વિરોધમાં અરજી કરવાથી અસર થાય છે?

હા, ઓનલાઈન અરજીઓ અને વિરોધ પ્રદર્શનોએ જાપાન સરકાર પર દબાણ લાવવામાં મદદ કરી છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2024માં ડોલ્ફિન પ્રોજેક્ટ જાપાન દ્વારા શરૂ કરાયેલી અરજીને 2 મિલિયનથી વધુ સહીઓ મળી હતી, જેના કારણે તાઇજીના મેયરે ડ્રાઇવ્સ ઘટાડવાની ચર્ચા કરવા સંમતિ આપી હતી. આથી, અરજીઓ ચોક્કસપણે અસરકારક છે.

ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન જોવા માટે કયા સ્થળો શ્રેષ્ઠ છે?

ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન જોવા માટે કચ્છના અખાત અને ખંભાતના અખાતના દરિયાકાંઠા શ્રેષ્ઠ છે. ખાસ કરીને, ભાવનગર, દ્વારકા અને માંડવી નજીકના દરિયાકાંઠે ડોલ્ફિન જોવા મળે છે. ઘણી ઇકો-ટૂરિઝમ કંપનીઓ બોટ ટ્રિપ ઓફર કરે છે જેમાં ડોલ્ફિનને તેમના કુદરતી રહેઠાણમાં જોઈ શકાય છે, પરંતુ ખાતરી કરો કે કંપની નૈતિક પદ્ધતિઓ અપનાવે છે.

શું ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન માંસ વેચાય છે?

ના, ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન માંસનું વેચાણ જાણીતું નથી, અને તે કાયદેસર પણ નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ ડોલ્ફિન માંસ વેચતી પકડાય, તો તેને વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ દંડ અને જેલ થઈ શકે છે. જો તમને ડોલ્ફિન માંસ વેચાણની જાણ થાય, તો તરત જ સ્થાનિક વન વિભાગને જાણ કરો.